Urpaq tärbïesinde «obal, sawap» degen uğımnıñ özi jetkilikti

0 184

– Tawlardıñ aldında ünsiz turatınımız bar, dalanıñ muñın ünsiz sezinetinimiz bar, teñizdiñ tilin ünsiz uğatınımız bar. Osı ünsizdikterdiñ bärin qarïyalardıñ aldındağı ünsiz­dikte üyrengen sekildimiz jäne de bul tek qazaqqa tän ädeptilik.Säti tüsti, söz suradıq. Söz basında, qadirli Bas müftï, elimizdegi dinï ahwalğa toqtala ketseñiz degen ötinişim bar.

– Allağa şükir, biz Ïslamnıñ asıl qundılıqtarın boyına siñirgen ultpız. Urpağın ïmandılıq pen izgilikke tärbïe­legen elmiz. Täwelsizdigimizdiñ arqasında 2,5 mıñnan astam meşit salındı. 9 medrese, dinï kadr dayarlaytın «Nur Mübärak» wnïversïteti, Respwblïkalıq ïmamdardıñ bilimin jetildirw ïnstïtwtı, 2 qarïlar ortalığı aşıldı. Osınıñ bäri memlekettiñ asıl dinimizge degen janaşırlığı men qamqorlığınıñ nätïjesinde jüzege asıp otır. Köpulttı, köp­kon­fessïyalı elimizde qulşılıq jasawğa barlıq jağday jasalğan. Türli ult pen ulıs, etnos, din ökilderiniñ bir şañıraq astında tatw-tätti ömir sürwi Elbasınıñ el basqarwdağı dana şeşimi jäne qazaq halqınıñ qonaqjaylığı, keñ peyili dep bilemin. Birligine sızat tüsken elderdiñ qanday küyde ömir sürip jatqanın jaqsı bilemiz. Bügingi tañda bizge kerek bas­tı qundılıqtıñ biri – birlik pen özara tüsinistik.

Biz köp ulttıñ basın biriktirgen zayırlı memlekette ömir sürip otırğanımızdı umıtpawımız kerek. Ata zañımız boyınşa ärkimniñ dinï senim erkindi­gine tolıq quqı bar. Degenmen Qazaq eli ğasırlar boyı ïslam­nıñ besiginde terbelip kele jat­qanı eskerilip, ata dinimizge keñi­nen qoldaw bildirilip keledi. Munıñ da qadirine jetw kerek. Äsiredinşildiktiñ soñı jarğa jığatının da körip jürmiz. Är zamannıñ ötpeli kezeñi men sındarlı säti boladı. Sındarlı sät adam balasın odan sayın şınıqtıra tüsedi. Osını umıtpağan läzim. Allanıñ qalawımen mıñ ölip, mıñ tirilgen halqımız talay zulmattı zamandı bastan keşip, osı künge deyin ïmanın saqtap, dästürin jalğastırıp keledi emes pe?!

– Qazirgi jahandanw däwirinde «bäle qayda? Bassañ ayaq astında» degendey, bizdi saqtanwğa şaqıratın mäseleler bar. Mısalı, qazir basqa dinniñ şılawında ketip jatqan qara közderimiz jetip artıladı. Teris dinï ağımnıñ jeteginde jürgender de barşılıq. Osı rette Qazaq­stan musılmandarı dinï basqar­ması qanday is-şaralar atqa­rwda? Äsirese, elimizdiñ batıs öñirinde, onıñ işinde Atıraw oblısında ne istelindi? Suraq kezdeysoq emes. Aqparat közde­rine süyensek, qazirgi tañda elimizdiñ batıs öñirlerinde säläfïzm ïdeologïyasınıñ artwı bayqalwda. Kezinde tek Atıraw öñirinde bul ïdeologïyanıñ ıqpalına 13-30 jas arasındağı bes mıñ turğın ötken eken. Qazir munda jağday qalay?

– Ärïne, elimizdiñ batıs öñir­lerinde teris ağımnıñ jeteginde ketkender basqa aymaq­tarmen salıstırğanda köbirek ekeni ras. Alayda Dinï basqarma öziniñ quzireti şeginde bar mümkindigin sarqa paydalanıp, jat ağımnıñ arbawına tüsip qalğandardı qaytadan öz ortamızğa qoswğa äreket etip jatırmız. Mısalı, Aqtöbe oblısında bıltır destrwktïvti ağım jeteginde jürgen 400-ge jwıq adam «dästürli dinge» oraldı dep mälimdedi oblıstıq Din isteri basqarmasınıñ basşısı Joldas Qalmağanbatov. Ol 15 teolog pen psïhologtan quralğan sarapşılar keñesi oblıstağı dinï ahwalğa ay sayın taldaw jasaytının, oblısqa belsendi teologtardıñ äli de tartılıp jatqanın ayttı. Mine, sol mamandardıñ deni – Dinï basqarmanıñ qızmetkerleri.

