ۇمىتىلىپ بارا جاتقان داستۇرلەر

0 241

ناۋرىز – وتە كونەدەن كەلە جاتقان مەيرام. بۇگىنگە دەيىن جەر بەتىندەگى كوپتەگەن حالىقتاردىڭ ءداستۇرلى مەيرامىنا اينالعان وسىناۋ مەرەيلى مەرەكەنىڭ قاي ۋاقىتتان بەرى تويلانىپ كەلە جاتقانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. بۇل مەيرامدى ەجەلگى گرەكتەر پاتريح، بيرمالىقتار سۋ مەيرامى، تاجىكتەر گۇل گاردون، بايشەشەك، گۇلناۋرىز، حورەزمدىكتەر ناۋساردجي، تاتارلار ناردۋگان، بۋرياتتار ساگاان سارا، سوعدىلىقتار ناۋسارىز، ارمياندار ناۆاساردي، چۋۆاشتار نوريس وياحە دە تۇرلىشە اتاعان. شىعىس حالىقتارىنىڭ ناۋرىزدى قالاي تويلايتىنى تۋرالى كونە دەرەكتەر بىزگە ءابۋ رايحان بيرۋني، يبن بالحي، ومار حايام ەڭبەكتەرى ارقىلى جەتتى. نەگىزگى ايتپاعىمىز، بۇرىنعى جاريا بولعان دەرەكتەردى قايتالاپ بەرۋ ەمەس. ءبىز بۇل جولى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە قاتىستى حالىق اراسىندا ۇمىتىلىپ بارا جاتقان كەيبىر داستۇرلەر جايىندا ءسوز قوزعاماقپىز.

