Қазіргі таңда әдебиет пен мәдени дипломатия ұлттық шекарадан асып, халықтарды жақындастыратын маңызды саланың біріне айналып отыр. Осы бағытта халықаралық деңгейде танылған қазақ қаламгерлерінің бірегейі – Бақытқожа Рүстемов. Ол – экономист, жазушы, халықаралық публицист, әдебиет сыншысы, аудармашы, 30-дан астам кітаптың авторы, Халықаралық халықтық дипломатия достастығының (ХХДД) негізін қалаушы әрі әлемнің бес құрлығынан қаламгерлердің басын қосқан «Әдеби Азия» халықаралық әдеби байқауын ұйымдастырушы.
Көп жыл мемлекеттік қызметте еңбек еткен ол бүгінде халықаралық гуманитарлық ынтымақтастықты дамытуға, әдеби байланыстарды кеңейтуге және мәдени дипломатияны нығайтуға белсенді атсалысып келеді. Бақытқожа Рүстемов түрлі халықаралық әдеби форумдар мен конференцияларға тұрақты қатысып, бірқатар елдің беделді әдеби ұйымдарымен және жазушылар одақтарымен ынтымақтастық орнатқан. Ол халықаралық әдеби байқаулардың қазылар алқасы құрамында қызмет атқарып, Қазақстанның мәдениеті мен әдебиетін шетелде насихаттауға, сондай-ақ әлем қаламгерлерінің шығармашылық байланысын дамытуға үлес қосып келеді. Ал бастамалары халықаралық әдеби ортада жоғары бағаланып, өзі көптеген шетелдік марапат пен құрметті атаққа ие болған. Біз Бақытқожа Төлегенұлымен сөз өнерінің бүгінгі қоғамдағы орны, жасанды интеллект дәуіріндегі әдебиеттің болашағы, халықаралық мәдени байланыстар және «Әдеби Азия» байқауының әлемдік әдеби кеңістіктегі рөлі туралы әңгімелестік.
– Бақытқожа Төлегенұлы, бүгінде әдебиет өзінің бұрынғы ықпалынан айырылды дегенді жиі естиміз. Әлеуметтік желілер мен қысқа контенттер дәуірінде сөздің құдіреті әлсіреп кеткендей көрінбей ме?
– Бұл пікірмен түбегейлі келіспеймін. Әдебиет ешқашан бір сәттік даңғазамен немесе «лайктардың» санымен өлшенген емес. Оның ықпалы тереңде әрі тектоникалық сипатқа ие. Адамның бүгін оқыған шығармасы ертең оның бүкіл өмірінің бағытын өзгертуі мүмкін. Қоғамда үстірт ақпараттық шу неғұрлым көп болған сайын, нағыз рухани тірекке деген шөл соғұрлым күшейе түседі. Ақпарат тек хабардар етеді, ал әдебиет адамды қалыптастырады, оны ізгілендіреді. Ойлы оқырман ешқайда жоғалған жоқ, керісінше, мен жастар арасында нағыз сөзге деген қызығушылықтың қалай артып, кітап клубтарының қалай құрылып жатқанын көріп жүрмін. Технология тұрмысты жеңілдетіп, уақытты үнемдеуі мүмкін, бірақ ол ішкі жалғыздық, экзистенциалды күдіктер немесе жоғары мағыналарды аңсау алдында дәрменсіз. Бұл рухани ауруды тек мәдениет қана емдей алады. Тек формасы ғана өзгерді – адамдар электронды тасымалдаушыларға көшті, бірақ сөздің бастапқы энергиясы сол қалпында қалды.
– Көпшілік сізді философ әрі әдебиетші ретінде таниды, бірақ кейінгі жылдары басты визит картаңыз – ауқымды халықаралық қызметіңіз. Халықаралық халықтық дипломатия достастығы мен «Әдеби Азия» байқауын құру идеясы қалай туындады?
– Бұл идея ащы шындықты сезінуден туды: XXI ғасырда адамдар бір-бірін естуді қойды. Саясаткерлер көбіне ультиматум тілінде сөйлейді, ал дәстүрлі халықаралық институттардың жұмысы тұралап тұр. Мұндай сәтте аренаға халықтық дипломатия шығуы тиіс. ХХДД қарапайым адамдардың жүрегі арасындағы көпір ретінде дүниеге келді, ал әдебиет біздің басты құралымызға айналды. «Әдеби Азия» байқауы, шынымен, баламасын табу қиын бірегей жоба ретінде жоспарланды. Оның негізгі концепциясы – планетаның тілдік әртүрлілігін сақтау және құрметтеу. Біз авторлардан міндетті түрде аударма жасауды талап етпейміз. Америка, Африка, Еуропа, Азия немесе Аустралиядан келген әрбір жазушы шығармасын өз ана тілінде жібере алады. Бұл – шынайы гуманизм мен мәдениеттің шекарасы болмайтынының тағы бір дәлелі.
