JAĞDAYDI WŞIQTIRĞAN «JABAYI SAWDA»

0 226

Ötpeli kezeñde ökinişimiz köp edi. 90-şı jıldardıñ basındağı qïın-qıstaw şaqtarda señ soqqan balıqşa sendelgen­ qalıñ köpşilik jayma­ bazardan­ basqa jan bağarlıq jay tappadı.­ Qonısındağı qolğa iliger qundılaw dünïelerin qala köşelerindegi kez kelgen­ qaltarıs-bultarısta puldap turwğa mäjbür boldı. Turmıs tüytkili sol ala sömke arqalağan jankeşti jerlesterimizdiñ denin keyinnen iri sawda jasawğa deyin alıp keldi.

Tïın sanağandarğa
tïimdi bolsa da…

Täwelsizdiktiñ alğaşqı jıldarındağı «jabayı sawda» jasağıştar äwpirimdep tabı­sı täwir käsipker bolıp şığa keldi. Degen­men, qıtımır qısta dalada turğan äyel­der­diñ birazı büginde eki ayağın basa almaydı. Demografïyamızdıñ demigip qalwına birden-bir zalaldı sebep – osı!
Qazirgilerdiñ de qaqağan ayaz ben aptap ıstıq­ta tañnan keşke deyin jetisip turğanı şamalı. Olardıñ sawda-sattığı tïın sanağan tutı­nw­şı­lar üşin tïimdi bop tursa da, özderi aşıq aspan astında köp zïyan şegip, em darımas sır­qat­qa boy aldırwda. Al, adam qarası üzil­mey­­­tin­ aw­maq­tarğa toptasqan «jabayı saw­danı»­ jap­pay joyıp jiberwge äzir eşkimniñ şama­sı jetpeytinge uqsaydı. Qalanıñ sïqın qaşı­rıp, qalay bolsa solay jayrap jatqan tawar körinisiniñ ersi körinetinin eskerip jatsa, quldıq!

Jurt jemis-jïdekti bazarğa barmay-aq satıp alwğa äwes. Jayma bazardıñ arzandaw­ üyme-jüymesine üymelewge üyrenip ketken. Qalta qamı üşin tarazıdan tarta jeytin keybir alıpsatarlardıñ qwlığına qaramaydı. Zañsız jolmen tïınnan teñge qurap otırğandarğa öz quqığın özi buzdırıp jürgen qaymanalar öñkey! «Arzannıñ jiligi tatımas» degendey, ondağı kökönisterdiñ äbden ıstıqqa erip, swıqqa üsip, bolbırap, qarayıp turğan oğaştığı oylandırsa ïgi edi. Biz osını «Älem» jäne «Astanalıq bazar» ortasındağı dala­ sawdagerinen jemis-jïdek alıp turğan bir­ äyel­ge aytıp körsek, onımız: «Ïiba-a-ay,­ kerek deseñ, munday jaramsızdarı jabıq­ bazar işinde de tolıp jatır! O ne degeni-ey?! Bazardağı satwşılar kökönisterdi paketke özderi salıp beredi. Al, biz mına jer­den kere­gi­mizdi özimiz tandap, durıstawın alamız» dep qaqşañ-qaqşañ etedi. Endi bunısı – eldiñ sawda-sattıqtağı quqıqtıq sawa­tınıñ tömendigin ayğaqtaytın söz. Osındayda zañdıq quqığın bilmeytin tutınwşılar men zañdı belden basatın satwşılardıñ sanı artpay qaytsin, sosın?! Astanadağı «Ädilet» tutınwşılardıñ quqığın qorğaw qoğamdıq birlestiginiñ törağası Qabıken Zakar'yanovtıñ aytwınşa, elorda turğındarı öz quqığın qorğaw üşin quzırlı orındarğa şağımdanwdı äli künge deyin usaq-tüyek sanaytın körinedi. Oğan qosa, tüsken arızdı ekşewge nemquraylı qarap, waqıttı sağızşa sozıp alatın quqıq qorğawşılar da jetkilikti. Olar tutınwşınıñ şağımın qana­ğat­tan­dırsa, näsibin osı käsibinen ayırıp otır­ğan sawdagerdiñ näpaqasın zorlıqpen tartıp alğanday bolatındarın sıltaw etedi. Bazarğa jiberse şe? Oğan da aytar wäj dayın. «Tawarıñdı bazarğa barıp satsañ, salıq töley­­siñ…» deydi tek özderine payda jasawğa beyim jandar. Solardıñ işinen bir jigitti sözge tartıp körip edik, «Bazardıñ işinen orın alıp, oğan kündelikti töleytin aqşañnıñ sırtında aynalımğa da biraz qarajat qajet qoy»­ dedi ol. Qasında turğan kekse äyel onıñ sözin awzınan julıp alğanday julqınıp: «Bizge bala-şağanı asıraw kerek, aynalayın! Öytpesek, eki qolğa bir kürek bolar jumısımız da joq. Tım qurı­­ğanda, zeynetaqı da almaymız.­ Jayma baza­rı­mız bolmasa, şïettey bala-şağanı siz bağıp-qağasız ba?» dep bet baqtırmadı. Oyla­nıp­ qaldıq…

