Қазіргі заманғы мегаполистердің ең үлкен бас ауруы – кептеліс. Күн сайын миллиондаған адам жұмысқа, оқуға асығып, уақытының алтын бөлігін жолда жоғалтады. Көпшілікке «жолды кеңейтсе, кептеліс шешіледі» деген ой келеді. Алайда урбанистика ғылымы бұл гипотезаның қате екенін баяғыда дәлелдеген. Қалалар неге кептеліс тұзағына түседі және бұл тығырықтан шығар жол қайда? Талдап көрейік.
Кептеліс феномені: Статистика не дейді?
Урбанистикада Льюис-Могридж постулаты және индукцияланған сұраныс заңы бар. Оның мәні қарапайым: жолдар неғұрлым кеңейген сайын, жеке көліктердің саны соғұрлым арта түседі. Жаңа жолақ уақытша ғана жеңілдік береді, артынан ол жерге жаңа көліктер ағылып келеді. Халықаралық статистикалық деректерге сүйенсек, кептеліс тек жүйкені жұқартып қоймайды, ол – экономикаға үлкен шығын әкеліп қана қоймай, тайм- менеджментке де кері әсерін тигізеді.
Уақыт жоғалту. TomTom Traffic Index мәліметтері бойынша, әлемнің ең ірі мегаполистерінде (Лондон, Бангалор, Дублин) жүргізушілер жылына орташа есеппен 140-тан 160 сағатқа дейін уақытын тек кептелісте тұрумен өткізеді. Алматы мен Астана қалалары да бұл көрсеткіш бойынша көш соңында емес, біздің жүргізушілер де жылына шамамен 100-ден аса сағатты жолда өткізуге мәжбүр.
Экономикалық шығын. INRIX сараптамалық орталығының зерттеуінше, кептелістердің кесірінен АҚШ экономикасы жылына 80 миллиард доллардан астам зиян шегеді (отын шығыны, босқа кеткен жұмыс уақыты, логистиканың кешігуі). Кәдімгі жеңіл көлік жолдағы орынның 80-90%-ын алады, бірақ ішінде көбіне 1 ғана адам (жүргізуші) отырады. Салыстырмалы түрде: бір автобус жол үстінде 3-4 жеңіл көліктің орнын алғанымен, 80-ге жуық адамды тасымалдай алады.
LRT: Құтқарушы ма, әлде қымбат жоба ма?
Қазіргі урбанистикада кептеліспен күресудің ең тиімді құралы ретінде LRT (Light Rail Transit – Жеңіл рельсті көлік) немесе заманауи жылдам жүретін трамвай жүйелері қарастырылады. LRT – метро мен автобустың арасындағы алтын көпір. Оның құрылысы метроға қарағанда әлдеқайда арзан әрі жылдам, ал жолаушы тасымалдау сыйымдылығы автобус пен БРТ-дан (BRT) бірнеше есе жоғары.
Қазақстан контексінде, әсіресе Астанадағы LRT жобасы ұзақ уақыт бойы қоғамдық талқылау мен сынның нысанына айналғаны жасырын емес. Алайда құрылыс пен қаржыландыру айналасындағы дауларды ысырып қойып, таза урбанистік тұрғыдан қарасақ, дұрыс жобаланған және интеграцияланған LRT жүйесі қаланың көлік архитектурасын түбегейлі өзгерте алады:
1. Оқшауланған жол: LRT жалпы трафикке тәуелсіз, өзінің жеке рельсті жолымен жүреді. Бұл дегеніміз – ешқандай кептеліс оның қозғалыс графигіне әсер ете алмайды.
2. Экологиялық тазалық: Электр қуатымен жұмыс істейтіндіктен, ауаға зиянды қалдықтар бөлмейді.
3. Уақытты нақты жоспарлау: Жолаушы діттеген жеріне минуттық дәлдікпен жететініне сенімді болады.
Әлемдік тәжірибеде Стамбул, Страсбург немесе Мадрид сияқты қалалар LRT желісін іске қосу арқылы орталық көшелердегі көлік ағынын 20-30%-ға дейін азайтқан. Астанада бұл жүйе әуежайды, вокзалды және негізгі әкімшілік хабтарды байланыстырып, басқа қоғамдық көліктермен (автобустармен) дұрыс синхрондалса, елорданың сол жағалауындағы көлік кептелісін айтарлықтай жеңілдетері сөзсіз.
Жеке көліктен бас тарту тиімді ме?
Урбанистер «кептелісті жою мүмкін емес, оны тек реттеуге болады» дейді. Қаланы кептелістен құтқарудың жалғыз жолы – жеке көліктен бас тартуды ыңғайлы әрі тиімді ету.
Ол үшін қала билігі мынадай қадамдарға баруы тиіс:
1. Автобус жолақтарын (Bus Lane) көбейту және оған жеңіл көліктердің шықпауын қатаң қадағалау.
2. LRT мен метро желілерін дамыту, оларды бірыңғай төлем және ыңғайлы ауысып міну (хаб) жүйесімен байланыстыру.
3. Орталық көшелерде тұрақ (парковка) бағасын өсіру арқылы адамдардың қала орталығына жеке көлікпен келу ынтасын азайту.
Елордадағы кептеліс мәселесін шешу үшін әкімдік 2025 жылы 15 қыркүйектен бастап мемлекеттік мекемелердің жұмыс уақытын таңғы сағат 07.30-ға ауыстырды. Бірақ одан ештеңе өзгерген жоқ. Керісінше, қаланың бұрын көп кептеліс болмайтын Сарыарқа даңғылы тәрізді көшелері көліктерге толып кетті. Бұл тығырықтан шығатын бір ғана жол бар сияқты. Тағы бір жолы – Астанаға өзге өңірлерден, елдерден келетін автокөліктерге төлемақы енгізу. Есілдің сол жағалауына кіретін көшелерге де 01-ден басқасына ақы төлеп кіру тәсілін қолдануға болады. Мұндай ұсыныстар мәселені түбегейлі шешпесе де, қала қозғалысын жеңілдетуге бір үлесін тигізеді деп сенеміз.
Қала – көліктердің емес, адамдардың өмір сүру кеңістігі. Тек жайлы, қауіпсіз және жылдам қоғамдық көлік жүйесі ғана мегаполистерді мәңгілік кептеліс тұзағынан суырып шыға алады.
Ақерке ЗӘРУБАЙ,
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Журналистика және әлеуметтік ғылымдар жоғары мектебінің 3-курс студенті