Jalpı, QMDB är öñirde dinï jağdaydı saralap, ünemi baqı­lawda ustap, oblıs basşılarımen kezdeswdi ädetke aynaldırıp keledi. Jwırda Atıraw oblısınıñ äkimi Nurlan Noğaev mırzamen kezdesip, aymaqtağı qazirgi dinï ahwaldı talqıladıq. Nurlan Asqarulı destrwktïvti dinï ağım ökilderi arasında tüsindirw, ağartw jumıstarı turaqtı türde jüzege asıp jat­qanın mälimdedi. Kezdesw barısında jastardı otandı süyuge tärbïelew, öñirdegi ïmamdardıñ käsibï biliktiligin arttırw, halıqqa din men dästür sabaqtastığın däriptew, otbası qundılığın na­sï­hattaw, öskeleñ urpaqtı jaman ädetterden saqtandırw, t.b. mäseleler töñireginde pikir alıstıq. Basqosw soñında äkimdik ujımı men din qızmetkerleri osı bağıtta ıntımaqtasa otırıp jumıs istewge wağdalastı.

Qazir Atırawda bizdiñ bilimdi teologtarımız ben täjirïbeli ïmamdarımız qızmet etwde. Oblıstıñ bas ïmamı Batırjan qajı Berdenulı – Phd doktorı, Dinï basqarma janındağı respwblïkalıq ğulamalar keñe­siniñ beldi müşesi, dinï salada täjirïbesi mol bilikti maman. Jalpı alğanda, elimiz boyınşa qala, awdandardı bilimdi ïmamdarmen qamtamasız etwge küş salwdamız.

Mañğıstaw oblısına jasağan saparımda Jañaözen qalasına arnayı bardım. Jamağatpen jüzdestim. Suraqtarına ja­wap berdim. Bayqağanım, jamağat arasında awızbirşilik bar. Dinï jağday turaqtı dewge boladı. Dür­beleñ salwğa negiz joq. Jüyeli tüsindirw jumıstarınıñ nätïjesinde radïkaldı dinï ağım rayınan qaytqandardıñ qatarı kün sanap artıp keledi.

– QR Parlamenti Mäjilisinde talqılanıp jatqan dinge qa­tıstı zañ normalarında ekstre­mïzmniñ aldın alwğa bağıttalğan birqatar utımdı tetikter qarastırılğan. Sonımen qatar, zañnamanıñ keybir tustarı musılman jurtın alañdatıp otır. Mäselen, meşitke 16-ğa tolmağan balamen birge ata-anası nemese basqa bir jawaptı adam erip barwı şart delingen. Olay bolmağan jağdayda, meşitke sa­wat aşwğa barğan bala da, oğan däris bergen ïmam da jawapqa tartıladı. Dinï ekstremïzmmen küres – dindi ustanwşılarmen küres emes qoy. Bul jağdayğa baylanıstı ne aytar ediñiz?

– Elbasınıñ özi bir sözinde ekstremïzmniñ aldın alamız dep Ïslammen küresip jürmeyik dep eskertken-di. Prezïdentimizdiñ osı aytqanın qarañğıda jol körseter temirqazıq retinde ustansaq, qatelese qoymaspız. 16-ğa tolmağan balamen meşitke ata-anasınıñ biri barwı qawipsizdikten twğan mäsele dep oylaymın. Degenmen äsiredinşildikpen munı şatastırwğa bolmaydı. Ärïne, äsiredinşildiktiñ zardabı – öz aldına bir mäsele. Sol sekildi musılmanşılıqtan beyhabar bolwdıñ da özindik keleñsiz tusı bar. Äke balağa ustazdıq etwi tïis. Olay emes eken, onda balanıñ «ustazı» köbeyip, köringendi ülgi tutatın boladı. Qazirgi ata-ana dinge den qoyğan balasınıñ artınan ilespey, aldına ötip jol bastawı qajet-aq. Sonda biz söz etip otırğan dinï közqarastar qayşılığı orın almas edi.

