Umıtılıp bara jatqan dästürler

0 241

Nawrız – öte köneden kele jatqan meyram. Büginge deyin jer betindegi köptegen halıqtardıñ dästürli meyramına aynalğan osınaw mereyli merekeniñ qay waqıttan beri toylanıp kele jatqanın döp basıp aytw qïın. Bul meyramdı ejelgi grekter Patrïh, bïrmalıqtar Sw meyramı, täjikter Gül gardon, Bäyşeşek, Gülnawrız, horezmdikter Nawsardjï, tatarlar Nardwgan, bwryattar Sagaan sara, soğdılıqtar Nawsarız, armyandar Navasardï, çwvaştar Norïs oyahe de türlişe atağan. Şığıs halıqtarınıñ Nawrızdı qalay toylaytını twralı köne derekter bizge Äbw Rayhan Bïrwnï, Ïbn Balhï, Omar Hayyam eñbekteri arqılı jetti. Negizgi aytpağımız, burınğı jarïya bolğan derekterdi qaytalap berw emes. Biz bul jolı Ulıstıñ ulı künine qatıstı halıq arasında umıtılıp bara jatqan keybir dästürler jayında söz qozğamaqpız.

Ärïne, köneden halıq arasında qoldanılıp, qazir umıtılıp bara jatqan dästürler köp. Solardıñ birneşewine az-kem toqtala keteyin.
1. Öli men tiriniñ aytısı. Ulıs küninen bir kün burın keş tüsip, kün batarda ortağa eki aqın şığıp, Jaqsılıq pen Jamandıqtıñ, Qıs pen Jazdıñ küresin beyneleytin «Öli men Tiriniñ» aytısın bastaydı. Aytısta kün uyasına batar şaqta öli jeñiledi.
2. Alastaw. Qarañğı tüse eki jerge ülken ot jağıladı. Jas şamasına qaray top-top bolıp bölingen jurt eki ottıñ ortasınan ötip bara jatıp qoldarındağı maylı şüberek orağan tayaqtarın otqa tutatadı. «Alas, alas, päleden qağas!» dep hormen öleñ aytıp, aynalanı otpen tazalap şığadı.
3. Jaña kündi qarsı alw. Altıbaqan basında jastar tünimen än aytıp, ulttıq oyındar oynaydı. Tañ ata bïiktew töbeniñ basına şığıp, jaña kündi qarsı alğan. «Eger kimde-kim Ulıs künin kün sätinde şuğılasın mañdayımen tosıp qarsı alsa, oğan Nawrızdıñ qutı darïdı» degen dästürli uğım bolğan. Külimdep şıqqan künge sälem bergen jurt «Qut darısın!» dep aynalağa aq bürkip, üylerine tarasadı.
4. Qızır tüni. Kün säwlesi Jerdiñ şığıs böliginen tañğı sağat 6-da sebezgilep atqanda basqa öñirlerde bul sät tüngi sağat 3-ke tuspa-tus keledi. Sol sebepten qazaq halqı Jaña jıldı 22 nawrızda tüngi 3-te qarsı alğan. Däl sol kezde dalanı Qızır baba aralap, Samarqannıñ kök tası jibise kerek. Qızır tüni Jaña jıl tabaldırıqtan engende törge qos şıraq jağıladı. «Jaña jıl tap-taza üyge ense, päle-jala, awrw-sırqaw jolamaydı» degen senimmen bir-eki kün burın üy işindegi dünïe-müliktiñ şañın qağıp, üydi tolıq tazalağan. Aytpaqşı, osı senim awıldarda küni büginge de­yin saqtalğan. «Bereke basınan bastaladı» dep Qızır tüninde ıdıstarğa bïday, arpa, sulı, jügeri, süt, ayran, şubat quyıp qoyadı.
5. Sawmalıq. Jaña jıl kelgende aytılatın jır-dästür. Ol bılay aytılğan:
«Sawmalıq, sawmalıq,
Kök qus közin aştı ma?
Ayağın jerge bastı ma?
Sawmalıq, sawmalıq,
Samarqannıñ kök tası
Jibidi me, kördiñ be?».
Awıl anaları men äyelder üydegi eki ıdıstı sındırıp, barlıq jamanşılıq atawlı sonımen ketsin dep ırım jasaydı.
6. Nawrız esim. Ulıs küni qazaq üşin ärqaşan qasïetti, kïeli dep sanalğan. Ol küni qar ne jañbır jawsa: «Nur jawdı», «Twar jıl jaylı boladı» dep qwanğan. Ulıs küni dünïege kelgen säbïlerge Nawrızbay, Nawrızbek, Meyram, Meyramgül, Nawrızgül, Nawrızäli dep at qoyğan. Nawrız küni twğandardı Jaratqan men aspandağı juldızdar qoldaydı degen ırım bar.
7. Nawrız bata. Bizdiñ halqımızda batanıñ türleri köp. Sonıñ biri – nawrız bata. Nawrız jırında:
«Ulıs küni qazan tolsa,
Ol jılı aq mol bolar.
Ulı kisiden bata alsa,
Sonda oljalı jol bolar» dep aytılğanday, Ulıs küni är üy jeti dämnen nawrız köje pisiredi. Ülken as, aq tağamdar, kökönis-jemis­ter tolı dastarqannan däm tatqan soñ, tördegi aqsaqal nawrız batasın beredi. Onıñ ülgisi mınaday:
«Baqıttı as bersin
Ulıstıñ ulı küninde,
Ulıñ oñğa qonsın,
Qızıñ qırğa qonsın,
Qırwar malıñ öriske tolsın,
Däwletiñdi asırsın,
Duşpanıñ basılsın,
Meniñ bergen bul batam –
Ulıs künge saqtağan sür batam!».

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

4 × 1 =