جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان

0 398

استانادا «جاڭا الەمدەگى جا­­ڭا­ قا­زاق­س­تان»­ تا­قى­رىبىنداعى ءبىرىنشى نازار­باەۆ­ وقۋلارى حالىق­­ارا­لىق­ فورۋمى ءوتتى.
51 مەملەكەتتىڭ ءمۇيىزى قارا­عاي­داي عالىمدارى مەن ساياسات ساردارلارى «جاقسىنىڭ جاق­سى­لى­عىن­ ايت،­ نۇ­رى ­تاس­ىسىن» دەگەن نيەتپەن اس­­تا­نا­عا ات ارىلتىپ، ادەيى كەل­دى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىنە وراي ۇيىم­داس­تى­رىلعان جيىن عاسىر رەفورماتورى اتانعان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى ءرولىن اشىپ كور­سە­­تۋگە زور مۇمكىندىك بەردى.

نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ ديرەك­تو­رى قانات ساۋ­داباەۆ جيىننىڭ كىرىسپە سوزىندە قازاق­ستاننىڭ دامۋ جولى مەن نازارباەۆتىڭ جاسامپاز قىزمەتى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ءۇشىن زەرتتەۋ نىسانى بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. فورۋمعا قاتىسۋعا 1500-دەن اسا ادامنىڭ ءوتىنىش ءبىل­دىر­ۋى سونىڭ دالەلى بولسا كەرەك.

بۇگىندە الەمگە تانىمال ەكس-پرە­زي­دەنت­تەر، ساراپشىلار مەن ەكونو­ميس­تەر، حالىقارالىق ۇيىمدار مەن­ ءىرى كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قازاقستان مەن ونىڭ باسشى­سى­ تۋرالى ەرەكشە قۇرمەتپەن، تاڭ­دا­نىس­پەن ءسوز ەتەدى.

اقش پرەزيدەنتى باراك وبا­ما­نىڭ نازارباەۆتى «الەم باسشى­لا­رى­­نا ۇلگى بولارلىق تۇلعا» دەپ­ اتا­عا­نى­ بار.­ پان گي مۋن، ۆلا­دي­مير­ پۋ­تين،­ حۋ­ تسزين­تاو، مار­گا­رەت­ تەت­چەر، توني بلەر، دۇنيەجۇزىنىڭ ءوز­گە دە بەلگىلى ساياساتكەرلەرى وسىنداي پىكىردە. ويتكەنى، نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ساياسي ىقپالى تەك جەكە­لە­گەن مەملەكەت شەڭبەرىندە عانا ەمەس، وركەنيەتتىڭ دامۋىنا دا اسەر ەتكەن دجوردج ۆاشينگتون، ما­حات­ما گاندي، نەلسون ماندەلا، مۇس­تافا كەمال اتاتۇرىك، ماحاتحير مو­حاماد سىندى كوشباسشىلار ءتى­زى­­مىن جالعاستىرىپ كەلەدى.

«ادامزاتتىڭ دامۋى مەن جا­ڭا­ مەم­­لە­­كەت­تەر­ قۇ­رۋ­دىڭ­ شە­­شۋ­­­­شى­ كە­زەڭ­­دە­رىن­دە­ ەرەك­شە پاس­­سيو­نار­­لىق­­ جە­تەك­شى­لەر­ پاي­دا­ بو­لىپ،­ تا­­­ريح­­­قا­ ەنىپ­ جا­تا­دى.­ ولار­ جا­ڭا­ ەل­­­دەر­ ءتا­ۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى­ عانا ەمەس، رۋ­حا­ني­، زيات­­كەر­ كوش­­باس­­تاۋ­­شى­­ رە­تىن­دە­ دە­ تا­نى­لا­­دى.­ وسىنداي پاس­­سيو­­نار­لىق­ تۇل­­عا­­­لار­­دىڭ­­ قا­­تا­­رى­­­­نا،­ ءسوز­سىز، قازاقستان حالقىنىڭ الەم­ تا­­نى­­عا­ن­­ كوش­­باس­­شى­­سى­­ نۇر­سۇل­تان­ ءابىشۇلى نازار­باەۆ­ جاتادى» دەدى جيىندا باياندا­ما­ جا­سا­عان­ ءبى­لىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىت­جان جۇماعۇلوۆ.

ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مۇح­تار قۇل-مۇحاممەدتىڭ تە­ڭە­­ۋى دە­ تە­گىن­نەن­-تە­گىن­ اي­تىل­عان­ جوق.­ «امە­ري­كا­لىق­تار­دا­ ەجەل­دەن­ قا­لىپ­تاس­قان،­ فرا­زەو­لو­گيا­لىق­ اي­نا­لىم­دا­ ءجۇر­گەن «نە­گى­زىن­ قا­لاۋ­شى-اكە­لەر» اتتى تۇسىنىك بار. مۇنداي كەرەمەت اتاۋعا اقش مەملەكەتتىك قاي­رات­­كەر­لە­رى­ دجور­دج­ ۆا­­شينگ­تون،­ تو­ماس­­ دجەف­فەر­سون، دجەيمس­ مە­دي­سون،­ الەك­ساندر­ گا­ميل­تون­­دار­­ جات­­قى­­زى­­لا­­تى­­نىن­ ءبا­رى­ڭىز­ ءبى­لە­سىز­دەر.­ ءبال­كىم­، بۇل­­ ءمىن­بەر­دەن­ مەن نە­نى مەڭ­زە­گىم­ كە­­لىپ­ وتىر­عا­نىم­دى­ كوپ­شى­لىك­ ءتۇ­سىن­گەن­ بو­لا­ر.­ ءيا، شىنىمەن دە، نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءتا­ۋەل­سىز قازاقستاننىڭ «نەگىزىن قا­لاۋ­شى­-اكە­سى» بولىپ تابىلادى. بۇل­ ەش­ ار­تىق­ ايت­قان­دىق­ ەمەس»­ دە­دى ول.

رۋمىنيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ەميل­ كونس­تانتينەسكۋ دە ەلباسىمىز تۋرالى كەرەمەت پىكىر­لەرىمەن ءبولىستى.

«وسىدان 14 جىل بۇرىنعى ۋاقي­عا ەسىمە ءتۇسىپ وتىر، – دەپ باس­­تا­دى ءاڭ­گى­مە­سىن،­ – ول­ كەز­دە­ مەن­ باس­قا­را­تىن­ رۋ­مى­نيا­ وتە­ كۇر­دە­لى­ ەكو­­نو­­مي­­كا­­لىق­­ كە­­زەڭ­دى­ باس­تان كەشىرىپ جاتقان. 1998 جىلى قىر­كۇ­يەك­تە قازاقستان پرەزيدەن­تى­مەن­ كەز­دە­سۋ­دىڭ­ ءسا­تى­ ءتۇس­تى.­ كەز­دە­سۋ­دەن­ ءبىر­ كۇن­ بۇ­رىن­ نۇر­سۇل­تان­ نا­زار­باەۆ­تىڭ­ 1996­ جى­لى­ جاز­عان­ «XXI عا­سىر­ تا­بال­دى­رى­عىن­دا»­ ات­تى­ كى­تا­بىن­ وقىپ­ شىق­تىم.­ وقىپ­ وتى­رىپ،­ ءتۇن­نىڭ­ ءبىر­ ۋا­عى­ بول­عا­نىن­ باي­قا­ماي­ دا­ قا­لىپ­پىن.­ ادەت­تە،­ سايا­سات­كەر­لەر­ اتى­نان­ كى­تاپ­ جا­زۋ­عا­ ما­مان­دان­عان­ كوپ­­تە­گەن­ كاسىبي جازۋشىلاردىڭ جازۋ ستيلىمەن جاقسى تانىس بولاتىن­مىن. ال، بۇل كىتاپتىڭ ءستيلى مۇلدە ءبو­لەك ەدى. مەن وزىمە قاجەتتى جا­ڭا­ كە­ڭەس­تەر، جاڭا باستامالار تاپقان­داي بولدىم.

ال، رەسمي كەزدەسۋدەن كەيىن نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتى كىتاپحاناعا كوك ءشاي ىشۋگە شاقىرىپ، ەكەۋمىز جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ جايىندا ۇزاق اڭگىمەلەسكەن ەدىك» دەپ ەسىنە الدى.

حالىقارالىق ساياساتتىڭ سوزدىك قو­­رىن­­دا­­عى­ «قازاقستاندىق جول»، «نا­زار­­باەۆ­ فەنومەنى» ۇعىمدارى الەم الپاۋىتتارىنىڭ وسىنداي ريا­­سىز مويىنداۋلارىنان كەيىن پاي­دا بولسا كەرەك.

نازار­باەۆ­ وقۋ­لا­رى­نىڭ­ ءمار­تە­بە­لى­ قا­تى­سۋ­شى­لا­رى­نىڭ­ ءبى­رى­ بۇۇ­ باس­ حات­شى­سى­نىڭ­ ورىن­با­سا­رى­ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكى­رىن­شە، «نازارباەۆ فەنومەنى» ەۋ­­روپا مەن ازيانىڭ، ەكى قۇرلىق­تىڭ، ەكى وركەنيەتتىڭ، ەكى ساياسي­ جۇيە – توتاليتاريزم مەن دەمو­ك­را­­تيانىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا تۋدى.

وسى ەكى تۇرلىلىكتى سينتەزدەپ، دە­مو­ك­­­را­تيا­لىق­ قۇن­دى­لىق­تار­دى­ قۇر­مەت­تە­گەن­ ەۋ­رو­پا­لىق­ ءجا­نە­ سان­ عا­سىر­لار­دان­ كە­لە­ جات­قان­ ازيا­لىق­ ءداس­تۇر­دى­ سا­باق­تاس­تى­را وتى­را­ ءجۇر­گىز­دى.­ سول­ سە­بەپ­­تەن­ دە­ حا­لىق­ارا­لىق­ قا­ۋىم­داس­تىق­ قا­زاق­ستان­­ كوش­باس­شى­سى­نىڭ­ ءىش­كى­ ءجا­نە­ سىرت­قى سايا­سات­تا­عى­ سا­راب­دال جولىن جوعارى باعالاپ، ونىڭ ەسىمىن ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتى جوعارى تاريحي تۇلعالارمەن قاتار قويادى.

«ادامزات تاريحىنا قاراساق، ناعىز كوشباسشى ەڭ ءبىر اۋىر كەزەڭدە، حالىق باسىنا ۇلكەن قيىن­شىلىقتار مەن اۋىر سىناقتار كەل­گەندە تاريح ساحناسىنا شىعادى دا، سول باتپانداي، ءزىلماۋىرداي اۋىرت­­پالىقتى موينىمەن كوتەرىپ شى­عادى. باسقاشا ايتساق، تاريحتىڭ ءوزى وسىنداي تۇلعانى تۋدىرادى، ال­ ولار تاريحتى جاسايدى. ءبىزدىڭ ەل­با­سى وسىنداي قاسيەتتەردىڭ يە­سى جانە قازاقستان تابىسىنىڭ تاري­حىن­ كوز الدىمىزدا جاساعان ادام» دەدى ول.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياسات ساحناسىندا ەڭ بەيبىتسۇيگىش كوشباسشى رەتىندە دە تانىمال. ساياسي كوزقاراس، ساياسي مۇددە تۇرعىسىنان پىكىر قايشىلىعىنا بوي الدىرىپ كورگەن جەرى جوق. ونىڭ بەيبىتسۇيگىشتىگىنىڭ ءبىر عانا دالەلى – قازاقستان عالامدىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ الدىڭعى قاتارىندا كەلە جاتىر.

جيىندا قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ يۋنەسكو-داعى وكى­لى ولجاس سۇلەيمەنوۆ كسرو-نىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ميحايل گوربا­چەۆ­تىڭ كەزىندە «نازارباەۆ وزگە پرەزي­دەنت­تەر­گە­ حا­لىق­ارا­لىق­ قاۋىپ­سىز­دىك­كە­ باي­لا­نىس­تى­ كۇر­دە­لى­ ءما­سە­لە­نى ­شە­شۋ­دىڭ­ ءۇل­گى­سىن­ كور­سەت­تى»­ دەگەن ءسو­زىن ەسكە ءتۇسىردى.

«راسىندا دا، بۇگىنگى تاڭدا نا­زار­­باەۆ­تىڭ­ پو­لي­گون­دى­ جا­­بۋ­ ءجو­نىن­دە­گى­ شە­شى­مى­ سايا­سي­ دا­نا­لىق­ پەن­ كو­رە­گەن­دىكتىڭ ناقتى مىسالى بولا الادى. ءبىزدىڭ رەس­پۋبليكا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ جانە يادروسىز الەم قۇرۋ ساياساتىنىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى» دەدى ول.

نازارباەۆ وقۋلارىنا قاتىسۋ­شى­لاردىڭ ءبىرى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىن­داعى ممۋ-ءدىڭ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچي قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى سەرپىندى ىستەرىنە ءتانتى ەكەنىن جەتكىزدى.

قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ جانىنان بىرنەشە عى­لىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلۋى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءبى­رى­­­گۋىنە، ءنا­تيجەسىندە، جاستاردى عى­­لىمنىڭ ەڭ جاڭا جە­تىس­­تىك­تەرىنە جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى.

«نازارباەۆتىڭ باستاماسى بو­يىن­­شا قۇرىلعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۇۋ مەن رەسەي فەدە­را­تسيا­سى پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋ­تيننىڭ بەلسەندى قولداۋىمەن اشىل­عان­ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ­ فيليالى بەلسەندى جۇمىس ءىس­تەپ كەلەدى. نازارباەۆتىڭ مەنى «ممۋ-دىڭ باعبانى» دەپ اتايتىنى بار. ال، ءبىزدىڭ باق – وركەندەۋ مەن ءبىلىم ارتتىرۋدىڭ كەرەمەت باعى بولارى ءسوزسىز» دەدى ۆيكتور سادوۆ­نيچي.

اتى الەمگە ايگىلى، اۋزى دۋالى سايا­سات ساڭلاقتارى وسىلاي دەپ وي قورىتتى.

1500-دەي ادام قاتىسقان فورۋمعا نەگىزگى تاقىرىپتار بويىنشا 14 پلەنارلىق، 62 پانەلدىك جانە 409 ستەندتىك بايانداما ىرىكتەلىپ الىنىپتى.وعان قوسا، «ۇلت كوش­باس­شىسى ن.نازارباەۆتىڭ عىلى­مي ەڭبەكتەرى مەن ستراتەگيا­لىق جوبالارى» اتتى كورمە ۇيىم­داس­تىرىلدى.

شىنار دوسان

 

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

15 + 16 =