– «Eger bir jıldıq ömiriñdi oylasañ, arpa ek, on jıldıq ömiriñdi oylasañ, tal otırğız, al ğasırlıq ömiriñdi oylasañ, bala tärbïele» degen söz bar. Öskeleñ urpaqtıñ adamgerşilik rwhanï tärbïesinde otbasınıñ atqaratın röli ülken. Bala şır etip jarıq dünïege kelgen künnen ïmandılıqtı boyına siñirwde otbasınıñ alar ornı erekşe ekendigi sözsiz. Endeşe, QMDB men otbası arasında belgili bir baylanıs ornatw üşin naqtı bir tetikter qajet sekildi. Siz qalay oylaysız?

– Negizi, QMDB qurılğalı beri otbası mäselesi bizdiñ nazarımızdan tıs qalğan kezi bolğan emes. Ïmamdardıñ kündelikti qızmetiniñ özi tikeley el-jurtpen, halıqpen tığız baylanıstı. Mısalı, me­şit­terde jastardıñ nekesin qïyu, sadaqalarda nasïhat aytw, kömekke muqtaj jandarğa järdem körsetw, jastardı twra jolğa bağıttaw, arazdasqan jubaylardı tatwlas­tırw, t.b. san-salalı qızmetter tikeley otbası müşelerimen jürgiziledi emes pe? Budan özge qanday tetikter bolwı mümkin?

Ötkende elordada meniñ törağa­lığımmen ötken kezekti hattamalıq jïnalısta bïılğı jıldı Qazaqstan musılmandarı dinï basqarması öz qızmeti ayasında «Ïslam jäne otbası» jılı dep ataw twralı usınıs birawızdan qabıldandı. Jıl basında munday usınıstı Ğulamalar keñesi, müftïyat qızmetkerleri men oblıstıñ Bas ïmamdarı da joldağan bolatın.

Ayta keteyik, Qazaqstan musıl­mandarı dinï basqarması 2013-2015 jıldar aralığın «Din men dästür sabaqtastığı» jılı dep jarïyalap, osı merzim işinde salt-dästürimiz ben asıl dinimiz keñinen nasïhattaldı. Al 2016 – «Din jäne tarïh tağılımı» jılı dep jarïyalanıp, tağılımğa tolı tarïhımız twralı birneşe zerttew maqalalar jarïyalanıp, kitap­tar jarıq kördi, konferencïyalar men «döñgelek üstelder» uyımdastırıldı.

2018 – «Ïslam jäne otbası jılı» ayasında «Neke jäne otbası», «Otbası jarasımı», «Er men äyeldiñ mindetteri», «Talaq aytwdıñ ädebi», «Azamattıq nekeniñ zardabı», «Qıztekelik – jaman qasïet», «Özin-özi öltirw – tığırıqtan şığar jol emes», «Qazaqtıñ tanım-tüsinigi bo­yınşa otbası qundılıqtarı», «Äkeniñ röli», «Bala tärbïesindegi ananıñ röli», «Oynastıq jasaw – otpen oynaw», «Bala tärbïesiniñ musılmandıq bastawları», t.b. taqırıptar boyınşa arnayı is-şaralardı bastap kettik.

Otbası mäselelerine arnalğan arnayı trenïngter men semïnarlar uyımdastırılwda. Oblıstıq meşitter janınan «Otbası mäseleleri boyınşa keñes berw ortalığı» aşılıp jatır. Munday ortalıqtar birneşe aymaqtarda aşılıp ta ülgerdi.

Sayıp kelgende, osınıñ bäri – otbası qundılığın arttıratın ïgi jobalar. Bizdiñ ultımız öskeleñ urpaqtıñ jadına «obal boladı» nemese «sawap boladı» degen uğımdı siñirgen. «Obal boladı» men «sawap boladı»-nıñ tüpki mäni tereñde. Nan qïqımın şaşw – obal boladı. Birewdiñ ala jibin attaw – obal boladı. Özgeniñ haqısın jew – obal boladı. Qarïyağa qurmet – sawap boladı. Jabırqağan jannıñ jüregine ümit sıylaw – sawap boladı. Mine, qarap otırsañız, osınıñ bäri – otbasıdan bastalatın tärbïe negizderi. Otbasıdan durıs tärbïe almağan bala erteñ qoğamnan öz ornın tawıp kete alması anıq. Sondıqtan bala bolaşağına barşamız atsalıswımız läzim.

