Цирк – көрерменге күлкі мен қуаныш сыйлайтын ғана емес, үлкен еңбек пен табандылықты талап ететін ерекше өнер. Оның сахнасында әртістің шеберлігі, ептілігі, батылдығы мен жануарлармен тіл табыса білу қабілеті қатар қабысады. Бір қарағанда көзге жеңіл көрінгенімен, бірнеше минутқа ғана созылатын нөмірдің артында ұзақ дайындық, тынымсыз жаттығу және үлкен жауапкершілік тұрады. Осындай күрделі өнердің өзіндік қырын меңгеріп, көрермен ықыласына бөленіп жүрген өнер иелерінің бірі – Астаналық цирк әртісі, «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісінің иегері Айсұлу Әбдікерім.
Айсұлу Әбдікерімнің өнердегі бағытының ерекшелігі – көгершіндермен жұмыс істеуі. Оның қойылымдарында адам мен құстың арасындағы өзара түсіністік, сенім және үйлесімділік көрініс табады. Көгершіндер сахнада өздігінен өнер көрсетіп жатқандай әсер қалдырғанымен, мұндай көріністің артында күнделікті дайындық пен құстардың мінез-құлқын терең түсіну, оны зерттеп, зерделеу жатыр.
Көпшілік үшін көгершін – бейбітшіліктің, тазалықтың және еркіндіктің символы. Ал цирк әртісі үшін ол – сахнадағы серіктес. Сондықтан көгершінмен жұмыс істеу жай ғана құсты үйрету емес, оның мінезін, әдетін, сезімталдығын түсінуді қажет етеді. Бұл жерде әртістің шыдамдылығы ерекше рөл атқарады. Адамға берілген тапсырманы бірден орындауға болатын болса, жануармен жұмыс істеудің табиғаты мүлде бөлек. Құсты мәжбүрлеу арқылы өнер көрсетуге үйрету мүмкін емес. Ол үшін сенім қалыптастыру қажет. Күн сайын қайталанатын жаттығулар арқылы құс белгілі бір дыбысқа, сөзге немесе қимылға дағдыланады. Бұл жайт Әбдікерім Айсұлудың құстармен жұмыс істеу тәсілінің ерекшелігін көрсетеді.
Манежде бірнеше көгершіннің бір уақытта бір бағытта қозғалып, әуен ырғағымен әрекет етуі көрерменге өте жеңіл әрі әдемі көрінеді. Бірақ оның артында күн сайынғы дайындық бар. Әртіс құстардың көңіл күйін бақылап, олардың өзін қалай сезініп тұрғанын да ескеруі керек. Цирк қойылымының ең басты ерекшеліктерінің бірі – көрерменге қиындықты сездірмеу. Сахнада бәрі жеңіл, әдемі әрі табиғи көрінуі тиіс. Ал әртістің өзі қанша уақыт дайындалғанын, қанша рет қателескенін немесе қандай қиындықтарды жеңгенін көрермен біле бермейді.
Айсұлу Әбдікерімнің көгершіндермен қойылымдары да осындай еңбекке негізделген. Айсұлудың отбасы да өнерді өмір салты ретінде қабылдағаны байқалады. Цирктің маусымдық демалысы кезінде де олар көгершіндеріне күтім жасап, бірге уақыт өткізеді. Айсұлу Әбдікерімнің шығармашылық жолындағы тағы бір маңызды қыры – өнердің тәрбиелік мәніне көңіл бөлуі. Ол цирк сахнасын тек көңіл көтеретін орын емес, адамның бойына жақсы қасиеттер қалыптастыратын орта ретінде қарастырады. Шын мәнінде, цирк өнерінің тәрбиелік мүмкіндігі мол. Бала цирк қойылымын тамашалағанда батылдықты, ептілікті, еңбекқорлықты көреді. Әртістің сахнадағы жетістігі оған бір күнде келмейтінін түсінеді. Оның әрбір қимылының артында жаттығу мен ізденіс бар. Айсұлу апай өз қыздарының да өнер жолын таңдауына қарсы болмаған. Керісінше, олардың шығармашылыққа қызығушылығын қолдаған. Бұл – өнердің ұрпақтан ұрпаққа жалғасуының бір көрінісі. Анасының тәжірибесін бойына сіңірген жас өнерпаздар цирк мәдениетінің қалыптасуына өз үлесін қосып, еліміздің атын әлемге әйгілі етіп жүр.
