2026 жылдың 1 шілдесінен бастап мемлекетіміздің негізгі заңының күшіне енуі жаңа саяси-құқықтық дамудың басталғанын көрсетеді. Осы ретте Конституцияның бағыт-бағдары, заңдылықты нығайту және құқықтық мәдениетті дамытуға қатысты заңгерлердің пікірлерін ұсынамыз.
Алмас ШҮКІРОВ, ҚР Бас прокуратурасы жанындағы Құқық қорғау академиясының профессоры, заң ғылымдарының докторы:
– Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының қабылдануы елдің саяси және құқықтық жаңғыруының шешуші кезеңі болды. Жаңа Конституция адам құқықтарын, бостандықтарын және қадір-қасиетін басты орынға қоятын үлгіге көшуді бекітеді. Жаңартылған Кіріспеде адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің бірінші кезектегі басымдығы ретінде алғаш рет жарияланды. Бірлік пен ынтымақ, ұлтаралық және конфессияаралық келісім Қазақстан мемлекеттілігінің негізі ретінде айқындалса, білім, ғылым, мәдениет және инновация болашақ дамудың негізгі басымдықтары ретінде алға қойылып, адами капиталдың шешуші рөлін атап көрсетеді. Конституция мәтінінде тұңғыш рет заманауи технологиялық шындыққа бейімделуін көрсететін цифрлық ортада азаматтардың құқықтарын қорғау кепілдіктері бекітілді.
Конституцияның жаңартылған кіріспесінде негізгі ұлттық құндылықтар, қазақ мемлекеттілігінің Ұлы даладағы ұлы мемлекеттермен сабақтастығы және ұлт егемендігінің, біртұтас мемлекеттік құрылымының және аумақтық тұтастығының мызғымастығы айқын көрсетілген. Бұл ережелер Негізгі заң үшін берік құндылықтарға негізделген негізді қалыптастырады. Заң үстемдігін нығайтуға, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, халықтың мемлекеттік институттарға сенімін арттыруға бағытталған стратегиялық бағытты көрсететін «Әділетті Қазақстан» және «Құқықтық тәртіп» қағидаттарына ерекше мән берілген. Елеулі жаңалық – ұлттық бәсекеге қабілеттілік пен адами капиталды қалыптастырудың негізгі қозғаушы күштері ретінде білім, ғылым, мәдениет және инновацияны дамытуға бағытталған – университет пен ғылыми қауымдастық үшін іргелі маңызы бар салалар.
Тағы бір маңызды қадам егемендікке, басқару нысанына және аумақтық тұтастыққа қол сұғылмаушылықты конституциялық түрде бекіту, сондай-ақ жеделдетілген экономикалық дамуды қамтамасыз ету үшін нақты аймақтарда ерекше құқықтық режимдердің құқықтық негіздерін құру болды. «Негізгі құқықтар, бостандықтар және міндеттер» тарауы жаңа Конституцияның адамдық сипатын көрсетеді. Негізгі заң деңгейінде алғаш рет өмір сүру құқығының абсолютті сипаты, жеке бас бостандығының күшейтілген кепілдіктері, цифрландыру дәуіріндегі жеке деректерді қорғау және жалпыға бірдей конституциялық қағида ретінде кінәсіздік презумпциясы сияқты заманауи құқықтық стандарттар нақты бекітілген. Маңыздысы, бұл бөлім азаматтардың құқықтарын ғана емес, сонымен бірге міндеттерін де жүйелі түрде біріктіреді, құқықтар мен жауапкершіліктерді теңестіретін тұтас үлгіні белгілейді. Азаматтардың экологиялық міндеттері, білім берудің зайырлы сипаты, ғылыми және шығармашылық ізденіс еркіндігі тұрақты даму мен білімге негізделген экономиканың құқықтық негізін құрайды.
Академиялық қоғамдастық үшін ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігін конституциялық бекіту ерекше маңызға ие, өйткені ол ғылым мен инновацияның автономиясына қосымша кепілдік береді. Ата заң мемлекеттік билік жүйесін түбегейлі қайта құруды ұсынады. Бір палаталы Парламент – Құрылтайдың құрылуы, Вице-Президент институтының енгізілуі, Конституциялық Соттың рөлінің күшеюі және «Қазақстан Халық Кеңесі» атты жаңа органның пайда болуы мемлекет пен қоғам арасындағы диалогты кеңейтуге, саяси үдерістердің ашықтығын арттыруға бағытталған. Ата заңға өзгертулер мен толықтырулар тек жалпыхалықтық референдум арқылы ғана енгізілуі мүмкін екендігі ерекше атап өтілді; Бұл Негізгі заңның заңдылығын нығайтады және оның бүкіл Қазақстан халқына тиесілі екенін көрсетеді. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы ауқымды сараптамалық жұмыстың нәтижесі болып табылады және еліміздің әділетті, құқықтық және жауапты мемлекет құруға ұмтылысын көрсетеді. Адам құқықтарына басымдық беру, адами капиталды дамыту, институционалдық реформалар, демократиялық тетіктерді нығайту Қазақстан болашағының берік іргетасын құрайды.
Мехмет ЭМИН, Мармара университеті заң факультетінің профессоры, заң ғылымдарының докторы:
– Қазақстан Республикасы мен Түркия Республикасы арасындағы қарым-қатынас ғасырлардан бастау алатын тарихи тамырластыққа, ортақ мәдени мұраға және өзара сенімге негізделген. Бүгінде екі мемлекет стратегиялық серіктес ретінде саяси, экономикалық, мәдени және ғылыми байланыстарын қарқынды дамытып келеді. Әсіресе құқықтық мемлекет құру, заң үстемдігін қамтамасыз ету және конституционализмді дамыту салаларындағы тәжірибе алмасудың маңызы зор. Мұндай ғылыми диалог екі ел арасындағы достық пен ынтымақтастықты одан әрі нығайтып, құқық ғылымының дамуына елеулі үлес қосады.
Конституция – бүкіл құқықтық жүйенің өзегі. Оның нормалары барлық заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің негізін құрайды және олардың Конституция талаптарына толық сәйкес келуін талап етеді.
Кез келген Конституцияның құндылығы оның қабылдануымен ғана емес, мемлекеттік институттардың қызметінде, құқық қолдану тәжірибесінде және қоғамның күнделікті өмірінде толық әрі тиімді жүзеге асырылуымен өлшенеді. Сондықтан Конституция нормаларын тиімді іске асыру – құқықтық мемлекеттің басты міндеттерінің бірі.
Ең алдымен, Конституцияның барлық қағидаттары қолданыстағы заңнамада толық әрі дәйекті көрініс табуы қажет. Конституция құқықтық жүйенің негізі болғандықтан, барлық заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілер оның талаптарына толық сәйкес келуге тиіс. Бұл құқықтық тұрақтылықты қамтамасыз етіп, заң үстемдігін нығайтады.
Қазіргі кезеңде цифрлық технологиялар құқық саласының ажырамас бөлігіне айналып отыр. Қазақстан мемлекеттік қызметтерді цифрландыруда елеулі нәтижелерге қол жеткізді. Осы тәжірибені одан әрі жетілдіре отырып, жасанды интеллект технологияларын құқықтық кеңес беру, сот төрелігінің қолжетімділігін арттыру және құқық қорғау органдарының қызметін жетілдіру мақсатында пайдалану Конституция нормаларын іске асырудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Конституцияның тиімді жүзеге асырылуы қоғамның құқықтық мәдениетіне де тікелей байланысты. Әрбір азамат Конституцияны біліп қана қоймай, оның қағидаттарын құрметтеп, күнделікті өмірде басшылыққа алуы тиіс. Осылайша, Конституция нормаларын тиімді іске асыру заңнаманы жүйелі жетілдіруге, мемлекеттік институттардың тиімді қызметіне, тәуелсіз сот билігіне, цифрлық технологияларды кеңінен енгізуге және жоғары құқықтық мәдениетке негізделуі тиіс. Бұл тетіктердің кешенді түрде жүзеге асырылуы жаңа Конституцияның әлеуетін толық ашып, Қазақстанда заң үстемдігіне негізделген демократиялық әрі әділетті мемлекет құруға мүмкіндік береді.
Қазақстан мен Түркия арасындағы достық пен стратегиялық серіктестік құқықтық мемлекет құру, конституционализмді дамыту және заң ғылымы саласындағы ынтымақтастықты одан әрі тереңдетуге зор мүмкіндік береді. Ортақ тарихи және мәдени құндылықтарға негізделген бұл әріптестік ғылыми тәжірибе алмасуды жандандырып, екі елдің құқықтық жүйесінің дамуына және әділетті қоғам қалыптастыруға қызмет етеді деп сенемін.
