Мемлекет және қоғам қайраткері, Ресей және Қазақстан Халықаралық жоғары мектеп ғылым академияларының академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор Әділ Ахметтің көпжылдық еңбегі нәтижесінде жинақталған ғылыми мұрасы: ғылыми-зерттеу еңбектері, ғылыми-танымдық кітаптары мен қолжазбалары, ағылшын тілінен қазақ тіліне тікелей аударған әлем әдебиетінің інжу-маржандары мен әлемдік саяси ақыл-ой мұрасы, тарихи тағылымдық мақалалары – ғылым тарихындағы баға жетпес рухани және интеллектуалдық байлық.
«Тілін білім билегендер білікті».
Жүсіп БАЛАСАҒҰН
Мемлекеттік және қоғамдық қызметті ғылыммен ұштастырып, ұлт рухын ұлықтаған ұстаз Әділ Ахмет 1973 жылы «Қазақ тіліндегі табу мен эвфемизмдер» тақырыбында филология ғылымы кандидаты дәрежесін алуға арналған диссертация, ал 1991 жылы «Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер» (салыстырмалы этно-лингвистикалық зерделеу) деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Әлемдік білім қорына қосылған іргелі ғылыми-зерттеу еңбектері – қазақ ғылымының ғана емес, әлемдік ғылымның кемелденуінің айғағы.
Адамзат дамуының жаһандық мәселелерін, табиғат пен қоғам заңдылықтарын қамтитын ғылыми-танымдық, қоғамдық-саяси, тарихи-тағлымдық еңбектері – автордың, Әділ Ахметтің, энциклопедиялық білім иесі екендігінің айғағы.
«Түркі әлемінің ырым-тыйымдары». Автордың ғылыми-зерттеу еңбектерінде Азияның қиыр солтүстік шығысындағы якут-сахалардан бастап, Еуропадағы гагауыздарға дейінгі аралықта мекендейтін қырыққа тарта түркі халықтарының ырым-тыйымдары талданған және жүйеленген. Мәселен, «қызға қырық үйден тыйым» немесе «қыздың жолы жіңішке» деген нақылдар бүгінгі қыздың ертең бір қолымен бесікті, екінші қолымен әлемді тербететін ана болатынын, сондықтан да қыз баланың қоғамда қалыптасқан салт-дәстүрлерге сәйкес, тәлімді де тәрбиелі болып өсуге міндетті екенін меңзеп тұр. Бұл нақылдардың өзегінде тыйымға негізделген тәлім-тәрбиелік мәні бар әрі кез келген қоғамға ауадай қажет этикалық нормалар мен рәсімдер, сондай-ақ реттеуші немесе бағыттаушы қағидалар мен тағылымды құндылықтыр жатыр.
Америкалық «үндістердің» түркі халықтарымен туыстығы. Автор ұзақ жылдар бойы жүргізген зерттеулерімен қатар, өзге ғалымдардың қол жеткізген лингвистикалық және генетикалық дәйектері мен дереккөздері о баста Азиядан Америкаға келіп қоныстанушылардың тілінің болғанын да және ол тілдің алтай тобындағы түрік тілімен байланысының бар екенін де толық дәлелдейді.
2008 жылы Париждегі ЮНЕСКО-ның бас ғимаратында болған «Халықтардың алғашқы ұлы көші» («First Great Migrations of Peoples») атты бірінші халықаралық форумға әлемнің жүзден аса кәсіби археолог, биоархеолог, палеоантрополог, микробиолог, генетик, географ және лингвист ғалымдарымен қатар, радиометрикалық зерттеу орталықтарының белгілі мамандарымен бірге Қазақстаннан ғалым Әділ Ахмет те қатысып, дәлелді айғақтарға, нақты дәйектерге негізделген «Байырғы америкалық «үндістердің» Азиядан қоныс аударуы және олардың алтайлық тегі» атты ғылыми баяндама жасаған. Бұл – іргелі ғылыми еңбектерінің іргетасы еді.
«Америка құрлықтарында адам баласы қай заманда және қалай пайда болған?» антропогенездік сыр-жұмбақтың жауабын табуға жұмыла кіріскен Колумб дәуірінен бастап, күні бүгінге дейінгі күллі әлем ғалымдарының легінде ғұмырын ғылымға арнаған Қазақстан ғалымы Әділ Ахмет те бар. 1989 жылдан бастап осы ғылыми мәселемен түбегейлі шұғылданып, ғұмырын ғылымға арнаған ғалымның ғылыми-зерттеу еңбектерінің нәтижесі: «Америкалық «үндістердің» алтайлық тегі» (2011), «Код Евразии. На пороге пятой цивилизации», «Еуразия коды. Бесінші өркениет қарсаңында» (орыс, қазақ, поляк тілдерінде, 2011, 2012, 2013) «Азия – Америка – Берингия немесе америкалық ‘үндістердің’ азиялық тегі», «Колумб дәуірінен бұрынғы америкалық «үндістердің» алтайлық тегі», 2021 және т.б.
Ғалым ғылыми еңбектерді сараптай келе, Азиядан Америкаға адам баласының қоныс аударуы дүркін-дүркін болғандығын, яғни, бірінші рет 40-35 мың жыл бұрын, екінші рет 28-25 мың жыл бұрын және үшінші рет 14 немесе 10 мың жылдар бұрын келіп қоныстанғанын аңғаруға болады. Демек, америкалықтардың о баста Азиядан келгені дау туғызбайтын шындық десек, артық айтқандық болмайды. Өйткені археология ғылымының қол жеткізген жоғарыдағы табыстары осыны толық дәлелдейді.
