Jüzben jüzdesw

0 206

Qart kisiler kişilerge razı bolğanda «jüz jasa!» dep­ bata berip jatadı.
Jüzge jetw… Bul beyne adam ömirindegi alınbas asw tärizdi.
Ïä, jüz jas – ekiniñ birine buyıra bermeytin baq. En­­­deşe, osınday baq ïeleri – öz şañırağınıñ be­re­kesi men kïesin arttırğan qazına.
Olar – jalpı eldiñ qazınası.

* * *

Elordada jası jüzden as­qan­ tur­­ğın­dar­ qatarı tağı bir­ qa­rïya­men tolıqtı. 2013 jıl­dıñ­ 1 qañtarı küni Ulı Otan so­ğı­sı­nıñ­ ardageri Qapış Bala­bekov as­qar­lı asw – jüzge tol­dı.
Bizdiñ de urpağımızğa juğıstı bol­­sın degen nïetpen aqsaqaldı üy­i­ne izdep bardıq. Qapış ata özi­ne ja­tın bölme nemese asüy ğana emes, bü­kil älemniñ özine aynalğan aya­day böl­mesinde otırıp, bizdi ja­dıray qar­sı aldı.
«Adam qartayğanda qw tomarğa ay­­­­­na­­­­­la­­­dı»­­ dey­di. Alayda, bul söz­diñ­ ası­­lıq­ ekenin biz Qapış aq­­sa­­qal­­dı­­ kör­­gen kezde sezindik. Es­­tw­ qa­bileti äl­­si­rep,­ köz jana­rınan ayı­rılsa­ da,­ aqsaqal tas tünekke ay­nal­map­tı.­­ Şama-şarqınşa biz­ben äñ­g­i­me­lesip, öz oyımen bö­listi. Ras, aq­­sa­qal­dıñ­ awzınan şıqqan är söz,­ su­ra­ğı­mızğa be­ril­gen är jawabı jat­qan fïlosofïya derlik. Olay bol­­may şe? Qapış ata ne aytsa da,­ özi­niñ­ jüz jıldıq ömirinen kör­geni men­ tüygenin, bir ğasırda ömir­den boy­ına siñirgenin aytadı.

Ömir-maydan

Äweli ayta keteyik, Qapış Balabekov 1913 jıldıñ 1 qañ­ta­rın­da Aqmola oblısı, Qor­ğal­jın­ aw­danına qarastı Kökirtübek awılında dünïege kelgen. Tepse temir üzetin jïırma toğız jasında, yağnï, 1942 jılı eldegi er-azamattar qatarlı qarw-ja­raq­ asınıp, qan maydanğa attan­dı.­ Keñestik sarbaz retinde Ka­lï­nïn­de­­gi qırğınğa qatısıp, jan alıp, jan berisken künderdi bastan öt­kerdi.
Aqsaqaldıñ ulı Sättibaydıñ aytwınşa, urıs barısında Qapış Ba­la­be­kov­ altı ret tutqınğa tüs­­ken. Üş jıl boyı tutqında ja­­tıp,­ azap ta şekken. Sum soğıs ayaq­­talıp, Keñester odağı jeñiske jet­ken waqıtta bostandıqqa şı­ğıp, aman-esen­ el­ge­ oral­ğan­ ol­ Kökşetaw ­ob­­­lı­­­sı­­nıñ­­ Kazgorodok ken­tin­de­ eñ­­­bek­­­ ar­­mïya­­sın­­da­­ bol­dı. Altı jıl bo­yı­ sonda ken öndirw sa­lasında ju­­mıs­ istedi.
Uzamay elde tıñ ïegrw nawqanı bas­taldı. Soğan oray, 1954 jılı Egin­dikölge köşip barğan Qapış Ba­la­bekov­ sonda 1973 jılğa dey­in mal­şı­ bolıp eñbek etti.
Adal­­dığımen, tärtiptiligimen, al­­­ğır­­lı­­ğı­men közge tüsken ol «Eren eñ­be­gi­ üşin», tağı basqa me­­dal'­­dar­men marapattaldı.
1973 jıldan beri derbes zeynet­ker.­

Butaq jayğan bäyterek

Bir ğasırlıq tarïhtıñ kwäsi bo­­lıp otırğan Qapış aqsaqal bü­ginde tereñnen tamır tartıp, bu­taq jay­ğan­ bäyterek sekildi.
Öz zamanında Äsïma apamen otaw tigip, tört ul, eki qız süygen eken. Alayda, 1981 jılı jan ja­rı dünïe saladı. Söytip, ömiri arpalıs­pen­ ötip kele jatqan aq­saqal äri qa­ray urpaq tärïbesin öz moynına al­­dı. Bertinde tuñğış ulı da jü­rek­ aw­rwınan qaytıs bolıptı. Bas­qa­ ba­­laları, Allağa şü­kir­, aman­-esen. Ül­­­ken qızınıñ özi qazir qar­tay­ğan­ ata-anasınıñ jolın qwıp, zey­net­ker­­­lik­ke şıq­qa­lı otır.
Aqsaqaldıñ özi qazaqï salt boy­ın­­­­­şa kenje ulı – Sättibaydıñ qo­­lında turadı.
«Bizdiñ atamızdıñ eki twğan küni bar.­ Biri 1 qañtar – öz twğan küni de, ekinşisi 9 mamır – Jeñis küni. Osı eki merekede bizdiñ şañırağımız qo­naqsız qalğan emes. Bäri kelip, qut­tıqtap, sıy-sïyapatın jasap ja­­tadı. Bul künderdi atamız şat-şa­­dıman qwanışta ötkizedi.
Odan da qızıqtısı, ata ärbir nemeresi, şöberesi dünïege kelgende qattı qwanadı. Al, kelinderi säbïi qı­r­qınan şıqqan soñ mindetti tür­de­­ balanı osında äke­­lip, atasına tü­kir­tedi. Söytip, qa­rïyanıñ batasın aladı» deydi ke­lini Aynaş Ju­­ma­bay­qızı.
Qa­ra şañıraq bolğan soñ, rasın­da,­­ Sättibay ağamızdıñ ta­bal­­dı­­rı­ğı­­nan qonaq üzilmeydi. Qa­pış­ aq­sa­qal­ osı üydiñ ïesi de, kïesi de.
Rasında, jüzge tolıp otırğan aq­­saqal alıp bäyterekke aynalıp ba­ra jatqan sïyaqtı. Altı baladan bü­ginde on bir nemere, on segiz şö­be­re süyip otır.

