Жолдағы шұңқырлар мен жарықтарға шағымданатын жүргізушілер сол ақаулардың қаншама жол-техникалық қадағалау мамандарының бақылауынан өтетінін біле ме екен? Бұл туралы біз Жол активтері сапасының ұлттық орталығы Астана қалалық филиалының зертхана меңгерушісі Дархан Арықпаевтан сұрадық. Ол қиыршық тастағы құм түйіршіктерінен бастап сандық жүктемені бақылау жүйелеріне дейінгі мәселелерді, қысқасы жол туралының бәрін біледі.
– Дархан Дулатұлы, жаңа жолдың құрылысы неден басталатынын айтып беріңізші.
– Барлығы жобаны әзірлеуден басталады. Егер күрделі құрылыс немесе жолды қайта құру туралы айтар болсақ, мұндай жобаны арнайы жобалау институттарының барлық техникалық нормаларды, жүктемелерді, топырақ түрлерін, көлік қозғалысының қарқындылығын және т.б. ескеретін мамандары істейді. Жоба материалдардың егжей-тегжейлі сызбаларын, есептеулерін және сипаттамаларын қамтиды. Біздің кәсіпорын жобаны сараптау кезеңінде іске кіріседі. Бұл ретте біз жобада көрсетілген материалдардың нақты талаптар мен нормаларға сәйкестігін тексереміз, сондай-ақ пайдаланылатын материалдардың сапасын бағалаймыз.
Астанада жиі кездесетін орташа жөндеу туралы айтсақ, бұл жердегі жобалау кезеңі оңайырақ. Орташа жөндеу дегеніміз – бұл жабынның жоғарғы қабаттарын ауыстыру, тозған жерлерді қалпына келтіру болса, мұндай жөндеу кезінде қозғалыс қарқындылығы мен жол жүктемесін ескере отырып, жеңілдетілген жобалар жасалады. Осыдан кейін біз ведомстволық сараптама жүргіземіз: жөндеудің экономикалық орындылығын, материалдар мен технологияларды дұрыс таңдауды, сондай-ақ құнның негіздемесін тексереміз.
– Жолдың сапалы болуы үшін асфальт астындағы негіз қаншалықты маңызды?
– Бұл бүкіл жол құрылымының негізгі элементі десек, асыра айтқандық болмас. Асфальт – бұл айсбергтің бір ұшы ғана, жолдың әдемі «киімі» іспеттес. Оның астында «жол киімі» деп аталатын көп қабатты құрылым бар және бұл бүкіл жабынның қаншалықты сенімді болатынына жауап береді.
Асфальт астындағы негіз кейде цементпен нығайтылған қиыршық тасты-құмды қоспалардан жасалады. Бұл қабаттар тек беріктік үшін ғана қажет болмайды, олар бірден бірнеше маңызды тапсырмаларды орындайды. Біріншіден, жүктемені автомобиль көлігінен, әсіресе жүк көлігінен біркелкі бөледі. Екіншіден, олар асфальтты топырақтың қозғалысынан, мұздатудан, артық ылғалдан қорғайды. Егер негіз сапасыз болса, асфальттың үстіңгі қабаты қаншалықты жақсы болғанына қарамастан, жол бірнеше маусымға төтеп бере алмайды.
– Елордада асфальттің қандай түрлері қолданылады?
– Астанада негізінен екі түрлі асфальт қолданылады: тығыз ірі түйіршікті асфальтбетон, А типі – оның құрамында 60%-ға дейін қиыршық тас болады және ол ауыр жүктемелерге төтеп бере алады. Сондай-ақ қиыршық-мастикалық қоспалар (ҚМҚ В20-15) – оларда 75%-ға дейін қиыршық тас болады, олар жоғарғы қабат үшін қолданылады. Оның құрамында полимерлі қоспалар мен тұрақтандырғыш талшықтар болуы керек. Бұл біздің климаттық айырмашылықтарымызда аса маңызды.
– Ал климат жолдардың жағдайына қатты әсер ете ме?
– Әлбетте! Біздің климат кез келген жол үшін нағыз сынақ алаңы деуге болады. Астанада температура жазда +40 градустан қыста -40градусқа дейін ауытқиды, әсіресе нөлден күрт ауысу қауіпті. Жол жамылғысының тесіктеріне түскен ылғал алдымен сол жерде болады, содан кейін нөлден төменгі температурада қатып, кеңейе бастайды. Судың мұзға айналатынын, көлемі ұлғаятынын, асфальт құрылымын ішінен жара бастайтынын елестетіп көріңізші. Көктемде мұндай жерлер тез бұзылады, соның салдарынан жолда жарықтар, шұңқырлар пайда болады.
Бұл тәуекелдерді азайту үшін елордада полимерлі қоспалары бар асфальтбетон қоспалары қолданылады. Полимерлі түрі асфальтты серпімді етеді. Ол пішінін жақсы ұстайды, аязда жарылып кетпейді және жазда ойыққа төзімді келеді. Бұл әсіресе біздің мегаполистегі жоғары көлік жүктемесі үшін өте маңызды.
