JILQIBAYDIÑ JARIĞI

0 432

ERA_4266

Biz söz etkeli otırğan keyipkerimiz – jïırma jasında jwrnalïst mamandığına arbalıp, «osı ulı önerge men layıqpın ba?» dep sol kezdiñ özinde-aq özine özi suraq qoyıp, şığarmaşılıq önerdiñ salmağı men jawapkerşiligin tulaboyımen sezinip kelgen azamat.

Jalpı Jılqıbay Jağıparulınıñ şığar­maşılıq  jolın şarttı türde eki kezeñge bölwge bolatın sïyaqtı. Birinşisi, öziniñ Aqmola oblıstıq «Arqa ajarı» gazetine täy-täy basıp kelip kirwi (sol kezdegi atawı «Kommwnïzm nurı»), ekinşisi, «Arqa ajarınan» topqa tüser balwanday tolısıp şığıp, ulılar irgesin qalap kele jatqan bas gazetimiz «Egemen Qazaqstanğa» taban tiregeni.

Ïä, sonaw jıldarı  Qarqaralıdan Mädïdiñ ekpinindey leppen kelgen jas Jılqıbay Aqmola-Celïnogradqa tağdır jazwımen top etkende, bundağı jağdaydı tildiñ, eldiñ jäyin körip, äwelde, «köñiliniñ sw sepkendey» bolğanı jasırın emes. Keyin  bul jağdaymen de tebisip-tabısıp üyrenisken soñ, Jıqañdı «Aqmolanıñ may topırağı» (öz sözi) jatsınbay, öz ulınday kewdesine bastı. Tipti, key sätterde öz ulınan da artıq kördi dey alamız. Özi jawtañday bas suqqan oblıstıq gazettiñ bas redaktorınıñ birinşi orınbasarına deyin köterildi.

Jıqañ da Aqmolanı barınşa qurmettey bildi. 1979 jılı «Aqmola jerin Nemis avtonomïyasına bermeymiz» degen küres kezinde jergilikti jigitterdi jumıldırıp, erekşe belsendilik körsetti. Sol üşin üş äriptiñ quqayın da kördi. Şığarmaşılıq äleminde özi qurmettep, ustaz tutqan Aqmolanıñ ayawlı jandarınıñ basım köbimen sıylas, aralas-quralas boldı. «Tirşilikten» tamır tartqan tulğalar» degen jäne tağı basqa da Aqmolanıñ arıstarına arnalğan maqalaları – sonıñ däleli.

Aswı men qïyası, uñğılı men şuñğılı mol şığarmaşılıq bäsekelestikte (jaqsı mağınasında) özimşildikten, bosqa älek­tenwden, öndirşektewden awlaq boldı. Özi janınday süygen şığarmaşılıq öneri­men ayırılmastay dos; osı waqıt işinde ol öneri de munı jalğız tastamadı. Süyemelşi, tipti, key kezde, özine janaşırmız degenderdiñ qolınan kelmegen berik qorğanı bola bildi.

Biz budan äri Jıqaña öz tarapımızdan ataq, abıroy qosaqtap äwrelengennen göri, birden onıñ jazwşılıq swretkerligine köñil bölgendi jön kördik. Onıñ da özindik sebebi joq emes. Bügingi narıq zamanına layıq onıñ povesteri baspagerler tarapınan qızığwşılıq twdırıp, qaytadan  basılwda eken.

Jılqıbay Jağıparulı – öziniñ jazwşılıq önerine asa kirpïyazdıqpen qaraytın qalamger. Sondıqtan bolar, ol oñdı-soldı qalam siltewden barınşa tartına jürip, jazwşılıq önerge iştey dayındalıp, tolısıp keldi.

Onıñ şığarmaşılıq jolı neşe oqısañ da tolqıtpay qoymaytın «Zar-nala» povesimen bastaldı. Ädilin aytw kerek, şığarma oqığan oqırmanın birden bawrap aldı. Orındı jerinde ayta keter oqïğa, birde biz joldasım ekewmiz taksïdiñ işinde kele jatıp, bügingi zamanda kitaptıñ oqılmaytındığı jöninde söz qozğadıq. Rölde otırğan jürgizwşimiz egde adam eken. Ol «kitap nege oqılmaydı, oqıladı» dedi de, «Zar-nalanı» esine aldı. Men tañqırqağanım sonşalıq, ile avtorı twralı surap edim, biraq, jürgizwşi kitaptıñ avtorın umıtıptı. Al, meniñ avtordı jaqın tanïtındığımdı estigende, rïza bolğandığı sonşa, tüserge kelgende menen aqı alwdan bas tarttı.

Jıqañnıñ bügingi şığıp jatqan eñbekterin jïnaqtap qarasañ, negizgi mamandığı tarïhşı bolğasın ba eken, qazaq tarïhındağı qadaw-qadaw kezeñderdi şığarmalarında kädimgidey qamtığan. Mäselen, revolyucïyağa deyingi qazaq ömiri – «Kek», revolyucïya tusındağı alasapıran – «Qïyanat», revolyucïyadan keyingi aştıq «Zar-nala» povesterinde körinis tapqan. Bir atap ötetin tusı, üş şığarması da öziniñ näzik pişinine qaramay, osı üş kezeñniñ jügin nar tüyeşe kötere bilgen.

Halqımızdıñ basınan ötken ulı näwbet, keñestik kezeñde qulıp salınğan, 1932-33 jıldardağı aştıqtı qozğağandardıñ aldıñğı leginde «Zar-nala» boldı desek, orınsız aytqandıq emes. Ol jöninde ataqtı jwrnalïst, mıqtı pälsafaşı Jomart Äbdihalıq: «J.Jağıparulınıñ körkem twındısı äzirge osı taqırıptı tolğağan tuñğış twın­dı­lardıñ prozadağı tölbası sanatında dünïege kelgendikten, biz onıñ qazaq ädebïeti üşin ay­rıqşa ornı barın basa aytamız» («Şarbolat senim» kitabınan) dep, tipti, eñbektiñ ornın da orındı ayqındap ketedi.

Munday, avtordıñ qoltañbasına tän ornıqtı qağïda J.Jağıparulınıñ basqa twındılarında da buljımay körinip otıradı. Mäselen, «Qïyanat» povesi – kürdeli tartısqa, adam sezimderiniñ tartısına qurılğan erekşe şığarma.

«Kek» povesin qolğa alğan kezde 1905 jıl­dardağı Qarqaralı oyazınıñ Krest'yan bastığı bolğan ozbırdıñ qılığı birden eske tüsedi. Onda Balqaş jolbarısınıñ soñğı tuyağın awlatıp äkelip, özine sıyğa tartqızğan oqïğa eles beredi. Avtor tarïhşı retinde bunıñ bärin bile otırıp, tüyin tüyse kerek. Sonımen qatar, J.Jağıparulı «Kek» povesinde twğan jerge, twğan tabïğatqa jasalğan qïyanattıñ tübi bir zardabı bolmay qoymaytındığın, ol da özine küş körsetkenge qarsılıq tanıtatının körkem, şınayı jetkizgen.

Üş eñbek te qalamgerdiñ özindik qoltañba­sınıñ äbden qalıptasıp, ornıqqandığın kwälan­dı­ratın şığarmalar.

Sonday-aq J.Jağıparulı eñbekterinde qazaqtıñ özine ğana tän minezi men salt-dästüriniñ ïisi añqıp turadı. Mäselen, «Zar-nalada» bes ata şañıraqtan erkek kindikten Qayırlınıñ ğana qalwı, osını uğınğan qarşaday Uljannıñ ata saltına berik bolğandığı sonşa, öziniñ basın qurban etip, Äbilmuñğa küyewge şığıp, Qayırlını aman-saqtap qaladı. Munımen, avtordıñ 1932-33 jıldardağı näwbet «Atası basqa attan tüs, atası birge atqa min» degen jawgerşilik zamanmen birdey bolğanın da oqır­mannıñ köñilin awdarğısı kelgen tärizdi.

Qalamgerdiñ ol qareketi de tekke ketpeydi, povestiñ syujeti men kompozïcïyalıq qurılımına bölekşe reñk beredi.

«…Qayırlınıñ – sol şıñnan asa almay aqırı mert bolwı – jay ğana kitap keyipkeriniñ qazası emes, bul qazaq qoğamındağı keşegi bastan ötken zulmat ömirdiñ öşpes izi. Keşwge bolmaytın keremet azası» deydi J.Äbdihalıq.

Däl osı jerde biz bastı keyipkerdi qazağa uşıradı degen payım jasap otırğan J.Äbdihalıq pikirine qosılmaymız. Bizdiñşe, Qayırlınıñ urpağı jalğaswı, sol üşin de ol aman qalwı kerek. Äytpese, avtor qozğağan ïdeyanıñ qunı kök tïın bolmaq. Oğan oqırman da kelisse kerek. Mine, bizdi, yağnï oqırmandı
äri-särige salğan bul jaydı da avtordıñ tap­qırlığı demeske şara joq.

Uljan, Äbilmuñ, Däw-apa, Tüyeşi şal – Orazbay,  Bïbiş, Qatşa, Añşı – Aqtanberdi obrazdarı povesterde barınşa aşılğan. Bul jöninde «Zar-nalağa» baylanıstı maqalasında J.Äbdihalıq: «Avtor ob'ektïvti jağdaydı däl müsindey otırıp, jeke adamdardıñ keskin-kelbetin tanıtwğa udayı anıq bağıt ustap otıradı. Bul – körkemsöz önerindegi ümit küttiretin ülken swretkerlik nışan» deydi.

Ötken ğasırdıñ soñına deyin ağa jazwşılarımız socrealïzm buğawınan bosana almay, toqırap jatqan tusta J.Jağıparulı sätti şıqqan «Zar-nala» povesimen körine bildi. Ökinişke qaray, aynala joqşılıq, sanadağı sergeldeñ avtordıñ ädebï ortada erkin nasïhattalıp, tanılwına murşa bermedi. Buğan avtordıñ öziniñ de, joğarıda aytılğanday, öndirşektemewi de sebep boldı.

«Jıqa!» dep erkeleytin jaysañ ağamız Jılqıbay Jağıparulı bul künde azamattıñ asqaralı jası – alpıstı bağındırıp otır. Qudayğa şükir, el gazeti «Egemen Qazaqstanda» eseli eñbegimen tanılıp, öziniñ süyikti qalası – keşegi Aqmola, bügingi Astanağa qızmet etwde.

Olay bolsa, jarqın jolıñız sätimen jal­ğasıp, mereyiñiz arta bersin demekpin.

 Bolat Tölepbergenov

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

16 − three =