Ulı tulğalar – ulttıñ bet-beynesi

0 188

Äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïtetindegi äl-Farabï ğılımï zerttew ortalığınıñ ğılımï keñesşisi, fïlosofïya ğılımdarınıñ doktorı Jaqıpbek ALTAEVPEN suhbattasıp, barşa adamzatqa ortaq ulı ustaz murasınıñ tereñine boyladıq. Al «äl-Farabï jäne Abay pikirleriniñ rwhanï sabaqtastığı – öz aldına bir zerttewge jük bolar dünïe» degen ğalım qalıñ oqırmannıñ nazarınan tıs qalğan ilimniñ betin aştı.– Elimizdegi eñ ülken bilim ordası – äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti janında qurılğan äl-Farabï ğılımï-zerttew ortalığı 1993 jılı aşıldı. Ortalıqtıñ aşılw tarïhın äñgimelep berseñiz.
– Qazaqstan Respwblïkası täwelsizdiginiñ tañımen qazaqtıñ ğılımı men biliminiñ qara şañırağı atanğan Qazaq ulttıq wnïversïtetine 1991 jılı Äbw Nasır äl-Farabïdiñ esimi berildi. Al 1993 jılı äl-Farabï ğılımï-zerttew ortalığı aşıldı. Ortalıqtı otandıq farabïtanwdıñ negizin qalawşılardıñ biri, professor, fïlosof Ağın Qasımjanov basqardı.
Sodan beri äl-Farabï zerttew ortalığında äl-Farabï murasın zerttep, nasïhattawğa qatıstı monografïyalar men köptegen ğılımï maqalalar jarıq kördi. Sonday-aq äl-Farabï babamızdı älemdik deñgeyde tanıtwda da irgeli jumıstar jürgizilwde. 2010 jıldıñ 18 qaraşasında Parïj qalasındağı ­YUNESKO-nıñ ştab-päterinde belgili qoğam qayratkeri, aqın Oljas Süleymenovtiñ uyım­dastırwımen «äl-Farabï jäne ewropalıq örkendew däwiri» attı döñgelek üstel ötti. Bul jïınğa äl-Farabï atındağı QazUW ğalımdarı men qazaq­standıq farabïtanwşı ğalımdar öz ülesterin qos­tı. Qazirgi tañda äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïtetinde arnayı aşılğan äl-Farabï mwzeyi jumıs isteydi.
Ayta keterlik jayt, wnïversïtet rektorı, akademïk Ğalımqayır Mutanov mırzanıñ bastamasımen äl-Farabï ğılımï-zerttew ortalığı halıq­aralıq Abay klwbı men onıñ prezïdenti, belgili jazwşı Rollan Seysenbaevpen birlese otırıp äl-Farabï traktattarın qayta basıp şığarw jumısı jolğa qoyıldı. Bul eñbekterdiñ qayta oralıp, jañarıp bastırılwı jas urpaq üşin Farabï murasın tanıp-bilwde ayrıqşa röl atqaradı.
Ortalıqtağı şığarmaşılıq top äl-Farabï murasın zerttew boyınşa granttıq jobalardı sätti jüzege asırwda.
Osıdan altı jıl burın äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïtetiniñ 80 jıldıq mereytoyına oray tuñğış ret «İ halıqaralıq Farabï oqwları» ötti. Bul dästür jıl sayın jalğasın tabwda. Qazaq ulttıq wnïversïtetinde «Al-Farabi University Smart City» attı Qazaqstan men Ortalıq Azïyadağı tuñğış ğılımï-ïnnovacïyalıq joba qolğa alınıp, iske qosılwda. Äl-Farabïdiñ ämbebap rwhanï qundılıqtar negizinde qurılğan «qayırımdı qala» älewmettik ïdeal ïdeyası – osı jobanıñ mañızdı rwhanï-­adamgerşilik arqawı.