– Ïslam dünïesinde qalıp­tasqan, qazaq halqı da şet qalmağan bir ïgi dästür bar. Qa­lam ustağan kez kelgen söz zergeri äñgimesin Alla atımen bastap, tırnaqaldı twındısın din ïslamnıñ qağïda­ların zerttep-zerdelewge, taldap-tüsindirwge arnağan. Bul bilgenin bilmegendermen bölisw, özgege jetkize otırıp, öz biligin jetildirw maqsatı edi. Qazaqta Ibıray Altınsarïnniñ «Musılmanşılıq tutqası», Abaydıñ «Qara sözderi», Şäkä­rim­niñ «Musılmandıq şar­tı», Mäşhür Jüsiptiñ «Qara mestegi» jïğan-tergenderi osı dästürdiñ zañdı jalğası ispetti. Qazağa baylanıstı marqumdardıñ jetisin, qırqın, jılın berwge arnalğan Qudayı astarda ïmamdardıñ wağızdarın tıñdap jüremiz. Olardıñ arasınan Quran Kärimdegi ayattardı özimizdiñ ğulamalardıñ pikirlerimen uştastıra otıra tüsindiretinderi neken-sayaq. Ïmamdardı dayındaw, olardıñ bilimderin jetildirw barısında bul jayt eskerile me?

– Bizdiñ taldawımız boyınşa, jat ağımda jürgenderdiñ keybiri dästür, tarïh, salt, ult degen qasterli uğımdardı qabılday bermeydi. Ultqa janı aşımağan adamnıñ eljandılıq sezimi öşedi eken. Biz birneşe jıldan beri «Din jäne tarïh tağılımı», «Din men dästür sabaqtastığı» jobaların jüzege asırıp kelemiz.

Salt-dästür, tarïh – qwattı küş, kez kelgen ağımğa tötep beretin qundılıq. Saltın saqtay bilgen qoğamğa eşkim iritki sala almaydı. Bul – täjirïbede däleldengen dünïe. Mäselen, ülkenge izet, kişige qurmet, ata-ananıñ ayt­qanın eki etpew, körşi aqısın berw, ağayınğa qaraylasw, t.b. ädeptilik, kişipeyildilik qasïetter – bizdiñ dästürimizde burınnan qalıptasqan ürdis. Ol eşkimge jañalıq emes. Sondıqtan biz ädet-ğurpımızdıñ, tektilikke negizdelgen tarïhımızdıñ osınday ïgiligin köbirek paydalanwımız kerek.

Büginde barlıq medrese­lerimiz­degi şäkirtter halqımızğa tän şeşendik önerin meñgerwde. Elimizdiñ meşitterinde qızmet etip jatqan ïmamdarğa wağızdı siz joğarıda atap körsetken asıldarımızdıñ eñbekterimen tığız uştastıra, sabaqtastıra mayın tamızıp, jürekke jete­tindey äserli aytwdı mindettedik. Ol üşin bïler men şeşenderimizdiñ ğïbrattı ömir jolına den qoyarı sözsiz.

– 2015 jılı qasïetti Mekke–Mädïna qalalarında bolıp, qajılıq parızımdı ötewdi Alla mağan näsip etti. Menimen birge 30-dan astam awıl ïmamdarı boldı. Sol kezde olarğa munday mümkindikti bergen Qazaqstan musılmandarı dinï basqarması ekendigin bilip, dän rïza boldım. Bul – öte keremet qoldaw. Qazir de jergilikti ïmamdar qay jağınan bolsa da kömekke zärw. Äsirese, alatın aylıq jalaqıları müldem mardımsız. Osı mäseleni tübegeyli şeşw üşin QMDB janınan arnayı aylıq jalaqı qorın aşwdıñ mümkindigin qarastırwğa bola ma? Bul qorğa qaltalı azamattardı aytpağannıñ özinde Qazaqstandağı 15 mïllïon musılman kem degende bir teñgeden awdarsa, qanşama qarajat jïnalar edi. Osı is-şaranı nege uyımdastırmasqa?

– Ïä, bul qwanıştı bastama Erjan qajı Malğajıulınıñ kezinde qolğa alınğan bolatın. Sol kezde hazretimiz janı jaysañ jomart jandardıñ qoldawımen elimizdiñ şalğay awıldarında qızmet etetin 40 şaqtı ïmamdı qajılıqqa jibergizdi. Maqsat dindarlarımızdı osılayşa qoldap, ıntalandırw arqılı qızmet sapasın köterwge qulşındıra tüsw edi.