ارينە، كونەدەن حالىق اراسىندا قولدانىلىپ، قازىر ۇمىتىلىپ بارا جاتقان داستۇرلەر كوپ. سولاردىڭ بىرنەشەۋىنە از-كەم توقتالا كەتەيىن.
1. ءولى مەن ءتىرىنىڭ ايتىسى. ۇلىس كۇنىنەن ءبىر كۇن بۇرىن كەش ءتۇسىپ، كۇن باتاردا ورتاعا ەكى اقىن شىعىپ، جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ، قىس پەن جازدىڭ كۇرەسىن بەينەلەيتىن «ءولى مەن ءتىرىنىڭ» ايتىسىن باستايدى. ايتىستا كۇن ۇياسىنا باتار شاقتا ءولى جەڭىلەدى.
2. الاستاۋ. قاراڭعى تۇسە ەكى جەرگە ۇلكەن وت جاعىلادى. جاس شاماسىنا قاراي توپ-توپ بولىپ بولىنگەن جۇرت ەكى وتتىڭ ورتاسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ قولدارىنداعى مايلى شۇبەرەك وراعان تاياقتارىن وتقا تۇتاتادى. «الاس، الاس، پالەدەن قاعاس!» دەپ حورمەن ولەڭ ايتىپ، اينالانى وتپەن تازالاپ شىعادى.
3. جاڭا كۇندى قارسى الۋ. التىباقان باسىندا جاستار تۇنىمەن ءان ايتىپ، ۇلتتىق ويىندار وينايدى. تاڭ اتا بيىكتەۋ توبەنىڭ باسىنا شىعىپ، جاڭا كۇندى قارسى العان. «ەگەر كىمدە-كىم ۇلىس كۇنىن كۇن ساتىندە شۇعىلاسىن ماڭدايىمەن توسىپ قارسى السا، وعان ناۋرىزدىڭ قۇتى داريدى» دەگەن ءداستۇرلى ۇعىم بولعان. كۇلىمدەپ شىققان كۇنگە سالەم بەرگەن جۇرت «قۇت دارىسىن!» دەپ اينالاعا اق بۇركىپ، ۇيلەرىنە تاراسادى.
4. قىزىر ءتۇنى. كۇن ساۋلەسى جەردىڭ شىعىس بولىگىنەن تاڭعى ساعات 6-دا سەبەزگىلەپ اتقاندا باسقا وڭىرلەردە بۇل ءسات تۇنگى ساعات 3-كە تۇسپا-تۇس كەلەدى. سول سەبەپتەن قازاق حالقى جاڭا جىلدى 22 ناۋرىزدا تۇنگى 3-تە قارسى العان. ءدال سول كەزدە دالانى قىزىر بابا ارالاپ، سامارقاننىڭ كوك تاسى جىبىسە كەرەك. قىزىر ءتۇنى جاڭا جىل تابالدىرىقتان ەنگەندە تورگە قوس شىراق جاعىلادى. «جاڭا جىل تاپ-تازا ۇيگە ەنسە، پالە-جالا، اۋرۋ-سىرقاۋ جولامايدى» دەگەن سەنىممەن ءبىر-ەكى كۇن بۇرىن ءۇي ىشىندەگى دۇنيە-مۇلىكتىڭ شاڭىن قاعىپ، ءۇيدى تولىق تازالاعان. ايتپاقشى، وسى سەنىم اۋىلداردا كۇنى بۇگىنگە دە­يىن ساقتالعان. «بەرەكە باسىنان باستالادى» دەپ قىزىر تۇنىندە ىدىستارعا بيداي، ارپا، سۇلى، جۇگەرى، ءسۇت، ايران، شۇبات قۇيىپ قويادى.
5. ساۋمالىق. جاڭا جىل كەلگەندە ايتىلاتىن جىر-ءداستۇر. ول بىلاي ايتىلعان:
«ساۋمالىق، ساۋمالىق،
كوك قۇس كوزىن اشتى ما؟
اياعىن جەرگە باستى ما؟
ساۋمالىق، ساۋمالىق،
سامارقاننىڭ كوك تاسى
ءجىبىدى مە، كوردىڭ بە؟».
اۋىل انالارى مەن ايەلدەر ۇيدەگى ەكى ىدىستى سىندىرىپ، بارلىق جامانشىلىق اتاۋلى سونىمەن كەتسىن دەپ ىرىم جاسايدى.
6. ناۋرىز ەسىم. ۇلىس كۇنى قازاق ءۇشىن ارقاشان قاسيەتتى، كيەلى دەپ سانالعان. ول كۇنى قار نە جاڭبىر جاۋسا: «نۇر جاۋدى»، «تۋار جىل جايلى بولادى» دەپ قۋانعان. ۇلىس كۇنى دۇنيەگە كەلگەن سابيلەرگە ناۋرىزباي، ناۋرىزبەك، مەيرام، مەيرامگۇل، ناۋرىزگۇل، ءناۋرىزالى دەپ ات قويعان. ناۋرىز كۇنى تۋعانداردى جاراتقان مەن اسپانداعى جۇلدىزدار قولدايدى دەگەن ىرىم بار.
7. ناۋرىز باتا. ءبىزدىڭ حالقىمىزدا باتانىڭ تۇرلەرى كوپ. سونىڭ ءبىرى – ناۋرىز باتا. ناۋرىز جىرىندا:
«ۇلىس كۇنى قازان تولسا،
ول جىلى اق مول بولار.
ۇلى كىسىدەن باتا السا،
سوندا ولجالى جول بولار» دەپ ايتىلعانداي، ۇلىس كۇنى ءار ءۇي جەتى دامنەن ناۋرىز كوجە پىسىرەدى. ۇلكەن اس، اق تاعامدار، كوكونىس-جەمىس­تەر تولى داستارقاننان ءدام تاتقان سوڭ، توردەگى اقساقال ناۋرىز باتاسىن بەرەدى. ونىڭ ۇلگىسى مىناداي:
«باقىتتى اس بەرسىن
ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە،
ۇلىڭ وڭعا قونسىن،
قىزىڭ قىرعا قونسىن،
قىرۋار مالىڭ ورىسكە تولسىن،
داۋلەتىڭدى اسىرسىن،
دۇشپانىڭ باسىلسىن،
مەنىڭ بەرگەن بۇل باتام –
ۇلىس كۇنگە ساقتاعان ءسۇر باتام!».

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

twelve − six =