Цифрлық технологиялар адам өмірін жеңілдетіп, білім алу мен ақпарат таратуға кең мүмкіндік ашты. Алайда қоғамның технологиялық тұрғыдан дамуы тәрбиеге қатысты мәселелерді өздігінен шеше алмайды. Керісінше, ақпараттық ортаның өзгеруі ұрпақ тәрбиесіне жаңаша көзқараспен қарауды қажет етеді. Әсіресе жас ұрпақтың дүниетанымы қалыптасатын кезеңде ұлттық құндылықтарды сақтау мен рухани сабақтастықтың маңызы арта түседі.
Бүгінгі баланың дүниетанымына отбасы мен мектеп қана емес, әлеуметтік желілер, бейнеплатформалар және интернеттегі сан алуан ақпарат та ықпал етеді. Сондықтан тәрбие мәселесін цифрлық ортаның әсерінен бөліп қарастыру мүмкін емес. Басты міндет – технологияны шектеу емес, оны саналы пайдалануға үйрету, сонымен бірге адамның рухани қалыптасуындағы тәрбиенің орнын төмендетіп алмау.
Отбасы тәрбиесі және ұрпақтар сабақтастығы
Ұлттық тәрбиенің негізі отбасында қаланады. Үлкенді құрметтеу, кішіге қамқорлық жасау, уәдеге беріктік, ар-ұятты сақтау, өзгенің қадір-қасиетін бағалау сияқты қасиеттер бала бойына күнделікті қарым-қатынас пен үлкендердің өнегесі арқылы сіңеді. Мұндай құндылықтар құрғақ насихаттан емес, нақты іс-әрекеттен танылады.
Алайда цифрлық құрылғыларды шектен тыс пайдалану отбасы мүшелерінің өзара әңгімесіне, баланың ойын тыңдауға және бірге уақыт өткізуге кедергі келтіруі мүмкін. Бір шаңырақ астында отырған адамдардың әрқайсысы өз экранына үңіліп, бір-бірімен сөйлесуге уақыт таппаса, рухани жақындықтың әлсіреу қаупі туындайды. Мәселе телефонның өзінде емес, оның адамдар арасындағы тірі қарым-қатынастың орнын басуында.
Сондықтан ата-ананың міндеті баланың интернет пайдалануын бақылаумен ғана шектелмеуі керек. Оның неге қызығатынын білу, көрген ақпаратын бірге талқылау, пікірін тыңдау және өзара сенімге негізделген қарым-қатынас орнату маңызды. Үлкендердің сөзі мен ісі өзара үйлескенде ғана тәрбиенің ықпалы күшейеді.
Ақпарат көптігі және саналы таңдау
Цифрлық ортаның тағы бір ерекшелігі – ақпараттың молдығы мен сапасының біркелкі болмауы. Ақпаратқа қолжетімділіктің артуы оны дұрыс түсіну, ақиқат пен жалғанды ажырату, дерек пен жеке пікірдің ара-жігін тану қабілетін өздігінен қалыптастырмайды. Ақпаратты тексермей қабылдау немесе әлеуметтік желідегі танымал пікірді ақиқат деп санау адамның дербес ойлауына кері әсер етуі мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі тәрбиенің маңызды міндеттерінің бірі – баланың сыни ойлау қабілетін дамыту. Оған дайын жауаптарды айтумен шектелмей, сұрақ қоюға, салыстыруға, дәлел іздеуге және өз тұжырымын негіздеуге үйрету қажет. Жасанды интеллектіні пайдалану кезінде де осы қағиданы ұстанған жөн. Ол білім алуға көмектесетін құрал болғанымен, адамның орнына ойлайтын немесе оның жауапкершілігін өзіне алатын күш емес.
Технологияны тиімді пайдалану дегеніміз – оның мүмкіндіктерін игере отырып, өз ойлау қабілетін сақтау, уақытты басқара білу және дербес шешім қабылдау жауапкершілігін сезіну. Мұндай ұстаным цифрлық сауаттылықты адамгершілік тәрбиесімен ұштастыруға жол ашады.
Ұлттық құндылықтар – рухани бағдар
Ұлттық құндылықтарды сақтау өткеннің барлық үлгісін өзгеріссіз қайталау дегенді білдірмейді. Оның мәні – заман өзгерсе де, адамды адам ететін рухани өлшемдерді жоғалтпау. Үлкенді сыйлау, сөзге тоқтау, аманатқа адал болу, ата-ананы құрметтеу, ел алдындағы жауапкершілікті сезіну сияқты қазақы ұстанымдар бүгінгі қоғам үшін де маңызды.
Бұл құндылықтар цифрлық кеңістікте де көрініс табуы керек. Өзгені қорламау, жалған ақпарат таратпау, адамның жеке өміріне құрметпен қарау, желіде жазған сөзіне жауап беру – дәстүрлі адамгершілік қағидаларының қазіргі ортадағы көрінісі. Демек, ұлттық тәрбие мәдени мұраны таныстырумен ғана шектелмей, оны күнделікті мінез-құлықпен байланыстыруы қажет.
Қазақ тілінің цифрлық кеңістіктегі қолданысын кеңейту де осы міндеттің бір бөлігі. Баланың ана тілінде сапалы білім алып, ғылым мен технология туралы ақпаратқа қол жеткізуі, ұлттық әдебиет пен тарихты заманауи құралдар арқылы тануы ұлттық болмыстың жаңа ортада дамуына мүмкіндік береді. Ұлттық мәдениет цифрлық кеңістікте сақталып қана қоймай, жас ұрпаққа түсінікті әрі қолжетімді түрде ұсынылуы керек.
Тәрбие – ортақ жауапкершілік
Жас ұрпақтың цифрлық ортадағы тәрбиесін тек отбасының немесе мектептің міндеті деп қарастыру жеткіліксіз. Отбасы баланың алғашқы адамгершілік ұстанымдарын қалыптастырса, мектеп оның білімін, сыни ойлау қабілетін және әлеуметтік жауапкершілігін дамытады. Ал қоғам мен цифрлық платформалар балаларға ұсынылатын ақпараттың сапасы мен қауіпсіздігіне қатысты жауапкершілікті ескеруі қажет.
Бұл бағыттағы жұмыс тыйым салумен ғана шектелмеуі тиіс. Балаларға цифрлық құралдарды дұрыс пайдалануды үйрету, пайдалы мазмұнды көбейту, кітап оқуға, өнерге, спортқа және шынайы қарым-қатынасқа қызығушылығын қолдау маңызды. Технология мен тәрбиені бір-біріне қарсы қоюдың орнына, олардың үйлесімді дамуына жағдай жасау қажет.
Цифрлық дәуір адамнан жаңа білім мен дағдыларды және рухани бағдарын сақтай білуді де талап етеді. Технологияның мүмкіндігі артқан сайын оны пайдалану жауапкершілігі де арта түседі. Өйткені ақпаратты меңгеру мен оны игілікке пайдалану – екі бөлек мәселе.
Ұлттық құндылықтардың өміршеңдігі оларды қаншалықты дәріптейтінімізден емес, күнделікті өміріміз бен іс-әрекетімізден қаншалықты көрініс табатынынан байқалады. Сондықтан жас ұрпақты цифрлық дәуірге бейімдеу ұлттық тәрбиені кейінге ысыру дегенді білдірмеуі керек. Керісінше, технологиялық білімді адамгершілікпен, заманауи жетістіктерді тарихи жадымен, жаңашылдықты ұлттық рухани сабақтастықпен ұштастыру қажет. Өйткені болашақтың бәсекеге қабілетті ұрпағы тек технологияны меңгерумен шектелмейді. Ол сол мүмкіндіктерді игілікке жарата білетін, ұлттық болмысын қадірлейтін, өз ісінің қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінетін тұлға болуы тиіс.
Әбдіғани Бәзілханұлы,
Ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі,
Заң ғылымдарының магистрі