Osılayşa elimizde Äbw Nasır äl-Farabï muraların awdarw, zerttew, nasïhattaw jumıstarı HH ğasırdıñ 60-70-jıldarınan bastalıp, farabïtanwdıñ älemdegi eñ ülken ortalıqtarınıñ birine aynaldı. Al qazaqstandıq farabïtanwdıñ basında, negizgi uyıtqısı, muraların tuñğış izdewşi, awdarwşı, ğulamanıñ ömiri men şığarmaşılığı ja­yında özekti mäselelerdi köterwşi retinde akademïk Aqjan Maşanïdıñ esimi turatını – zañdılıq.
– Farabïtanwdağı öz ğalımdarımızdıñ sübeli eñbekteri twralı ne aytasız?
– Otandıq farabïtanwdağı sübeli eñbekterdiñ biri retinde 1975 jılı Äbw Nasır əl-Farabïdiñ 1100 jıldığına arnalğan «Mäskew-Almatı-Bağdad» qalalarında halıqaralıq deñgeyde ötken ğılımï konferencïyanı atawğa boladı. Osınıñ arqasında Almatı az waqıttıñ işinde əl-Farabï muraların zertteytin ğılımï ortalıqqa aynalıp, ol jumıstar şetel ğalımdarı arasında da keñinen tanımal boldı. Sonday-aq, 1975 jılı Mäskew qalasında belgili şığıstanwşı ğalım B.Ğafwrov pen A.Qasımjanovtıñ orıs tilinde şıqqan «äl-Farabï mədenïet tarïhında» attı kitabı ïslam fïlosofïyası men mädenïetin zerttewşiler, farabïtanwşı ğalımdar arasında ülken suranısqa ïe boldı. Ağın Qasımjanovtıñ 1982 jılı Mäskew qalasındağı «Mısl'» baspasınan jarıq körgen «Al'-Farabï» attı eñbegi de äli künge deyin öz mänin joğaltqan joq. Sonday-aq, belgili jazwşı, qoğam qayratkeri Änwar Älimjanov­tıñ «Ustazdıñ oralwı» attı romanı qazaq oqırmandarı arasında ülken rezonans twğızdı.
Jartı ğasırdan astam waqıt aralığında elimiz ğalımdarınıñ izdeniske tolı eñbekteri bügingi tañda tarïhqa aynalıp ta ülgerdi. Alayda elimizde äl-Farabï murasın awdarw men zerttew, nasïhattaw jumıstarın jürgizw barısında keñestik ïdeologïyanıñ köptegen kedergilerine tap bolğanı jasırın emes. Sol kezdegi farabïtanwdıñ basında turğan otandıq ğalımdardıñ jankeşti eñbekteri men ğılımğa degen adaldığın – olardıñ bükil ömiri men şığarmaşılıqtarın ğulama murasın zerttew, nasïhattaw, älem kitaphanalarınan izdew jumıstarınan anıq añğaramız.
Osı orayda tilge tïek etip ötetin jayttıñ biri älem arhïvteri men kitap­hanalarında saqtalğan Farabï murasın jïnap, jüyelep, zerttep, ğılım ïgiligine aynaldırıp, ult müddesine jaratw mäselesi Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti Nursultan Nazarbaevtıñ basşılığımen jüzege asırılğan «Mädenï mura» memlekettik bağdarlaması ayasında äl-Farabïdiñ on tomdıq eñbekteriniñ jarıqqa şığwı ülken mañız­ğa ïe dünïe dep bilemiz. Qazaqstanda Farabï murasına degen qızığwşılıq Farabï ilimin zerttep, zerdelewge umtılğan ğalımdardıñ ekinşi jaña tolqının qalıptastırdı.
– Qazaqstandıq ğalımdardıñ Farabï murasın zerttewdegi eñbekteri öte awqımdı bolğanınan habardar boldıq. Al şetel ğalımdarı äl-Farabï murasına qanşalıqtı qızığwşılıq tanıtadı jäne ğılımï ortada onıñ röli qanday?