…sanïtarlıq talaptı saqtamaytındıqtan

Şeksiz oydı şeşimtal oy jeñedi ğoy qaşanda. Bala-şağanıñ qamın alğa tartqan äyelge ne derimizdi bilmesek te, keyinnen solar­dıñ qaltasında tawardıñ, ne sawda nükte­le­riniñ sanïtarlıq talaptarğa jawap beretini jönindegi ruqsat qağazı joqtığı eske tüse ketti. Olay deytinimiz, osı küni astan wlan­ğan­dar­dıñ sanı azaymay tur. Äsirese, jazda jemis-jïdekten zalal köretinder köbirek. Künniñ ıstığında qawın-qarbızğa «jerik bolğan» jurt olardıñ sanïtarlıq talapqa säykes-säykes emestigin ajıratıp jatpastan, köşedegi kezdeskeninen ala saladı. Jalpı, sol qawın-qarbızdıñ bäri el aymaqtarına oñtüs­tik oblıstar men Özbekstannan ğana tası­mal­­da­­nadı. SES mamandarı şekten tıs qoldan­ğan tıñaytqıştıñ äserinen sawdağa beymezgil tüsken olardıñ adam ağzasına tïgizetin zardabı mol ekendigin eskertse de, qoldı bir-aq silteytinder men qulaqtandırwdan mülde habarsız qalatındar köp. Al, «jabayı sawda» jasap turğandarda sanïtarlıq sertïfï­kat­ bol­may­tın­dıqtan, adamnıñ sol jerdegi önim­nen wlanğanın däleldew qïın. Kinäsin moyın­dawı bılay tursın, Keñes ökimeti kezin­de­ atınan at ürikken SES mamandarınan qazirgi zamanda ığa qoyatın kim bar?!

Jabayı tirşilikpen jan baqqandar bekerge burqan-talqan bolmastan burın sawdasın salawat­tı sıñayda jürgizse, bir säri. Qolı küstengen, tabanı tilimdelgen, erni kezergen, bet-jüzi qabarğan äyelderden birdeñe alwdıñ özi mümkin emes. Täşki ïtergen erleri de kïimderi alba-julba, üsti-bası kir-qojalaq bolıp, öniminiñ üstine üymelegen şıbın-şirkeydi jäşikten jırtıp alğan qatırma qağazımen ürkitip älek. Sanïtarlıq erejelerge say keletin arnayı kïim­men qamtamasız etilmegendigin bılay qoy­ğan­da, osılarınıñ özinen-aq dïzenterïya, sal'­mo­nellez, twberkwlez, botwlïzm dep kete beretin juqpalı dertterdiñ örbimesine kim kepil?!

Oğan qosa, «jabayı sawdağa» awıldan tez buzılatın süt jäne et önimderin ala kelgen­ sawdagerler şıjığan künniñ astında tağam­da­rı­nıñ saqtalw jağdayına män bere qoymaydı. Al, tek toñazıtqışqa salınğan önim ğana öziniñ balğındığın saqtay alatındığın eskermeytin tutınwşılarğa ne jorıq?!