– Жол төсемдерінің сапасын кім және қалай тексереді?
– Ашықтықты арттыру және жеделдету, сондай-ақ жұмыс процестерінің жол құрылысы материалдарын сынауды автоматтандыру үшін бізде KazRoadLab виртуалды зертханасы құрылды.
Жүйеде инженерлердің шығуы және жүргізілген сынақтар туралы толық мәліметтер бар. Іріктелген сынамалар QR-кодтары бар арнайы пакеттерге орналастырылады, бұл ауыстыру мүмкіндігін болдырмайды. Зертханашы сынаманың қай учаскеден және қанша шақырым жерден алынғанын білмейді, ақпарат нәтижелерді енгізгеннен кейін ғана жүйемен синхрондалады, бұл сынақтардың объективтілігі мен сенімділігін қамтамасыз етеді.
Атап айтқанда, біз, Жол активтері сапа орталығының зертханасы, тікелей белгіленген жерге барып, асфальт сынамаларын аламыз, қоспаның температурасын өлшейміз, оның тығыздығын, төсеу тегістігін тексереміз, қабаттың қалыңдығын өлшейміз. Ең дәл әдістердің бірі – өзектерді таңдау: төселген жабынның фрагменттері арнайы бұрғылау арқылы кесіледі, ал зертханада біз олардың көмегімен төсеудің қаншалықты сапалы жасалғанын анықтаймыз.
Осы өзектерден біз тығыздағыштың сақталғанын, композицияның нормативтерге сәйкес келетіндігін, ауа қуыстарының бар-жоғын, қиыршық тастың жеткілікті екендігін, битум минералды агрегатпен қалай байланысатын нақты айта аламыз. Барлық нәтижелер құжатталады, мемлекеттік стандарттармен салыстырылады. Егер бірдеңе сәйкес келмесе, біз қорытынды береміз және сол кезде тапсырыс беруші жұмысты қабылдау немесе қайта бастауды талап ету жөнінде шешім қабылдайды.
– Жолдың тозуына не көбірек әсер етеді?
– Жол жамылғысының тозуы тұтас факторлар кешенінің нәтижесі болып табылады және өкінішке қарай, олардың барлығын бақылай алмаймыз. Бірінші және ең айқын әсер етуші фактор, жоғарыда айтқанымдай, ол – климат.
Екінші маңызды фактор – жол жамылғысын төсеу кезіндегі технологиялық бұзылулар. Мысалы, егер асфальт тым төмен температурада төселсе немесе қоспасы төсеу сәтіне дейін салқындаса, ол дұрыс болмайды. Кейде мердігер асығыстық жасайды, бірдеңелерді үнемдейді немесе жай ғана жауапсыздық танытады, нәтижесінде асфальт жүктемені көтере алмайды, тез жарылып немесе құлап кетеді. Демек, біздің жұмыста бақылау өте маңызды, өйткені технологиядан аздап ауытқудың өзі ауыр зардаптарға әкеледі.
Үшінші, ең шешуші фактор – бұл ауыр жүк көлігінің шамадан тыс болуы. Жол белгілі бір рұқсат етілген жүктемелерге арналып жобаланады. Ал егер ол арқылы 10-20 тоннадан асатын жүк көліктері жүйелі түрде өтетін болса, мұндай жүктемеге ешқандай асфальт төтеп бере алмайды. Осыдан барып шұңқырлар, тесіктер және жабынның жылжуы пайда болады. Ал бұл жолды жай тоздырып қана қоймайды, оның жойылуына әкеп соғады.
Тіпті көліктердің тікенді қысқы дөңгелектері де жолға айтарлықтай зиян келтіреді. Тікендердің қайта-қайта жолмен жанасуы уақыт өте келе жабынның ұсақ бөлшектерін, әсіресе жоғарғы қабаттың тез зақымдалуына әсер етеді. Мысалы, Ресейде тікенектерден болатын тозуды бағалау және өтеу әдістері енгізілген. Бізде мұндай жүйе әлі жоқ, бірақ болашақта Қазақстан да осындай бақылау және алдын алу құралдарын енгізеді деген үміттеміз.
Әрине, басты факторлардың бірі – жолдарды күтіп ұстау, яғни орташа жөндеу жұмыстарын уақытында жүргізу және маусымдық күтім жасау. Осы факторлардың барлығы сауатты жобалау мен төсеуден бастап жолдарды пайдалануды нақты бақылауға дейінгі жүйелі жұмыстарды қажет етеді. Әйтпесе, тіпті жоғары сапалы асфальт та ұзаққа бармайды.
– Осы оңтайлы шешімдердің қайсысы Астанада іске асырылуда?
– Бүгінгі таңда енгізілген негізгі жаңалықтардың бірі – көліктің салмағын бақылау жүйесі. Астанаға барлық негізгі кіреберістерде және қала ішіндегі кейбір жерлерде автокөлікті өлшеудің автоматтандырылған жүйелері орнатылған. Бұл камералар мен датчиктері бар үлкен арка тәрізді құрылымдар, олар әр өтіп бара жатқан көліктің салмағын автоматты түрде анықтайды. Жүйе оның мемлекеттік нөмірін бірден оқиды және сонымен бірге көлікті тоқтатпай-ақ жолда оның салмағын көреді. Егер көліктің салмағы рұқсат етілген нормадан асып кетсе, тасымалдаушыға автоматты түрде айыппұл жазылады. Қысқасы, барлығы сандық жүйе бойынша, адамның қатысуынсыз жұмыс істейді.
Бұл шын мәнінде жолды сақтаудағы маңызды қадам, өйткені шамадан тыс жүк тиеген бір жүк көлігі ондаған немесе жүздеген қарапайым жеңіл көліктер секілді жол төсеміне зақым келтіреді. Ал күніне мұндай көліктің жүзі өтетін болса, соңы қалай болатынын өзіңіз елестете беріңіз. Бұл бюджетке ауыртпалық түсіреді және жөндеу шығындары көбейеді. Сондықтан мұндай оңтайлы шешімдер жағдайды бақылауға ғана емес, тасымалдаушылар арасында белгілі бір тәртіп орнатуға мүмкіндік береді. Бұл бастамасы ғана, бірақ жақсы нәтижелер де жоқ емес.
– Астаналық жол жөндеушілер қаладағы қауырт уақыттарда және түнде қалай жұмыс істейді?
– Елордада жол жөндеу маусымы бар болғаны 3-4 айға ғана созылады, жол жөндеушілер жазда және ауа райы технологияның барлық түрін қолдану арқылы асфальт төсеуге қолайлы болатын көктем мен күзде жұмыс істейді. Демек, осы уақытты мүмкіндігінше пайдаланып қалған жөн. Күндіз көшелерді жөндеуге жабу кептелісті көбейтеді. Сондықтан көп жұмыс түнге қалдырылады.
Иә, техниканың түнгі шуылы тұрғындардың наразылығын тудырады. Олар күндіз жұмыс істейтін болса, жөндеу жұмыстарының кесірінен орын алатын кептелістерге бірнеше апта бойы төзуге тура келеді. Сондықтан жол жөндеушілер уақытты ұтымды пайдалана отырып жұмысты тезірек аяқтауға тырысады. Бұл ретте әрине, адамдар баратын бағыттарын жоспарлауы үшін бұқаралық ақпарат құралдарында алдын ала ақпарат беріледі. Жұмыстар әкімдікпен және полициямен келісе отырып жасалады. Нақты уақыт кестесі, логистика және қай көшелерді және қашан жабуға болатыны жөнінде кесте құрастырылады. Нәтижесінде қолайсыздықтар азайып, оң нәтижелер көбірек орын алады.
– Учаскеде қанша адам жұмыс істейді?
– Әдетте жол жұмыстарының бір учаскесіне аз дегенде 20-ға жуық маман жұмылдырылады. Әр адам қатаң белгіленген тапсырманы орындайды. Бұл жерде дәлдік пен үйлесімділік маңызды. Бірлесіп жұмыс істегенде ғана жол сапалы болады. Мұның бәрі төсеудің ені мен біркелкілігін анықтайтын техниканы басқаратын төсеу операторларынан басталады. Жақын жерде қоспаның берілуін бақылайтын көмекшілер оның таралуын, әсіресе қиын жерлерде қолмен реттейді. Одан кейін ауыр төсеніш операторлары іске кіріседі. Әдетте бірнеше машина қолданылады: бірінші төсеу бастапқы тығыздағышты, екіншісі соңғы әрлеуді жасайды. Жабынның тығыздығы мен беріктігі солардың жұмысына байланысты.
Сондай-ақ учаскеде әрдайым лаборант болады. Ол қоспаның температурасын бақылайды, ылғалдылықты, қабаттың қалыңдығын тексереді, кейінгі талдау үшін үлгілерді алады. Сонымен қатар, геодезистер жұмыс істейді, олар жолдың барлық биіктік белгілері, көлбеулері мен геометриясының сақталуын қамтамасыз етеді.
Әркім өз учаскесіне жауап береді, бірақ жалпы нәтижеге ұжым мүшелері тегіс жауапты. Сәл ғана сәтсіздік пен жауапсыздық үлкен мәселе тудыруы мүмкін. Сондықтан жол бригадасындағы жұмыс барысында тәртіп пен жауапкершілік бірінші орында болуы тиіс. Жол тек асфальт емес, бұл – инженерия, жауапкершілік және сенім. Біз оның тұрғындарға жайлы болуы үшін қолдан келгеннің бәрін жасаймыз.
Құралай МҰРАТОВА
Гүлбаршын ӨКЕШҚЫЗЫ
