Jas maman nege tuyıqqa tireldi?

0 80

Joğarı bilim alğan jastardıñ birazı elimizde eki qolğa bir jumıs tappay qïnalıp jür. Buğan ne sebep? Bügingidey narıq talabına bağınğan zamanda kürektey dïplomıñız kädege aspay qalsa, şığınğa battı degen sol emes pe? Endeşe waqıt, qarajat, eñbek, ümit jelge uşsa, jastardıñ jumıssız qalwına kim kinäli?Mamandığı boyınşa jumıs isteytinderdiñ körsetkişi älem boyınşa oñ sïpat alğan dep bağa berw qïın. Tipti oğan resmï derekterdi keltirmey-aq oñay köz jetkizwge boladı. Sebebi pedagog bola tura satwşı qızmetinde jürgen jastardı jïi bayqaymız. Keybir derekterge qarağanda, elimizde 2 mïllïonnan asa qazaqstandıq öz mamandığı boyınşa jumıs istemeydi eken. Körşi Reseyde de oqw bitirgenderdiñ 27 payızınıñ ğana dïplomda körsetilgen mamandığı boyınşa jumıs isteytinin resmï basılımdarında jazdı.

Mamandığı bar, stajı joq

Ärbir ata-ana balalarına jaqsı bilim alwğa mümkindik jasap, keyin sol bilimdi balasınıñ jaqsı qızmetke ornalaswın, öz isiniñ mamanı bolğanın armandaydı. Joğarı oqw ornın bitirgen tülekterdi eşqanday jumıs berwşi quşaq jaya qarsı almaytındığı da aqïqat. Eñ soraqısı, jumıs istewge nïet bildirgen, wnïversïtetti endi ğana ayaqtağan jas mamandardan jumıs berwşiler täjirïbe, yağnï staj talap etedi. Sonda dïplomın bügin ğana qolına alğan mamanda qanday eñbek ötili bolwı mümkin?!
Aldınan osınday talap kes-kes­tegen jastıñ biri – Aydos ­Aytqalïev. Şäkärim atındağı Semey memlekettik wnïversïtetin ïnformatïka mamandığı boyınşa bitirgen jas jigittiñ jumıssız jürgenine bir jıldan asqan. Osı waqıt işinde ol Nur-Sultan qalasına kelip küzetşi, dükenderge tawar taswşı bolıp qızmet etken. «Mamandığım bar. Dïplomım sandıq tübinde saqtawlı tur. Talay mekemege tüyindeme qaldırdım. Köbi: «Jumıs ötiliñ joq. Bizge kem degende 1 jıl osı sala boyınşa qız­met etken adam kerek» dep esikten qaytaradı. Sonda bizdi memlekettik mekemeler jumısqa qabıldamasa, oqwdı keşe ğana bitirgen jas mamanğa jumıs ötili qaydan keledi? Ay sayın ötetin aymaqtağı bos jumıs orındar järmeñkesine de barıp kördim. Nätïjesi şamalı» dep nalïdı Aydos. Onıñ aytwınşa, özi tärizdi dïplomı bola tura, turaqtı jumıs tappay jürgen jastardıñ sanı bügingi qoğamda artıp keledi eken. Rasımen de, jas mamandar täjirïbeni qaydan jäne qalay jïnaqtaydı? Eger barlıq jumıs orındarı täjirïbe talap etetin bolsa, oqwdı jaña bitirgen jas maman qanday qareket jasawı tïis? Olar täjirïbe jïnaqtaw üşin de bir jerden jumıstı bastawı kerek emes pe? Osıdan keyin jastardıñ jigeri jasımaytınına kim kepil?