– Ärïne, äl-Farabï ­sïyaqtı ğalamdıq tulğanıñ eñbekteri köp waqıttan beri älemniñ köptegen ğalımdarı tarapınan zerttelip keledi. Bizdiñ elimizdegi zerttewler osı ülken üderistiñ jalğası desek te boladı. Äl-Farabï esimi Ewropa elderine erteden tanımal bolıp, HII-HIII ğasırlardıñ özinde-aq onıñ fïlosofïyalıq traktattarı ejelgi ïvrït jäne latın tilderine tärjimalandı. Biraq äl-Farabï murasın jüyeli äri naqtı zerttew onıñ traktattarınıñ mätini men awdarmaların basıp şığarwmen qatar, zerttew jumıstarı HVIII-XIX ğğ. ortasında jüyeli türde jürgizile bastadı. Ortağasırlıq Ewropa klassïkalıq bayırğı grek fïlosofïyasımen köp jağdayda äl-Farabï eñbekteri arqılı tanıstı. Mäselen, XII ğ. kezinde onıñ «Ğılımdar jiktemesi» degen eñbegi latın tiline eki ret awdarıldı. «Al'farabïwsa» – «Aqıldıñ mäni twralı», «Suraqtar negizi» jäne Arïstotel'diñ «Fïzïka», «Poetïka» eñbekterine tüsindirmeleri, «Baqıt jolı twralı» jäne logïkağa baylanıstı traktattarı men özge de eñbekteri XII ğ. bastap XVII ğ. deyin latın tiline birneşe ret tärjimalandı. Fïlosoftıñ keybir traktattarı osı künge tek latın tilindegi awdarmalar arqılı jetti, al arab tilindegi keybir qoljazbaları, ökinişke qaray, saqtalmağan.
Reseyde jïırmasınşı ğasırdıñ basında oqır­man qawım äl-Farabï men onıñ ğılımğa qosqan ülesi twralı birşama jaqsı tanıs boldı: 1908-1913 jıldarı Reseyde jarıq körgen «F.Brokgawz ben Ï.Efronnıñ Evrey encïklopedïyasında» äl-Farabïdiñ keyingi däwir fïlosofïyasınıñ damwına ıqpalı twralı kölemdi äri mazmundı maqala jarïyalandı.
Äl-Farabï twralı encïklopedïyalıq maqalanı jazwğa arabtildi fïlosofïya boyınşa XIX ğasırda şıqqan jarïyalanımdar negizgi derekköz retinde paydalanıldı: De Rossïdiñ 1807 jılğı arab tarïhï sözdigi, Bonda basılğan Şmol'derstiñ «Documenta philosophorum arabam eñbegi» (1836), Farabïdiñ ömirbayanın sınï turğıda qarastırğan M.Şteynşneyderdiñ Sank-Peterbwrgte 1869 jılı şıqqan «Al-Ğarabi (Alpharabiys) Philosophen Leben des arabisshen and Sshrigten» eñbegi, 1890 jılı F.Dïtrïcïydiñ redakcïyasımen nemis tiline awdarılıp, jarıq körgen äl-Farabï şığarmaları üzindileriniñ jïnağı, sonday-aq, 1898 jılğı K.Brokkel'mannıñ «Arab ädebïetiniñ tarïhı» eñbegindegi äl-Farabïge qatıstı siltemeler qoldanılğan.
– Äl-Farabï iliminiñ Şığıs pen Ewropa ğılımına ıqpalı twralı ne aytasız?
– Orta ğasır kezeñinde äsirese äl-Farabï öziniñ fïlosofïyalıq jüyeli oylarımen, ğılım tarïhında, logïka, mwzıka teorïyası, astrologïya, teoretïkalıq medïcïna, matematïka, memleket ilimine qatıstı öziniñ izgi oyların bildire otırıp, älemdik ğılımğa özindik izin qaldırdı. Onıñ oyları ïbn Sïna jäne ïbn Rwşd sïyaqtı keyingi fïlosoftar eñbekterinde jalğasın tawıp, Spïnoza fïlosofïyasına jäne ol arqılı francwz fïlosofïyasına aytarlıqtay öz ıqpalın tïgizdi. Demek, äl-Farabï fïlosofïyası tek ïslam dünïesindegi, yahwdï ortasındağı älew­mettik-fïlosofïyalıq ïdeyalardıñ damwına äser etip qoymay, Batıs Ewropağa da öz ıqpalın tïgizdi dep ayta alamız. Akademïk M.Hayrwllaev aytqanday, «äl-Farabï fïlosofïyası Ïbn Badja, Ïbn Twfeyl jäne Ïbn Rwşd sekildi asa körnekti ğalımdardı dünïege äkelgen XI-XIII ğğ. «arabtıq» Ïspanïya jäne Soltüstik Afrïkadağı aldıñğı qoğamdıq-fïlosofïyalıq oylardıñ damwına şeşwşi ıqpalın tïgizdi».
Belgili fïlosof Ïbn Badja (XI ğ. ayağı – 1138 j.) äl-Farabïdiñ birsıpıra ïdeyaların äri qaray damıttı. Onıñ adamnıñ minezin kemeldendirwi men baqıtqa jetw joldarı bayandalğan «Jalğız ömir sürw saltı twralı» degen bastı eñbeginen äl-Farabïdiñ ıqpalın añğaramız.
Äl-Farabï fïlosofïyası men logïkası Ïbn Twfeyl­ge de (1110-1185) äser etti, «Hay YAkzanulı twralı roman» degen eñbeginde ğılımï oydıñ damwına ıqpalın körsetedi.
Äl-Farabïdiñ Ewropa ğılımına äseri onıñ izbasarları ïbn Sïna, äsirese ïbn Rwşd arqılı körinis taptı dep ayta alamız. ­Ïbnrwşdşıldıq, negizinen, XIII-XIV ğğ. progressïvti francwz jäne ïtalïya fïlosofïyasına qattı äser etip, onıñ negizi boldı. Batıs Ewropa ortağasırınıñ iri oyşıldarı Rodjer Bekon, Dwns Skot özderiniñ teorïyalıq eñbekterinde äl-Farabï, ïbn Sïna, ïbn Rwşd twındıların paydalandı. Spïnozanıñ keybir traktattarınıñ qurılımı men bağıtı jağınan äl-Farabï eñbekterine jaqın ekenin añğaramız. Osman Ämïn äl-Farabï men Spïnozanıñ koncepcïyalarınıñ özara uqsas ekenin tilge tïek etedi. Ï.Madkwr eki oyşıldıñ aqıl men payğambarlıq jayındağı ïdeyalıq uqsas­tıqtarın körsetedi. Olardıñ işinde äl-Farabï men Spïnozanıñ älewmettik-saya­sï koncepcïyaları twralı oyları bir-birine öte uqsas. Mısalı, baqıtqa jetwdiñ joldarı, maqsatı, memleketti basqarwdıñ forması men fwnkcïyası, t. b. Spïnoza äl-Farabï sekildi öziniñ qoğam twralı ilimin adamnıñ «şınayı» tabïğatınan şığaradı, memlekettiñ maqsatı ärbir adamdı aqılmen basqarıp, baqıt pen erkindik sıylaw deydi. Jan-Jak Rwssonıñ «qoğamdıq kelisim» ïdeyası äl-Farabïdiñ adamdardıñ ïndïvïdwaldı armandarınıñ birligi retindegi so­cïwm uğımımen ündes. Sonday-aq äl-Farabïdiñ «bilim – ïntwïcïyağa negizdelgen» degen oyı Nïko­lawstıñ, Şellïngtiñ, Bergsonnıñ jäne Şteynerdiñ eñbekterinde öz jalğasın taptı. äl-Farabïdiñ adam twralı negizgi ïdeyası, makro jäne mïkrokosmos älemi twralı oyların Nïkolaws, Leybnïc, Spenserden burın aytqan edi. Äl-Farabïdiñ aqılğa negizdelgen etïkalıq jüyesi Ewropada tek HIH ğasırda Ïmannwïl Kant fïlosofïyasında körinis taptı. Nemistiñ ataqtı şığıstanwşı ğalımı F.Detrïcïy sındı zerttewşilerdiñ pikirinşe: «Şığısta Arïstotel' äl-Farabïdiñ eñbekteriniñ arqasında ğana Arïstotel' atandı» deydi. Köptegen ortağasırlıq ğalımdardıñ aytwınşa, äl-Farabï – ortağasırlıq ewropalıq oydıñ qalıptaswına äser etken perepatetïzmniñ negizin qalağan tulğalardıñ biri. Şığıs perepatetïkteri äl-Kïndï, äl-Farabï, Ïbn-Sïna, Ïbn Rwşd sındılar Arïstotel' eñbekterin taldap, Ewropağa keñinen tanıttı.
Arabtildi ortağasırlıq fïlosofïya köne grektik fïlosofïyanıñ bas­tawı retinde bağalanıp, şığarmaşılıq turğıdan damıtılıp, tanımal boldı. Äl-Farabï Şığıs pen Ewropa mädenïetterin baylanıstırwşı dänekerge aynaldı.
– Söziñizge qarağanda, şetel ğalımdarı da, orıs ğalımdarı da ustaz murasına ülken qızığwşılıq tanıtqan eken. Al keñestik kezeñde äl-Farabï muralarına qanday közqaras boldı?
– Äl-Farabïdiñ keñestik ğılımğa qaytıp oralwı jöninde aytsaq, orıs tilindegi «Ewropalıq encïklopedïyada» keltirilgen materïaldarğa HH ğasırdıñ jetpisinşi jıldarına deyin aytarlıqtay nazar awdarılmadı. Bul Keñes Odağındağı gwmanïtarlıq ğılımnıñ damwınıñ birqatar erekşelikterine baylanıstı boldı. Mısal retinde jañadan jasalğan marksïstik-lenïndik ilimniñ basımdıqtarına akademïyalıq pän retinde fïlosofïyanıñ bağındırılwın atawğa boladı. Onda ïslam fïlosofïyasındağı arab-musılman oyşıldarınıñ ilimine mülde orın bolmadı.
«Klassïkalıq» şığıs­tanw salasında keñestik merzimde tarïh, lïngvïstïka jäne ädebïettanw boyınşa zerttewlerge basa män berildi. Şığıs fïlosofïyası boyınşa eñbekterdi zerttew üşin şığıstanwşılarğa, tipti arnayı tildik dayındıqtan ötken mamandarğa da äl-Farabïdi tüsinw üşin öte qajet bayırğı grek fïlosofïyası boyınşa bilim jetispedi.
Ewropada fïlosofïya tarïhı boyınşa zerttewler jalğasıp jatqan kezde, Keñes Odağında orıstildi oqırmanğa asa tanıs emes jäne Qudaydı joğarğı aqıl-oydıñ satısı jäne männiñ eñ bastı sebebi retinde tüsindiretin, ötken kezeñdegi Şığıs oyşılınıñ murasına bet burwı mümkin emes bolatın.
Musılmandıq fïlosofïyadağı äl-Farabïdiñ ornı jäne arab älemine Arïstotel'diñ ıqpalı twralı Madkwrïdiñ 1934 jılı Parïjde şığarğan eñbekterin, sonday-aq äl-Farabïdiñ latın tilindegi ortağasırlıq awdarmaları twralı Bedoreniñ (1938) jäne Salmonnıñ (1939) maqalaların da keñestik ğalımdar birden bayqay qoyğan joq.