Цирктегі отбасы дәстүрінің тағы бір ерекшелігі – балалардың кішкентайынан жауапкершілікке үйренуі. Көгершіндерді күту, оларды тамақтандыру, жаттықтыру, тазалықты сақтау – мұның бәрі баланың бойында еңбекке деген құрметті қалыптастырады. Қазақстандағы цирк өнері жылдан жылға дамып келеді. Әлемдік цирк сахнасында акробаттар, гимнасттар, клоундар, эквилибристер және жануарлармен жұмыс істейтін әртістердің әрқайсысының өзіндік орны бар. Қазақстандық цирк әртістері де түрлі бағытта өнер көрсетіп, ел мәдениетін танытып келеді. Айсұлу Әбдікерімнің шығармашылығын осы өнердің жануарлармен жұмыс істеуге негізделген бағытының бір мысалы ретінде қарастыруға болады. Оның қойылымдарының ерекшелігі – көгершіндердің нәзіктігі мен адамның шеберлігін үйлестіру. Көгершінмен жұмыс істеу аса нәзік тәсілді қажет етеді. Құстың табиғи мінезін өзгертуге тырысудан гөрі, оның табиғи қабілетін дұрыс пайдалану маңызды. Сондықтан мұндай қойылымда әртістің кәсіби шеберлігімен қатар, табиғатқа деген сүйіспеншілігі де көрінеді. Айсұлудың тәжірибесі көрсеткендей, жануармен өнер көрсету үшін оны жақсы көру аздық етеді. Оның ерекшелігін зерттеп, мінезін бақылап, әр әрекетін түсіну керек. Бұл – үлкен шыдамдылықты талап ететін жұмыс. Цирк сахнасына шыққан әртіс көрермен алдында өзін ғана емес, тұтас өнердің абыройын алып шығады. Әр қойылым көрерменнің есінде қалуы үшін ол ерекше дайындықты қажет етеді. Әсіресе жануарлар қатысатын қойылымдарда жауапкершілік одан сайын артады.
Отыз жылдан астам уақыт – өнер адамы үшін үлкен тәжірибе. Осы уақыт ішінде әртіс тек сахнада өнер көрсетіп қана қоймайды, өз кәсібінің қыр-сырын меңгереді, жаңа тәсілдер іздейді, көрерменнің талғамын түсінеді. Сонымен бірге өзінен кейінгі жас буынға тәжірибесін бере бастайды. Айсұлу үшін өнердің тағы бір маңызды қыры – отбасылық сабақтастық. Оның қыздарының да анасының жолын жалғастырып, көгершіндермен өнер көрсетуі осыны дәлелдейді.
Айсұлу Әбдікерім – цирк өнерінің ерекше саласын таңдаған өнер иесі. Оның шығармашылығы адам мен табиғат арасындағы үйлесімділікті сахна тілі арқылы көрсетеді. Көгершіндермен жұмыс істеу арқылы ол көрерменге әсем қойылым ұсынып қана қоймай, шыдамдылықтың, еңбектің және өз ісіне деген сүйіспеншіліктің маңызын көрсетеді. Оның өнер жолынан бірнеше маңызды тағылым алуға болады. Біріншіден, кез келген жетістік тұрақты еңбекті қажет етеді. Екіншіден, жан-жануармен жұмыс істеу мейірімділік пен жауапкершілікті талап етеді. Үшіншіден, өнер адамды тәртіпке, тазалыққа, әсемдікке және ізденіске тәрбиелейді. Айсұлу Әбдікерімнің қыздарының да осы өнер жолын таңдауы оның шығармашылық тәжірибесінің отбасында жалғасып жатқанын көрсетеді. Бұл – өнердің ұрпақтан ұрпаққа берілетін рухани мұра екенін аңғартатын жақсы мысал.
Цирк сахнасында көрермен бірнеше минут ішінде ғажайып көрініске куә болады. Бірақ сол ғажайыптың артында күнделікті еңбек, дайындық және өнерге деген адалдық жатыр. Айсұлу Әбдікерімнің көгершіндермен бірге жасаған қойылымдары да осындай қажырлы еңбектің нәтижесі. Оның шығармашылық жолы цирк өнерінің сырт көзге көрінбейтін қырларын түсінуге мүмкіндік береді. Цирк өнерінің сырын ұққан Айсұлу Әбдікерімнің шығармалық тасы өрге домалай берсін!
Бахтияр ТҰРСЫН,
театртанушы, Астаналық циркінің шығармашылық-әртістік бөлімнің басшысы