«Ғасыр ғибраты» кітабындағы «Байырғы америкалық «үндістердің» түпкі тегі антропогенездік ғылымдар тоғысында» тақырыбында: «АҚШ-тың Нью-Мексико штатына қарасты Кловис қаласының маңынан табылған мұз дәуіріне тән бір жарым жасар ер баланың геномына ДНК – генеалогиялық технологиямен өте мұқият жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері ғалымдарға Солтүстік Американың байырғы тұрғындарының түпкі тегінің Еуропадан емес, тікелей Азиядан тарағанын бұлтартпас дәйектермен дәлелдеп бергенін айту парыз.
***
Әділ Құрманжанұлы табиғаты таңғажайып, таулы өлкеде, Хантәңірі шыңының етегіндегі елді мекен Нарынқол ауылында Құрманжан әулетінде 1941 жылы 23 мамырда дүниеге келген. Бұл – екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезең еді…
Нарынқол ауданы орталығындағы орта мектепте (1948 -1958) білім алған Әділ Құрманжанұлы: «Бағымызға орай, аудан орталығындағы орта мектепте ұстаздық ететін мұғалімдер өте білімді болатын. Әсіресе қазақ тілінен сабақ беретін Зақан апамыз өз мамандығының нағыз шебері-тін» деп балалық шағының бағбандарын еске алады.
Орта мектепті бітірген Әділ Құрманжанұлы Алматы қаласындағы Алматы шет тілдері институтының (қазіргі Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) ағылшын тілі факультетінде (1958-1963) білім алады.
Бекзат болмысы (тұлғалық), өмірлік көзқарасы ерекше жас маман Әділ Құрманжанұлы еңбек жолын өзі білім алған жоғары оқу орны: Алматы шет тілдері институтында оқытушылық қызметінен бастайды (1963).
1963-1990 жылдар аралығында Алматы шет тілдері институтында оқытушы, аға оқытушы, ағылшын тілі факультеті деканының орынбасары, факультет деканы, институттың оқу істері жөніндегі проректоры қызметтерін атқарған Әділ Құрманжанұлы 1992 жылы Алматы шет тілдері институтының ректоры болып тағайындалады.
1997-1999 жылдары Қазақстан Республикасы Білім, Мәдениет және Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Білім комитетінің төрағасы, ал 1999 жылы Абылай хан атындағы Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің ректоры, 1999-2000 жылдары Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің бірінші вице-министрі қызметтерін атқарған Әділ Құрманжанұлы – халық мүддесін қорғау және қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатында үлкен жауапкершілікпен қызмет еткен саясаткер, әрі Халықаралық қатынастарда өз мемлекетінің мүддесін қорғай білген, шет елдермен, халықаралық ұйымдармен ресми байланыс орнатып, саяси, экономикалық байланыстарды нығайтуда зор еңбек сіңірген дипломат.
2000-2001 жылдары Қазақстан Республикасының Ұлыбританиядағы және Ирландия Республикасы мен Норвегия Корольдігіндегі Төтенше және өкілетті елшісі қызметтерін атқарған Әділ Құрманжанұлы Ахмет егеменді ел дипломатиясының алғашқы қалыптасу кезеңінде кәсіби біліктілігімен санаулы дипломаттар қатарынан табылғаны – тарихи шындық.
2001-2004 жылдары Қазақстан – Британ техникалық университетінің (ҚБТУ) ректоры, ал 2004-2007 жылдары ҚБТУ-дың Халықаралық қатынастары жөніндегі проректоры қызметтерін атқарған Әділ Ахметтің шәкірттері білім беру, аударма және лингвистика, бизнес және халықаралық қатынастар, медиа және коммуникация, мемлекеттік қызмет, ғылым саласы, туристік агенттер, ІТ және техникалық сала, сондай-ақ қазақстандық дипломаттардың, оның ішінде елшілердің, тұтас шоғырына айналды.
2007-2013 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты, Сенаттың Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік мәселелері жөніндегі тұрақты комитетінің хатшысы әрі 2009-2013 жылдар аралығында Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) Іс басындағы төрағаcының Мұсылмандарды кемсіту және шеттетумен күрес жөніндегі жеке уәкілі қызметтерін атқаруы Әділ Ахметтің жаһандық саясат, экономика, дипломатия және халықаралық құқық салаларын терең меңгергендігі, шет тілдерін жетік білетін сарапшының кәсіби шеберлігі, қаламының қарымдылығы, қоғамдық құбылыстарға деген көзқарасының айқындылығы, ұлтына деген өлшеусіз сезімі мен сенімі.
Әділ Ахмет – аударматану ғылымының теориялық мәселелері мен тәсілдерін, аудармаға және аудармашыға қойылатын талаптарды, терминдердің аударылуы сияқты келелі мәселелерді терең меңгерген майталман маман, тәжірибелі аудармашы.
Қазақ халқының асыл қасиеттерін бойына жинаған, ұлттық құндылықтардан нәр алған, ана тіліне уызы қанған, орыс тілі мен ағылшын тілін үйрену арқылы әлемдік ғылымның төріне шыққан оқымысты ғалым Әділ Ахметтің ғибратты ғұмыры – ұрпаққа үлгі-өнеге.
Райхан МӘЖЕНҚЫЗЫ,
халықаралық «Алаш» әдеби
сыйлығының лауреаты
