Қоғамдағы радиацияға қатысты көзқарастың қалыптасуына әлеуметтік желілер айтарлықтай әсер етіп отыр. Олар кейде алаңдаушылықты күшейтсе де ашық диалог пен ақпарат алмасуға мүмкіндік береді. БАҚ пен мемлекеттік органдардың басты міндеті — осы ақпараттық кеңістікте ғылыми шындықтың басым болуын қамтамасыз ету. Осы ретте ҚР Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің Атомдық қадағалау мен бақылау комитетінің төрағасы Дархан Әлиақпаровтың пікірін білген едік.
-Дархан Жұматайұлы, қазіргі ақпараттық кеңістікте әлеуметтік желілер мен БАҚ радиация туралы қорқынышты азайтып отыр ма, әлде керісінше күшейтіп отыр ма?
-Әлеуметтік желілер мен БАҚ радиация туралы қоғамдық пікірге әртүрлі әсер етеді: бірі ғылыми ақпаратты жеткізсе, екіншісі кей жағдайда жалған ақпараттың таралуына себеп болады. Сондықтан негізгі фактор — ақпараттың шынайылығы мен сапасы. Сонымен қатар радиация сияқты күрделі ғылыми тақырыптарда ақпараттың дұрыс берілуі ерекше маңызды. Себебі контекстсіз немесе эмоцияға негізделген жарияланымдар қоғамдық қабылдауға тікелей әсер етіп, негізсіз үрейдің қалыптасуына себеп болуы мүмкін. Осыған байланысты, ғылыми ұйымдар мен уәкілетті мемлекеттік органдардың тұрақты әрі ашық коммуникациясы қоғамдағы сенімді нығайтудың негізгі тетігі болып табылады. Халыққа түсінікті тілде, дәлелдерге сүйене отырып берілген ақпарат радиофобия деңгейін төмендетуге және ядролық технологияларға қатысты объективті көзқарас қалыптастыруға ықпал етеді.
-Радиофобияны азайтуға бағытталған ресми түсіндіру жұмыстары қоғамдағы нақты сенімсіздікті жеңе ала ма, әлде бұл тек симптомды уақытша бүркемелеу ме?
-Радиофобияны азайтуға бағытталған түсіндіру жұмыстары қоғамдағы сенімсіздікті жоюда маңызды рөл атқарады. Дегенмен бұл мәселені тек ақпараттық кампаниялар арқылы толық шешу мүмкін емес. Радиофобияның түпкі себептері тек ақпарат тапшылығында емес, тарихи тәжірибе мен қоғамдық сенім деңгейінде де жатыр. Сондықтан түсіндіру жұмыстары ұзақ мерзімді жүйелі саясаттың бір бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс. Сонымен қатар бұл бағыттағы жұмыстардың тиімділігі олардың бір реттік науқан ретінде емес, тұрақты және жүйелі түрде жүргізілуіне тікелей байланысты. Қоғаммен ашық диалог орнату, ғылыми деректерді қарапайым әрі түсінікті тілде жеткізу және кері байланысты ескеру — сенімді қалыптастырудың негізгі шарттары болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда радиофобияны төмендету тек ақпарат тарату міндеті емес, ол мемлекет, ғылыми қауымдастық және БАҚ арасындағы үйлесімді жұмысты талап ететін кешенді процесс. Мұндай тәсіл ғана қоғамдағы негізсіз қорқынышты біртіндеп азайтып, ядролық технологияларға қатысты объективті көзқарастың қалыптасуына мүмкіндік береді.
-Қазақстан қоғамында “радиация” ұғымы ғылыми терминнен гөрі эмоциялық қорқынышқа айналып кеткен жоқ па? Мұндай жағдайда ғылыми түсіндіру қаншалықты әсерлі бола алады?
-Радиация ұғымының эмоциялық деңгейде қабылдануы тарихи және ақпараттық факторлармен байланысты. Әсіресе өткен кезеңдегі ядролық сынақтардың әсері қоғамдық санада белгілі бір қорқыныштың қалыптасуына ықпал етті. Мұндай жағдайда ғылыми түсіндіру жұмыстары маңызды рөл атқарады, бірақ оның әсері бірден емес, ұзақ мерзімді сенім қалыптастыру арқылы көрінеді. Сонымен қатар ғылыми түсіндірудің тиімділігі оның тек мазмұнына емес, жеткізу форматына да байланысты. Қоғам үшін күрделі техникалық ақпаратты қарапайым тілде, нақты мысалдармен және ашық деректерге сүйене отырып жеткізу маңызды. Осы орайда, мемлекеттік органдар мен ғылыми қауымдастықтың тұрақты коммуникациясы, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарымен өзара іс-қимылы шешуші рөл атқарады. Тек жүйелі, дәйекті және ашық ақпарат алмасу жағдайында ғана радиацияға қатысты қалыптасқан эмоциялық қабылдауды біртіндеп ғылыми негізделген түсінікке ауыстыруға болады.
-Семей полигонының тарихи тәжірибесі мен қазіргі атом электр стансалары (АЭС) арасында қандай ортақ тұстар мен түбегейлі айырмашылықтар бар, және неге бұл екі ұғым қоғам санасында жиі бір-бірімен байланыстырылады?
-Қоғамдық санада Семей полигоны мен АЭС-тің жиі қатар қабылдануы — тарихи травма мен ядролық технологияларды біртұтас қауіп ретінде қарастыру тенденциясымен байланысты. Шын мәнінде, олардың арасында мақсат, технологиялық деңгей және қауіпсіздік философиясы жағынан принциптік айырмашылық бар. Мұндай сәйкестендіру көбіне эмоциялық қабылдаудан туындайды, ал оны ғылыми түсіндіру біртіндеп ғана өзгерте алады. Семей полигоны мен АЭС-тің ортақ тұсы — ядролық технологиямен байланысы, ал негізгі айырмашылығы олардың мақсатында: бірі әскери сынақ алаңы болса, екіншісі бейбіт энергетикалық нысан. Сонымен қатар, олардың қолданылу деңгейі, технологиялық шешімдері және қауіпсіздік талаптары тұрғысынан да түбегейлі айырмашылықтар бар. Қоғамда бұл ұғымдардың жиі шатастырылуы тарихи тәжірибе мен ядролық тақырыпқа қатысты эмоционалдық қабылдаумен түсіндіріледі. Осы тұрғыдан алғанда коммуникациялық жұмыстың басты міндеті — осы айырмашылықтарды қоғамға барынша түсінікті түрде жеткізу. Яғни тек “қауіпсіз” немесе “қауіпті” деген қарапайым қарсы қою емес, нақты технологиялық, институционалдық және бақылау тетіктерін ашып көрсету маңызды.
-Атом саласына қатысты шешімдер қабылданғанда қоғамдағы радиофобия нақты фактор ретінде ескеріле ме, әлде ол тек коммуникациялық мәселе ретінде қарастырыла ма?
-Атом саласына қатысты шешімдер қабылдауда радиофобия жанама әлеуметтік фактор ретінде ескеріледі. Негізгі шешімдер әрқашан ғылыми бағалауларға, қауіпсіздік стандарттарына және тәуекелдерді талдауға сүйенеді. Дегенмен қоғамның қабылдауы мен сенім деңгейі коммуникациялық саясатты қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сондықтан радиофобия шешім қабылдаудың өзегінен гөрі, оны түсіндіру мен жүзеге асыру процесіне әсер ететін фактор ретінде қарастырылады. Осы ретте қоғамдық сенімді нығайту – бір реттік шара емес, тұрақты және жүйелі жұмысты талап ететін ұзақ процесс. Қабылданатын кез келген шешімнің ашықтығы, негіздемесінің түсінікті болуы және қоғамға дер кезінде жеткізілуі осы сенімді қалыптастырудың маңызды шарттары болып табылады. Сонымен қатар халықаралық тәжірибе көрсеткендей, ядролық салада табысты коммуникация тек ақпарат берумен шектелмейді. Ол ғылыми қауымдастық, реттеуші органдар және БАҚ арасындағы тұрақты өзара іс-қимылды қамтиды. Осындай кешенді тәсіл радиофобияны азайтып қана қоймай, жалпы атом энергетикасына қатысты объективті қоғамдық пікірдің қалыптасуына ықпал етеді.
Райхан Рахметова