– ХХДД қоғамдық бірлестігінің ресми плакаттарында көрсетілгендей, «Әдеби Азия» байқауының даму динамикасынан ғажайып өсім көрінеді. Осы жылдар ішінде жобаның тақырыптары мен географиясы қалай өзгергені туралы айтып берсеңіз...
– Сіз дұрыс айтасыз, біздің байқауымыздың әрбір жылы жай ғана шығармашылық маусым емес, бұл – Қазақстанның тарихы мен мәдениетіне тамыр жіберген, әлемге жолданған белгілі бір үндеу. Шетелдік жазушылар тақырыпқа бойлай отырып, халқымызды тани түсуі үшін әрбір кезеңді еліміздің ұлы белестерімен саналы түрде байланыстырдық. 2020 жыл (І халықаралық әдеби эстафета-байқау): пандемияның қиын жылында бастап, алғашқы маусымды Абай Құнанбайұлының 175 жылдығына арнадық. Ол кезде бізді 10-нан астам мемлекеттің қатысушылары қолдады. 2021 жыл (ІІ халықаралық байқау): бұл кезеңді Алтын Орданың 750 жылдығына арнадық. Тақырып тарихи тамырымызға деген үлкен қызығушылық тудырды және географиямыз 20 мемлекетке дейін кеңейді. 2023 жыл (ІІІ бүкіләлемдік байқау): бұл жерде меже мүлдем жаңа деңгейге көтерілді. Байқау Сұлтан Бейбарыстың 800 жылдығына және Қазақстан Республикасы мен Мысыр Араб Республикасы арасындағы дипломатияның орнағанына 30 жыл толуына арналды. 60-тан астам мемлекеттің авторлары қосылды. 2024 жыл (IV бүкіләлемдік байқау): біз маусымды әл-Фарабидің 1155 жылдығына арнай отырып, Шығыстың ұлы ойшылының мұрасына жүгіндік. Қатысушы елдердің саны 72 мемлекеттен асты. 2025 жыл (V бүкіләлемдік байқау): қызметіміздің ең маңызды кезеңін іргелі тақырыпқа – Қазақ хандығының (қазақ мемлекеттілігінің) 560 жылдығына арнадық. Бұл орасан зор халықаралық резонанс тудырды: жобаға планетаның 90-нан астам мемлекетінен әдебиетшілер қатысты. Мұндай ауқым, шынымен, таңғалдырады және әлемдік зиялы қауым арасында үлкен серпіліс туғызады. Шетелдік сарапшылар, мысалы, беларусь ақыны Александр Раткевич өзінің талдау мақаласында жобаның бес құрлықта мойындалғанын атап өткені мәлім.
– Әлемдік мәдениеттің мұндай әртүрлі полюсін үйлестіріп, олардың назарын Қазақстанға бағыттаудың сыры неде?
– Өзім Мысырда, сондай-ақ, Вьетнам, Ресей, Әзербайжан, Түркия және басқа да елдерде өткен ауқымды халықаралық әдеби фестивальдердің қатысушысымын. Білесіз бе, бүкіл құпия – шетелдік әріптестеріміздің ниетіміздің шынайылығын сезінуінде. Бұл – жай ғана мәдени жобаға қатысу емес, Қазақстанның бірегей өркениет мәртебесін терең мойындау. Байқауымыздың орбитасына осыншама көп елдер мен беделді ұйымдардың өкілдерін тарта алғанымыз әлемнің шынайы, тең құқылы диалогты аңсағанын дәлелдейді. «Әдеби Азия» әрбір дауыс құнды болатын дәл сондай алаңды ұсына алды. Біз үшін Қазақстанның тек табиғи ресурстарымен ғана емес, ең алдымен, өзінің қуатты зияткерлік және рухани әлеуетімен күшті екенін көрсету маңызды болды. Қазақтың бұл бүкіләлемдік әдеби байқауына бүгінде дүниежүзілік 20-дан астам халықаралық әдеби ұжымдар мен бірлестіктер қолдау көрсетіп келеді.
– Бірақ сіздің бас төреші ретіндегі мойындалу ауқымыңыз кеңейген. Білуімізше, сіз славян елдеріндегі (Ресей, Украина, Беларусь) ірі байқаулардың қазылар алқасына шақырылған екенсіз, Кубада өткен «Баланс мира» («Әлем тепе-теңдігі») форумына Орталық Азиядан жалғыз қатысушысыз, сондай-ақ РФ-дағы Бүкіләлемдік жазушылар одағы мен Әлем халықтары ассамблеясының әдеби кеңесінің басшылығына кіресіз. Бұл «Әдеби Азия» жобасы мәртебесінің артқанын білдіре ме?
– Сөзсіз, бұл деректер жобаның жоғары геосаяси деңгейге шыққанын айғақтайды. Бұл – менің жеке еңбегімді емес, еліміздің беделін мойындау.
Сұхбаттасқан
Шапағат ӘБДІР