Bıltır elimizde türli älewmettik jobalarğa arnayı qoldaw kör­setetin «Waqıp» korporatïvtik qayırımdılıq qorı qurıldı. Bul qordıñ janındağı Qamqor­şılar keñesine Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstrligi, Qarjı mïnïstrligi, Qazaqstan musılmandarı dinï basqarması, depwtattar, qoğam qayratkerleri, t.b. lawazımdı tulğalar müşe. Keñes müşeleri qor qarjısınıñ jumsalwına baqılaw jürgizedi.

«Waqıp» – kommercïyalıq emes qayırımdılıq uyım. Sondıqtan qor esebinen älewmettik älsiz toptarğa, mümkindigi şektewli jandarğa kömek körsetiledi. Sonı­men qatar, kadrlardıñ käsibï biliktiligin arttırıp, din qızmetkerleriniñ älewmettik mäselelerin şeşwmen de şuğıl­danadı. Qorğa alğaşqı qarajattı Qazaqstan Respwblïkası Tuñğış Prezïdentiniñ qorı awdardı. Alla razı bolsın!

Elbasınıñ ïgi bastamasımen aşılğan qordıñ esebinen şalğay awıldağı özin-özi qarajatpen qamtamasız ete almaytın 300-den astam meşit ïmamdarı men moldalarına qarjılay qoldaw körsetile bastadı. Memleket tarapınan jasalıp jatqan osınday ülken qamqorlıqqa ayrıqşa alğısımızdı bildiremiz. Olar­dıñ rwhanï jetekşisi, yağnï Bas müftï retinde ïmamdar men moldalardıñ, jalpı din qızmetkerleriniñ älewmettik jağdayına alañdaymın. Allağa şükir, bul kürdeli mäsele de kezeñ-kezeñimen şeşiledi degen ümit bar. Bul bastamanıñ özi qazirge köñilge medew .

Sonday-aq, qurıltayşısı Dinï basqarma bolıp tabılatın «Zeket» qorı 6 oblısta 100-ge tarta ïmamdarğa ay sayın materïaldıq kömek körsetip keledi.

 – Qurmetti haziret, jaqında Sizdiñ Almatı qalasında bolıp, bir top şığarmaşılıq azamattarımen kezdeswiñizdi aqparat közderinen bildik. Onda jwrnalïst Marat Toqaşbaev Qazaqstan musılmandarı dinï basqarmasın müftïyat, tipti müftïlik dep ataw qajet degen usınıs bildiripti. Osığan baylanıstı Sizdiñ oyıñız qanday?

– Jaqında qoğam qayrat­kerlerimen, bas redaktorlarmen suhbattastım. Sonda Marat ağamız: «Büginde QMDB eli­mizdiñ 15 mïllïonnan astam musılmanınıñ basın biriktirip otırğan ülken qurılımğa aynaldı. Meniñşe, onı bayağı keñestik dinï basqarma türinde emes, Qazaqstan musılmandarınıñ müftïyatı türinde qayta qurğan jön dep oylaymın. Zaman özgerdi, adam özgerdi. QMDB da müftïyat bolıp özgergeni durıs! Tipti müftïlik dewge de boladı» degen pikir aytqan bolatın. Bul pikirdi basqoswğa jïnalğan basqa azamattar da qoldadı. Negizi, dinï basqarma atawın özgertwdi biz aldın ala oylastırıp jürgenbiz. «Qulannıñ qaswına mıltıqtıñ baswı » döp kelip otırğan jayı bar.

Bul basqoswda negizgi äñgime dinï ustanımda şekten şıqpaw, halıqtı dinï ağartw jaylı örbidi. Osı pikir alıswda QMDB janınan qoğamdıq negizde sarapşılar keñesin qurw twralı mäsele köterildi. Sarapşılar bul bastamanı birawızdan qoldap, ortaq müdde üşin özara ıqpaldasa otırıp, qızmet etw twralı wağdalastıq. Bul ïgi bastamanıñ tüpki mäni – dinï qawım men zayırlı ortanıñ közqarasın jaqındatw. Müftïyat osı eki ortanıñ özara ortaq közqarasın qalıptastırwğa ıqpal ete beretin boladı.

 

Kenjebolat Joldıbay,
sayasattanwşı, arnayı
«Astana aqşamı» üşin

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı