Жыр дегеніміз – ұлттық идеология

Амандық КӨМЕКҰЛЫ, жыршы, профессор, Қазақ ұлттық өнер университетінің аға оқытушысы

0 84

Жыршылық – ата-бабамыздан бүгінге жалғасып келе жатқан асыл өнеріміздің бірі. Ертеде эпостарды, батырлар жырын таңнан таңға созып айтатын жыршылар болған дегенді естиміз. Солардың бүгінге жеткен сынығы Амандық Көмекұлы жырға ғана емес, әңгімеге де кенен, ақ жаңбырдай ағыл-тегіл төгіліп тұр. Тек үнсіз тыңдай бергіңіз келеді. Сол сұхбатымызды оқырманға ұсынып отырмыз.

– Әрбір өнер адамының бай өмірбаяны бар. Байқасам, сіз де біраз иір-шиыр жолдан өтіпсіз. Кіндік қаныңыз сонау түркімен жерінде тамыпты…
– Бауырым, ол бір халқымыздың басынан өткен қиямет кезең ғой. Баяғы отаршылдық саясаттың кесірінен Хиуа, Бұхараға барып оқыған Маңғыс­тау қазақтары, әсіресе дінді берік ұстаған аталарымыз елде тұрақтап қала алмады. Қызыл өкіметтің құрығынан қашып, Ауған асты, Иран көшті, одан қалды Түркіменстан мен Тәжікстанға тентіреді. Оның дәлелі көп. Мәселен, аты аңызға айналған ғашықтар Қайып пен Ақбөбекті көзіқарақты жұрт жақсы біледі. Сол Қайыптың сүйегі Тәжікстанда жатса, Ақбөбек анамыздың сүйегі Иранда қалды. Атақты жорық жырауы Қалнияз атамыз да жат жерде жан тапсырды, кейін азаматтар жыраудың сүйегін елге әкеліп, Отпан таудың жанына жерледі.
Енді сол біздің ағайын Тәжікстанға жете алмай, тесік таудан өте алмай шекара жабылғаннан кейін Түркіменстанның қалың құм жапқан, сексеуіл мен дүзген өскен Қарақұм ішіне малымен сіңіп кетіп, сонда бұйығы өмір сүріп-ті.
Жат өлкеде туғандықтың әсері ме, біздің әжелеріміз, жеңгелеріміз, ешқашан ұлттық киімін тастаған емес. Ертедегі қазақ әніндегі: «Айқайлап ән саламын қыздар-ау деп, Артыңа қарамайсың кім бар-ау деп. Басыңнан қызыл шарқат ауған күні, Саныңды бір соғасың күндер-ау» деп айтқандай, қыздың белгісі қызыл орамал болды да, келіншектер ақ орамал тартып жүрді.
Мен Чарджоу деген аймақта туып өстім. Чарджоу қаласында тұратын жергілікті жұрттың ұлты түркімен де емес, өзбек те емес, бірақ түркімен өлең айтып жатса, радионы бұрап жіберіп, Ташкентке ауыстыра қоятын, өзбекшелеу сөйлейтін «тат» дейтін біздің халық оны «сарт» деп айтатын ұлт болды. Солар бізді көрсе дарбазасынан қолын шошайтып «қазақ» келе жатыр деп айтатын. Осы сөзге қорланып, «қазақты жатсынбайтын жер қайда екен» деп ойлап жүруші едім. Мектепті сегізінші сыныпқа дейін түркімен тілінде оқыдым. Одан кейін Қазақстанға кетем деп, Ташауыз облысында нағашыларым тұратын, сол жердегі қазақ мектебіне келіп, тоғыз-оныншы сыныпта ана тілімде білім алдым. Бұл жерде тұтасып отырған біраз қазақ ауылдары болды.
– Енді бойыңыздағы өнерге келсек, жыршылықты қайдан үйрендіңіз?
– Шынымды айтсам, мен бала күнімнен қазақты аңсап, оның байтақ даласын көруге ынтықтым. Менің бір ағам тәп-тәуір дауысы бар әнші болса, бір ағам домбыраның құлағында ойнайтын күйші болды. Осы екі ағамның ортасында жүріп, әнге де, термеге де көңілім ауып, домбыраны да әсем меңгеріп, әнді де тамылжытып айтатын болдым. Бір жағынан, жас күнімнен дауылпаз әнші Ғарифолла Құрманғалиевтің әндерін құмартып тыңдадым. Өйткені үйде үнемі «Шалқар» радиосы қосулы тұрады. «Шалқар» жиырма бес минут концерт, бес минут хабар береді. Осылай күні бойы жалғасып жатады. Біздің елде «сәске шай», «бесін шай» деген бар, сондай кезде бір-бірінің үйіне қыдырып барған бір әжеміз отыра қалып: «Ғарифолла бүгін біздің үйде алты ән айтты» деп мақтанса, екінші әжеміз ернін шүршитіп «Әдірем қалғыр, ол біздің үйде он екі ән айтса да жарылып кетпей отырмыз ғой» деп айтты деген әзіл бар. Ғарекеңді тыңдап жүріп, ол шырқаған бірталай әндерді жаттап алдым. Ардақты әншінің репертуарындағы халық әндері болып кеткен шығармалардың дені – Маңғыс­таудың жеті қайқысының әндері. Өйткені Мұхиттың, Жеті қайқының әндері мен Ғарекең шырқаған әндердің арасында еш айырмашылық жоқ. Мәселен, Оралдың бір шетінде жатқан Мұхит пен Хорезмде өмір сүрген Сүгір Бегендікұлы деген жыраудың әуенінен ұқсастықты, сәйкестікті анық байқайсыз.
– Осындай өнерді меңгере тұра, музыкалық училище немесе консерваторияға бармай, Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтына түсіпсіз…
– Ол рас, орта мектепті бітіргеннен кейін Қазақстанға келіп, Жамбылдағы ағайындарды арқа тұтып, сондағы сен айтып отырған жоғары оқу орнына түстім. Бірақ жыршылық өнерімді тастаған жоқпын. Институттың алғашқы курсын тәмамдағанымда, Шымкенттен келген бір үлкен кісі жыршылық қабілетіме тәнті болып: «Мен сені былтырдан бері Өнер институтында оқып жатқан қылайын, сен соған барсайшы» дегенде, әкем келісім бермеді. «Әй, қарағым, кешегі Құрманғазы, Дина, Қашаған, Сәттіғұл, Сүгірлер, болмаса Ғарифолла қандай консерватория бітіріп еді, таланты болса, талпынып қайда болса жетесің ғой» деп тоқтатты. Содан әкемнің сөзін жерге тастай алмадым. Алайда оқу орнын бітіргесін атақонысым Маңғыстауға аңсарым ауып, бабаларымның қаны тамған, әр жусанның түбінде атамның иісі қалғандай сол өлкеге баруға құштарым артты. Өйткені ауылда шалдар отыра қалғанда: «Маңғыстау­дың ойы, Маңғыстаудың қыры, Маңғыстаудың дөңі» деп әңгіме айтып отыратын, соның бәрі мені ерекше әсерлендірді. Сөйтіп, 1979 жылы Маңғыстау­ға келдім.
– Туған еліңізге келгенде ескікөз жыршылар болды ма?
– Болғанда қандай. Маңғыс­тауда өткен Абыл, Нұрым, Ақтандардың жалғасы Шамғол, Әлқуат, Жанжігіт секілді саңлақтардың көзін көрген, қасында отырып, солар алған әнді, солар тартқан күйді, солар орындаған жыр-дастандарды бізге жеткізген Ізбасар Шыртанов, Күріш Тасболатов, Серікжан Шәкірат ағаларымыз болды. Мен осы кісілерден бағыт-бағдар алдым. Сонымен бірге өзім бала күнімнен білетін Сүгір Бегендікұлының шәкірті, эпик жырау Жақсылық ­Елеусінов те Маңғыстауға барды. Жалпы жыршы әнге де, күйге де, жырға да тайпалған жорғадай бірдей болу керек. Домбыраны да шебер шерткені жақсы. Оның орындау мәнері, әуезі сазды, назды болып келсе, жұртты бірден ұйытып әкетеді. Біз қазір университетте жыршылар дайындаймыз, сонда шәкірттерімізге бес-алты күй мен бес-алты ән білгенді міндетті талап етеміз.
– Кейде жырау мен жыр­шыны шатастырамыз, осының айырмашылығын айтасыз ба?
– Жырау деп елге тоқтау айтатын, абызға айналған тұлғаны айтамыз. Өйткені ол – ақын, кемеңгер, асқан орындаушы, кез келген жерде жол тауып кететін сұңғыла, аузы дуалы адам. Ертеде жыраулар хандарға кеңес беріп отырған. Осы қатарға Бұхар жырау, Махамбетті қосуға болады. Қазіргі заманда жырау түгілі, асқан ғұламалыққа көтерілген ардақты азаматтардың айтқан ұсынысы орындалмай жатады. Мысалы, сол деңгейге жеткен марқұм Шерхан, Әбіш ағаларымыздың айтқандарын құлағымызға ілдік пе? Шындап келгенде, біз өзгелердің саксофон мен скрипкасын ойнағанмен, басқа жұртты таңғалдыра алмаймыз. Сондықтан ғажап ғалым, көзі тірісінде жыраулық өнерді індете зерттеген Қабиболла Сыдиықұлы: «Байтақ дала төсінде сан ғасыр көші-қонды күндер кешкен қазақ халқы өзінің жан сезімін жырымен ағытқан, тебіренсе телегей теңіздей бұрқап, жаңбырдай ақтарылған ақын-жыраулар елін елдікке, ерлікке үндеген! Қайғысына қабырғасы қайысатын болса, қуанышына жүрекжарды жыр төккен. Шын мәнінде бұқара жыршылары халықтың асыл арманы мен терең ойын бейнелеп, адамгершілікті ту еткен!» деген. Өмірдің мәні мен сәні адамгершілік емес пе, онсыз адам жыртқышқа айналады. Жыр дегеніміз – бейнелеп айтқанда, ұлттық өнеріміздің бастауы. Жыр дегеніміз – ұлттық идео­логия, ол – бабаларымыздың шежіресін баяндайтын тарих, ол – тағылым түйетін тәлім-тәрибе, ол – өлеңнің құрылысы мен көркемдігіне мән беретін ғылым, сондықтан жырға, жыршылық өнерге терең мән бергеніміз дұрыс.
Мен өнер ғылымына алпыс жасымда келдім. Сонда байқағаным,сандықта тұрған жыр-дастандарымызды ашып қалсаңыз, кемерінен асып, ақтарылайын деп тұр.
– Маңғыстау жыр­шылық мектебінің өкілісіз, осы мектепке тоқталсаңыз?
– Маңғыстаудың жыршылық мектебі байырғы заманнан басталады. «Абыл, Нұрым, Ақтаным, осылар еді тақтағым, осылай деп маған үйреткен, тарихтың ізгі ақпарын» деп Қашаған ақын айтқан екен. Ал Қашаған сұңғыла білімдар болған. Оны өзі: «Мен мұхит жатқан тереңмін, Шамшырақ жанған түбінде, Асылық болар, Ізбасжан, Таласқан бізбен білімге, Мен қайыртпай кеткен ақынмын, Таз Қашқынбай, Тама Ізімге» деп жырлапты. Мұны зерттейтін болсақ, том-том кітапқа айналады. Мен Маңғыстаудың барлық ақын жырауларын біле бергенім жоқ. Солардың сарқыты Сүгір Бегендікұлы біздің үйден дәм татып кеткен. Сол Сүкеңнің шәкірті Жақсылық Елеусіновтен Маңғыстаудың бірнеше жыр саз мақамдарын алдым. Біраз термені кітаптан үйрендім. Әсіресе Кенен Әзірбаевтың термелерін ақынның жинақтарынан оқыдым. Маған қазақтың бәрі ортақ. 2015 жылы ғалым Мырзатай ­Жолдасбеков пен жыршы ­Алмас Алматовтың шақыруымен астанадағы Қазақ ұлттық өнер университетіне келдім. Содан бері біраз жоба жүзеге асты. Мырзатай Жолдасбеков басқаратын Қорқыт ата ғылыми-зерттеу институты отыз томдық қазақ ақын-жырауларының антологиясын құрастырды, соның бес томы Маңғыстау ақын-жырауларынан тұрады. Оған мен маңғыстаулық 54 ақынды қостым. Мырзекең соны көріп, «Мынау сенсация ғой, осыншама ақынды қайдан алдың?» деп таңғалды. Көпшілік Қашаған, Ақтан, Нұрымды білгенімен, есімдері елеусіз қалған жырауларды білмейді. Маңғыстаудың жыр­шылық өнері де қазақтың ортақ қазынасы, соны жалпақ елге танытсам деп еңбектеніп жүрмін.
– «Адайдың жеті қайқысы» туралы көп айтылмайды, сіз ол жайында не білесіз?
– Олар айтылмай жүрген жоқ, айтатын адам жоқ болып тұр. «Қайқы» деген сөз, «сері» деген мағына береді. Қыздарды «сәйкі» деп атаған. Адайдың жеті қайқысына: Жаманадай Тастемір, Кенже Әділ, Майлан Шолтаман, Медет Жылкелді, Мая Досат, Жаңай Өскенбай және Қаржау Тұрсын кіреді. Жеті қайқының әндерін талантты дәстүрлі әнші Айгүл Қосанова орындап жүр.
– Бүгінгі жыршылық өнердің дамуына көңіліңіз тола ма?
– Ақиқатын айтқанда, мемлекет тарапынан жыршылық өнерге қамқорлық шамалы. Жырды жақсы көретін жеке азаматтардың арқасында түрлі байқаулар өткізіп, конференциялар ұйымдастырып, атадан қалған өнерімізді ілгері жүргізіп келеміз.Тыңдаушы болмаса, жыршылық өнер тоқырайды. Менің ойымша, әрбір өңірдегі жоғары оқу орындарының жанынан дәстүрлі ән-күй кафедрасы ашылу қажет. Мәселен, сонау үш мың шақырым Маңғыстаудан астанаға келіп оқу оңай емес. Сондықтан Шахмардан Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар мен инжиниринг университетінен дәстүрлі өнерді дамытатын кафедра болса, өнерлі балалардың бағы жанар еді. Сосын әр өңірдегі жыршылық мектептердің жағдайын жақсарту керек. Олардың арасындағы байланыс та жоқтың қасы. Мысалы, Сырдың жыршылық өнерін басқа өңірдің жеткіншектері үйренгені жақсы емес пе. Сол секілді Арқаның да, Жетісудың мектептерін насихаттау керек. Қазір халқымыздың ұлттық санасы оянды, байырғы эпостарды тыңдағысы келетіндер көбейді.
– Ғажайып асыл мұрамызды қалай дамытамыз?
– Алдымен Мәдениет және спорт министрлігінен қолдау болу керек. Содан кейін телеарналардан жыршылық өнерді дәріптейтін бағдарламалардың көбірек болғаны артық емес. Бір жылдары ұлттық арнаны басқарған Ғалым Доскен жеті жыршыны шақырып, «Алпамыс» дастанын жырлатты. Соны жұртшылық тапжылмай тамашалады. Осылай әртүрлі форманы ойластыруға болады.
– Қазір репертуарыңыз­да қанша жыр бар?
– Жалпы менің жыршы болам деген ойым болған жоқ. Осы өнерім атамекенге деген сағыныштан бойыма дарыды. Репертуарымда қанша жыр бар екенін нақты айтпай-ақ қояйын. Бірақ бала күнімнен «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын», «Қамбар батыр», «Қыз Жібек» секілді эпос­тарды жаттап өстім. Қазір де осы дастандарды таңнан таңға ұрып жырлаймын. Сондай-ақ Маңғыстаудың ақын-жырауларын ғана емес, Бұхар жыраудан бастап, Абай, Жамбыл, Кенен, Балқы Базар, Тұрмағамбет Ізтілеуұлының шығармаларын орындаймын.
Әңгімеңізге рақмет, аға!

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

4 × three =