Jumıspen qamtw qağaz jüzinde qalmasın

Wnïversïtetti bitirgen jas tülekten oqw orındarı jumısqa turğanı jönindegi anıqtama talap etedi. YAğnï oqw ornın bitirgen jas maman öziniñ jumıssız qalmağandığın däleldewi tïis. Al jumısqa ornalasa almağandardıñ jalğan anıqtama alw üşin türli mekemelerdi jağalap jürgeni. Osınday jolmen bügingi tañda joğarı oqw orındarı tülekterdi qağaz jüzinde jumıspen qamtwda. Bul – wnïversïtet üşin ülken körsetkiş. Joğarı oqw orındarı memlekettiñ qarjılandırwınan ayırılıp qalmas üşin osı körsetkişti «joğarı jaqqa» usınadı. YAğnï bul anıqtamalar wnïversïtet uşırğan tülekterdiñ barlığı qızmetke ornalasqanın ayğaqtaydı. Şını kerek, memleket özine qajetti mamandıqtarğa oqw grantın köp böledi. Alayda ol mamandardıñ oqw bitirgennen ke­yingi jumısqa ornalaswına nazar awdarwları jetkiliksiz.

Bağdarlama mäseleni şeşe me?

Mäselen, bilim salasında jas mamandardı awılğa tartwdı közdeytin «Dïplommen awılğa» bağdarlaması, şetelde bilim alwğa mümkindik beretin «Bolaşaq» halıqaralıq stïpendïyası, «Serpin» bağdarlaması jüzege asırılıp keledi. Jastardı jumıspen qamtwdıñ bir jolı – «Jumıspen qamtw-2020» bağdarlaması. Jasıratını joq, memleket iske qosqan memlekettik bağdarlamanıñ ayasında elimizdiñ barlıq oblıstarı men awdan ortalıqtarında jumıspen qamtw ortalıqtarı aşılıp, jastarğa bos jumıs orındarın usına bastağan. Alayda atalmış bağdarlama arqılı eki qolğa bir kürek tapqan jas mamandardıñ jalaqısı 30-40 mıñ teñgeniñ köleminde bekitilgen. Osınday jalaqığa jumıs istewge qulıqtı jastar tabıla qoyar ma eken? «Jumıspen qamtw-2020» bağdarlaması usınğan qızmetten bas tartqan jas mamandı da kinälay almaysız. Bügingi narıq zamanında munday mölşerdegi jalaqınıñ eşnärsege jetpeytini anıq. Sondıqtan jastardıñ köpşiligi bağdarlama boyınşa qızmet etwden bas tartıp, öz betinşe jumıs izdewge tırısadı.
Jalpı, resmï orındar da jumıssız jastar qatarınıñ artqandığın joqqa şığara almaydı. Biraq mäseleni tolıqqandı şeşw äzirge mümkin bolmay tur. Qanşama memlekettik bağdarlama jüzege asırılsa da, nätïje köñil könşiter emes. Jay ğana bağdarlamamen bul mäseleniñ şeşimi tabılmaytını tüsinikti. Sondıqtan naqtı iske köşw qajet. Birinşiden, kez kelgen jumıs orındarında oqw bitirgen jas mamandardıñ täjirïbesin şıñdawğa mümkindik berilip, kedergilermen küres jürgizilwi tïis. Ekinşiden, eñbek ötilin jïnaqtaw üşin jastarğa öñirlerdegi jumıs orındarında qızmet etwge jol aşw qajet. Üşinşiden, oqw orındarın memlekettik bilim grantı negizinde tämamdağan mamandardıñ jumısqa ornalaswın oqw orındarına mindettew kerek.

Biliktilik nege tömen?