…jappay jawıp tastawğa suranıp tur

Astanada biz aralağan «Kök» bazarı,­ «Asta­na­lıq bazar», «Älem» bazarı, «Şapağat» kommwnaldıq bazarı mañındağı jol jïek­te­rin­de ıbırsığan qoqıstar sawda waqıtı bitken keş­ki mezgilde kölikterdiñ jürwine sum­dıq­ keder­gi keltiredi. Ïisteri qolqanı qap­qan­ tur­mıstıq qaldıqtar ayaldamalarğa deyin şaşılıp jatır. Osınday «jabayı saw­da­men»­ küreswge Käsipkerlik jäne önerkäsip bas­qar­ma­sınıñ, işki ister organdarınıñ, Salıq departamentiniñ jäne sanïtarlıq qadağalaw basqarmasınıñ ökilderinen quralğan jumıs tobı anda-sanda şığıp turadı. Biraq, olardıñ ketwin tasada tağatsızdana kütken sabazdar söm­ke­leri men qoraptarın ötken-ketkenderdiñ jolına tağı da jayıp kep jiberedi…

Sonda, bul ne degen beyşaralıq?! Olar bey­şa­ra bolmasa, elimizdiñ ekonomïkası köte­ri­lip, işki jalpı önimnen halıqqa qızmet kör­se­tw­diñ sapası da jıldan jılğa jaqsarıp jatqanı – şındıq. Qarjı mïnïstrliginiñ ökil­deri mälimdegendey, bïıldan bastap eli­miz­diñ­ qara bazarlarındağı sawda-sattıq ülgisi de özgermek. Sawdagerler bir jolğı talon jüyesinen patenttew jüyesine jappay köşi­ri­le­tin boldı. Joba «Jol kartası» bağ­dar­la­ması ayasında qarjılandırılmaq. Al, memlekettiñ «jabayı sawdanı» jappay joyıp, tärtip ornatw maqsatındağı ol ïdeyası jüzege assa, köleñkeli käsip aqsap, qoğamdıq qazınanıñ büyiri şığatın körinedi. Patenti bar sawdagerdiñ qanday tawar sawdalaytını, onı qaydan alatını jäne bağası twralı bar­lıq­ aqparat bolatındıqtan, kez kelgen adam qalağan jerinde sawda jasay almaydı. Demek, bul – tutınwşınıñ quqığı da buzılmaydı degen söz.

Tamız ayın­da qala şetindegi ortalıq bazar­ men­ «Kök» bazarınıñ sawdagerleri jap­pay narazılıqqa şıqqan edi. Talaptarı – «Astanalıq bazar» men «Älem» bazarı ortasında ornalasqan jaña orındardı japtırw. Sebebi, olar 2007 jılğa deyin näpaqasın osı orınnan tawıp kelgen de, jergilikti bïlik bas qalamızdıñ sänin buzıp turğan bazardı sürip, şahar ortalığın baq salıp, qalpına keltirw maqsatında bärin şetke köşirgen. Biraq, burınğı orın qız-qız qaynağan «jabayı saw­dağa» aynalıp, bayırğı käsipkerlerdiñ aşw-ızasın twdırdı. «Äldebir käsipkerge sawda nüktesin qayta aşwğa ruqsat berilipti» degen sıbıstı estigen bette, özderiniñ tabısına­ or­taq­ta­satın bäsekelestiñ tabılğanına 200-den astam sawdager şıday almağan. Qaydan esti­gen­de­rin qaydam, «Ol orındı alğan käsipkerde 2017 jılğa deyin jaramdı ruqsatı bar eken. Salıq tölep jatır. Bazardı tezirek jappasa, biz de osı burınğı ornımızğa kelip turamız» deydi narazı top. Şınında da, tutınwşılar qala şetindegi bazarlardan göri köz üyrenip qalğan osı ortalıqqa jïi keledi. Bir qızığı, bul bazardıñ qayta aşılwına quzırlı organdar ruqsat etpegendikterin aytıp, aqtalwda. Onı zañsız iske qosqan qojayını ayıptı körinedi. Almatı awdanı äkiminiñ orınbasarı Tüsip Rısbekov: «Bul jerde qalanıñ bas jos­pa­rı boyınşa parkïng jäne demalıs orındarı boladı. Qazir mına qurılıstı buzwğa baylanıstı kelisimder jürip jatır» dese, sol awdan prokwratwrasınıñ ağa prokwrorı Azamat Janahmetov: «Ol bir kündik jumıs emes. Qazir biz sol boyınşa tekserw jürgizip jatırmız» deydi. Äytewir, şerwşilerdi zañsız sawda ornınıñ qalayda jabılatınına sendirip baqtı.

Qazir ol «jabayı sawda» eski bazardıñ işin­de de, sırtında da eş tıyım-sıyımsız jalğasıp jatır. «Nanım bar, nanım bar degenşe, jep tınğan artıq» demekşi, jappay jawıp tastawğa suranıp turğan nüktelerdiñ nüktesin waqıtında qoyğan durıs-aw…

Erkeğalï BEYSENOV

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

15 + 16 =