Jaqsı bir adam qartaysa…

Gazetten izdep barğan soñ, biz aq­­sa­qaldı aynalşıqtap, swretke­ tüsirip jür­dik. Atamızdıñ, ärïne, ga­zet-ma­zetpen şarwası joq. Qoy­ğan­ su­ra­ğımızğa ornıqtı jawap berip, sw­retke tüsip, köndige berdi.
Osı waqıtta atasınıñ babın ja­sap,­ qolğabıs etip jürgen kelini Ay­­naş­qa suraq qoydıq.
– Qarïyanı kütw qïın, biraq saw­­ap­­­­tı­ is­ dep­ ja­ta­dı.­ Siz­ge­ eri­ñiz­ «ke­­­­lin­­ bo­lıp­ tüs­ken soñ, üyde ül­ken aq­­­saqal bar, sol kisige qaraw kerek bo­­ladı» dep aytıp pa edi, – de­dik az­­­­dap­ sır­ğa tartıp.
Jeñgey külimdey jawap berdi:
– Ärïne, ayttı. Biraq, men kelin bo­lıp tüskende mına eki qabattı ül­ken­ üydiñ irgetası ğana qalanğan edi. Qu­rılıs ayaqtalğanşa atam ülken qı­zınıñ qolındı bolğan. Keyin üyge äkeldik. Qayın äpkem: «Sen ata­ña qaray alasıñ ba?» dep suradı. «Ïä»­ dedim… Künde tañerteñ erte turıp, botqasın dayındap be­re­min. Otağası ap­ta­ sayın atanı jw­ındırıp-şay­ın­dırıp otıradı.­ Jal­­pı,­ atam­ bey­ma­za­ ki­si emes. Qı­­­ñır­­­lı­ğı­­ da­ joq. Waqıtında ta­ma­­ğın berip, tösek-ornın tazalap, bap­­tap otırsañ, boldı…
Eriksiz ömir belesteri jaylı tereñ oylarğa jeteley beretin qa­rïya­nıñ bölmesinde otırıp, tösek ma­ñındağı ïslam dininiñ nışandarın bayqadıq. Osını seze qoyğan qarïyanıñ kelini Aynaş jeñgey ata­nıñ ïmandılıq jolın ustanğan ki­si ekenin bılay bayandap berdi:
– Atam 1996 jılı Astanağa köşip kel­gen. Sol kezde qalalıq meşitke ba­rıp turadı eken. Ramazan ayında bolsın, qurban ayt kezinde bolsın, ïs­lam şartttarın orındap jürdi. Özi erkin jürip-turatın halden ket­kenşe solay edi. Qazir de joldasım mağan äkesiniñ jolın ustanıp, osın­day qazaqtıñ salt-dästürlerin saq­tap otırwdı buyıradı…
Tağı bir qızıq. Qarïya ötken jıl­da­rı ulına bir tapsırma ber­gen­ eken. Qızmet babımen moyın­ bura al­­­ma­ğan­ ul jas balaşa erkelep, äke­si­­ne­ bulğaqtağan körinedi. «Sonda şay­ işip otırıp, atam üs­­­teldi qoy­ıp­­ qaldı. «Ayttım, bit­­ti! Orındalwı kerek!» dedi» dey­­­di kelini.
Mu­nımen Aynaş jeñgey qa­rïya­nıñ­­­­ äli de öz äwletine sözin öt­ki­zer­­­lik­­tey­ qaw­qar­lı, sıylı ekenin bil­­dir­di.

Eñ bastısı:
– Atamızdı qolımızğa alğalı biz­diñ şañırağımızğa, qut kelip, ırıs-bereke uyığan tärizdi, – dey­di­ rï­za­lıqpen.

* * *

Köp jasap, köpti körgen qa­rïya­­lar – eldiñ qazınası. Olar qo­­­ğamnıñ bet tüzeytin qubılası sın­­dı. Qam­qor­lıq körsetip, sawaptı is jasawğa müm­kindik twdırwşı. Tereñ oylarğa je­telewşi…
Ja­sı­ jüz­ge­ tol­ıp otırğan aq­sa­qal­men­ kezdeskennen keyin biz­ bey­mälim sezimderdi bastan öt­ki­zip qayttıq. Qwanış pa, muñ ba­ – adam tüsinip, ayıra al­may­tın­ qu­­bıl­ıs. Sözge sıymaytın sezim men­ oy…
Kim biledi, oğan «Men äbden boldırıp otırğan adammın. Qur kewdemde janım bar» degen qarïyanıñ kez­des­kendegi sözi türki bolğan şı­ğar.
Biraq, qarïya, tula boyı qarttıq şalğanımen, adamgerşiliktiñ ül­ken darïyası derlik. Közi körmese de, atı-jönimizdi surap, aq batasın jawdırıp jatır…

P.S. Ömir özegi – ümit.
– Ata, Qudaydan ne tileysiz? – dep­ su­radıq biz.
– Ne tileymin. Ïman tileymin de,­ otı­ramın.
Bul söz de bizdi oyğa qaldırdı. Al­­la­­dan aqsaqaldıñ aq tilegi qa­bıl bol­sa dep tiledik.

Näzïra BAYIRBEK

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

11 − four =