Jas mamandı üyretw, onı oqıtw birşama waqıttı qajet etetindikten, kez kelgen jumıs berwşi bos orınğa dayın mamandı alğandı jön köredi. Al teorïya men praktïkanı uştastırğan, şäkirtterine eñbek narığında bäsekege qabiletti bilim beretin oqw orındarı saw­saqpen sanarlıqtay. Jawınnan keyingi sañırawqulaqtay qaptağan jekemenşik joğarı jäne arnawlı orta oqw orındarınıñ basım köpşiligi dïplom ülestirgennen äri asa almawda. Materïaldıq-tehnïkalıq bazanıñ jutañdığınan, oqıtwşılıq quramnıñ älsizdiginen bilim sapası sın kötermeydi. Qızmetiniñ negizgi mäni kommercïya bolğandıqtan, ülgerimi tömen stwdentterdi oqwdan da şığara almaydı. Onı stwdentter jaqsı bilip alğan. Üştik bağasın qoyıp, kwrstan kwrsqa köşirip, soñında qabiletsiz maman dayarlap şığaradı.
Elimizde jartı mïllïonğa jwıq kolledj stwdenti bar. Jılına olardıñ 200 mıñı dïplom alsa, onıñ 50 mıñı ğana jumısqa turadı nemese oqwın jalğastıradı. Qalğan 150 mıñ jas dïplomdı jumıssızdardıñ qatarın tolıqtıradı. Sol sebepti de Bilim jäne ğılım mïnïstrliginiñ joğarı jäne arnawlı orta oqw ordalarınıñ sanın qısqartwğa küş salwı äbden quptarlıq.
Dïplomdı jumıssızdardıñ deni älewmettik jağınan jetkilikti qorğalmağan, künköriske jararlıq, biraq keleşegi joq küzetşi, dayaşı, satwşı, qurılısşı, jük tïewşi sekildi jumıstardı isteydi, bazardı jağalaydı, köligi barlar taksïst boladı. Onday azamattar özin-özi jumıspen qamtwşılar sanatına jatqızıladı. Olardıñ jumıstan ayırılwı oñay, jañasına turwı qïın. Sondıqtan bas­tığınıñ qas-qabağı men köñil küyine qarawğa mäjbür. Zeynetaqı qorına qarjı quyu, demalısta, awırıp qalğanda tölenetin aqşa twralı awız aşwdıñ özi artıq. Özin-özi jumıspen qamtığandardıñ sayasï belsendiligi de tömen boladı. Olar saylawğa barmaydı, memlekettiñ qoğamdıq-sayasï ömirine aralaspaydı. Onı añğarw üşin taksïge otırw nemese bazardağı halıqtıñ äñgimesin tıñdaw jetkilikti. Onday toptı, negizinen, älewmettik jağdayı ğana alañdatadı. Bayqağanımızday, älewmettik sïpattağı mäseleniñ sayasïlanwı qïın emes.

Damığan elderde qalay?

Damığan memleketterde mektep bitirip, birden oqwğa tüsw kerek degen tüsinik qalıptaspağan. YAğnï mektepten keyin joğarı oqw orındarına jappay qujat tapsırw degen ürdis joqtıñ qası. Olar kolledjden bastaw alıp, mamandıqtarın ïgerip, biraz jıl jumıs istep barıp, alğa qaray oqwğa dayın bolğan kezde ğana JOO-ğa qujattarın tapsıradı. Sol kolledjdiñ dïplomımen bir salanıñ belsendi mamanı bolıp jumıs istewge mümkindikteri bar. Olar JOO-nıñ ­dïplomın alwğa asıqpaydı. Mısalı Şvecïyada qurılısşı, santehnïk, kafel' japsırwşı, ört söndirwşi mamandıqtarı qurmetti qızmetter qatarına jatadı. Kolledjderdi osı sala boyınşa meñgerw üşin jastarğa memleket arnayı granttar bölip qoyğan. Jalaqıları da öte jaqsı.
Al bizde, kerisinşe, mektepti bitire sala JOO-ğa tüswdi bastı maqsat qıladı. Ata-analar da balasınan sonı talap etetindikten, balanıñ beyiminen göri mamandıqtıñ dañqına jığılw üstem orınğa şığıp ketedi. YAğnï «balam bastıq, zañger bolsın» degen tätti ümitpen suranısqa ïe mamandıqtardan göri bügingi künniñ sänine aynalğan mamandıqtardı tañdawğa tırısadı da, zamannıñ ıñğayın, eñbek narığındağı ­ahwaldı jiti baqılaw nazardan tıs qaladı. Qur qatırma qağaz qïındıqtan qutqarmaydı. Onıñ ornına qoğamğa asa qajetti belgili bir käsip ïesi bolwdı oylas­tırğan abzal. Öytkeni qoğamğa keregi – bilikti de bilimdi maman. Äri suranısqa ïe kölik jöndewşi, dänekerlewşi, däriger, traktorşı, awıl şarwa­şılığı, tehnïkalıq salalar sındı qajetti mamandıqtardı ïgerw nazardan tıs qalmasa eken deymiz.

Jadıra MURATBEKOVA

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı