Қазіргі заманның ақпараттық режимінде мемдер қарапайым әзіл элементінен әлдеқайда үлкен мәдени және әлеуметтік құбылысқа айналды. Мем дегеніміз – қысқа мәтін, сурет немесе бейне арқылы идеяны, эмоцияны, пікірді жылдам тарату құралы.
Алайда оның мәні тек күлкіде ғана емес: мемдер жастардың күнделікті тілін, топтық сәйкестігін, ақпаратты тұтыну тәсілін және әлеуметтік пікір қалыптастыруды өзгертуде. Бұл өзгерістің масштабы интернет-пайдаланудың жалпы кеңеюімен тығыз байланысты – қазіргі кезде жасөспірімдердің басым бөлігі интернетті күнделікті қолданады; зерттеулерге сәйкес, жастардың 96%-ы интернетті күнделікті пайдаланады, ал 46%-ы оны «үнемі дерлік» деп сипаттайды.
Мемдер жастарға ойды ықшам әрі визуалды түрде жеткізуге мүмкіндік береді, сондықтан оларды әлеуметтік желілер – TikTok, Instagram, YouTube, Telegram сынды платформалар арқылы тарату өте жеңіл. Қатысушылардың платформаларға тәуелділігі мемдердің әсерін күшейтеді: мысалы, жасөспірімдердің көпшілігі YouTube пен TikTok-ке күнделікті кіретінін және Instagram-ды жиі қолданатынын білеміз, бұл мемдердің кең аудиторияға жылдам жетуін қамтамасыз етеді. Платформалардың алгоритмдері эмоционалды реакция тудыратын контентті – көбіне мем тәрізді қысқа, қуатты сигналдармен берілетін материалдарды – жиі көрсетеді, сондықтан мемдер ақпараттық аренада ерекше үнемді және ықпал етуші құралға айналды.
Мем мәдениеті – жастар үшін тек ойын-сауық қана емес, сонымен бірге идентификация, эмоционалдық қолдау және әлеуметтік коммуникация құралы. Белгілі бір мемді бөлісу арқылы жасөспірім өз қабілетін, көңіл күйін, саяси немесе мәдени ұстанымын білдіреді. Бұл, біріншіден, ортақ тәжірибені білдірудің әдісі, екіншіден, әлеуметтік топтарды қалыптастыру факторы. Мемдер арқылы жас буын «өз тілін» жасайды: кейбір әзіл-мәтелдер, мысалдар немесе визуалдық шаблондар топтың ішкі коды ретінде қызмет етеді. Сол себепті мемдер жастардың әлеуметтік байланысын нығайтады, бірақ бұл байланыс көбінесе қысқамерзімді және контекстке тәуелді болуы мүмкін.
Психология тұрғысынан алғанда, мемдер стресс пен қысымды жеңілдетудің бір жолы ретінде әрекет етеді. Күрделі, ауыр тақырыптар мем формасына бейімделіп, күлкі арқылы қабылдануы жеңілдейді – пандемия кезінде де мемдер әлеуметтік кернеуді түсіруде маңызды рөл атқарған. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, психологиялық қиындықтары бар адамдар да мемдерден эмоционалды қолдау табатынын жиі айтады; «мем – әлеуметтік терапия» ретінде қарастыруға болатын бағыт бар. Бірақ мемдердің бұл оң әсерін шамадан тыс жалпылама сенімге айналдырмау керек: зиянды контент, өзі туралы немесе топтар туралы кемсітушілік, сондай-ақ өз-өзіне қатысты жағымсыз қылықтарды нормалап көрсететін мемдер жасөспірімдердің әлсіз психикасына кері әсер етуі мүмкін. Ғалымдардың қорытындылары бойынша мемдерді тұтыну психиатриялық осалдығы бар адамдар үшін көбінде пайдалы әсер беретіні байқалса да, белгілі шектер мен контекст маңызды.
Мемдер білім беру мен ақпарат тарату саласында да қолданылып жүр: оқытушылар оқуға мотивация қосу үшін және күрделі ұғымдарды жеңілдету үшін мемдерді оқыту сценарийлеріне енгізіп көрсету тәжірибесін сынауда. Кей зерттеулер көрсеткендей, мемдер білімге қатысуды арттыруы мүмкін, себебі олар оқушылардың қызығушылығын оятады және материалды есте сақтауға ықпал етеді. Дегенмен мұндай әдістің тиімділігі оны кәсіби тұрғыда дұрыс қолданған жағдайда ғана айқын көрінеді – егер мем тек назарды бұрып, нақты білім бермесе, оның бағалы әсері төмендеуі мүмкін.
Атап өту керек бір маңызды тәуекел – мемдер арқылы жалған ақпараттың немесе қауіпті нормалардың таралу қаупі. Қоғамдық денсаулық, зиянды мінез-құлық немесе саясат туралы қарапайым мемдер кейде фактіні бұрмалап көрсетіп, жалған сенім қалыптастыра алады; жасөспірімдер мұндай контентті сын көзбен қабылдай алмауы ықтимал. Сонымен қатар мемдер арқылы қалыптасқан жағымды көрініс (мысалы, темекі шегуді жеңілдетіп ұсынатын) нақты мінез-құлықты қалыптастыруға әсер етуі мүмкін деген зерттеулер бар – яғни мемдер тек ойдан тұратын әзіл ғана емес, нақты әлеуметтік нормаларды кодтау құралы екені ескерілетін жайт.
Практикалық тұрғыдан қарағанда, мемдер мәдениетімен дұрыс жұмыс істеу үшін бірнеше ұсыныс айтуға болады. Біріншіден, мектептер мен ата-аналар медиасауаттылықты жүйелі түрде үйретуі тиіс: мемдердің тақырыбы мен мәнін ажырата білу, фактчек жүргізу дағдысы бүгінгі білім жүйесінің маңызды бөлігін құрауы керек. Екіншіден, оқытушылар мемдерді оқу процесіне кірістіргенде оларды тек көңіл күй көтеру құралы ретінде емес, ойды тереңдету және талқылау үшін қолдануы қажет: мемнің тарихын талқылау, оның қандай әлеуметтік сигнал беретінін зерттеу оқушылардың сыни ойлауын арттырады. Үшіншіден, жасөспірімдерге интернетте қауіпсіз жүріс жасау (жеке деректерді қорғау, кибербуллингтен сақтану) және эмпатия мәдениетін дамыту керек; мемді әзіл ретінде қолданғанда да адамға зиян келтірмеуді ескеру мәдениеті қалыптасуы маңызды.
Дильназ ҚУАНБЕКОВА,
Астана қаласы
№105 орта мектептің
11-сынып оқушысы