Äl-Farabï murasına ultşıldıqpen, kosmopolïtïzmmen jäne «basqaşa oylawdıñ» osınday köri­nis­terimen küres jönindegi ïdeologïyalıq nawqan sayabırsığannan keyin ğana bet bura bastağanın bilemiz. Burınğısınşa, «quday izdewşilikpen» tığız baylanıstı taqırıptar jayında söz qozğaw nätïjesiz boldı jäne teologïya turğısında musılman fïlosoftarı eñbekteri zerttewleriniñ keñestik akademïyalıq ïnstïtwttarda maquldanwı da ekitalay edi. Alayda «parasattı oydı» izdew barısında täjirïbe jïnaqtağan keñestik ğalımdar jañaşa «tujırımdawdıñ» – pändi oñtaylandırw arqılı öz zerttewlerine qol jetkize aldı.
Äl-Farabïdiñ bay fïlosofïyalıq murasına fïlosofïyalıq közqaras turğısında «parasattı oy» retinde, birinşi kezekte, älewmettik fïlosofïya mäselelerine, älewmettik ädildik pen jalpı ïgilik problemalarına arnalğan şığarmalar irikteldi. 1978 jılı «Ülken Keñestik Encïklopedïya» basılımında äl-Farabïdiñ älewmettik közqarastarı bayandalğan maqala engizildi: «Älewmettik-etïkalıq traktattarında äl-Farabï bïlew­şi-fïlosof basqaratın, oğan qosa ïmamnıñ, dinï qawımnıñ jetekşisi mindetin atqaratın, özderi aqïqattıñ «belsendi zïyatınan» alatın aqïqattı obrazdıq-sïmvoldıq formada jurtşılıqqa beretin «qayırımdı qala» twralı ilimdi damıttı. Äl-Farabï «nadan qalalardı» jağımsız adamï qasïetterdi mansuqtaytın qalalarğa qarsı qoydı».
– Äl-Farabï men Abay arasında baylanıs bar ma? Fïlosofïya­lıq közqarastarınıñ sabaqtastığı twralı ne oylaysız?
– Hakim Abay – äl-Farabï bastağan oyşıldar köşiniñ zañdı jalğası, ulılar sabaqtastıqtıñ altın arqawın keler urpaqqa amanat etken kemeñger. Ulı oyşıldardıñ arasındağı ündestiktiñ bolmawı mümkin emes. Farabï men Abaydıñ älewmettik-etïkalıq ïdeyaları bir jerge kelip toğısadı. Abay öz şığarmalarındağı ämanda jürek kwl'tin şeşwi orınğa qoyatını belgili. Onıñ qara sözderi (17-söz), öleñderi – joğarıda aytqan sözimizge birden-bir dälel. Äl-Farabï jäne Abay pikirleriniñ rwhanï sabaqtastığı – öz aldına bir zerttewge jük bolar dünïe. Osı orayda äl-Farabï men Abay tanımdarındağı ündestik adamnıñ «özin tanımaqtıq» nemese «jan qwatı» twralı ilimdi ataymız. Abay – bul qazınağa tereñ boylağan danışpan. Sonday-aq äl-Farabï qoldanğan «jan qwatı» tärizdi fïlosofïyalıq termïnder Abaydıñ öleñderi men 7, 17, 27, 38, 43-qara sözderinde qazaqı uğımğa say balama sözdermen berilwi kezdeysoq qubılıs emes. Äl-Farabï men Abaydıñ ğılımdı jiktew prïncïpteri jayındağı sabaqtas­tıq mäselesi – ğılımï turğıdan zerttewge suranıp turğan kürdeli taqırıptardıñ biri. Aqjan Maşanï osı rwhanï baylanıstı «Äl-Farabï jäne Abay» attı eñbeginde jan-jaqtı zerdelegen. Eki oyşıldıñ da när alğan bastaw-bulaqtarı – dästürli türik häm ïslam rwhanïya­tı. Olar osı eki qaynardıñ da qwatın, parasatın paş ete aldı. Munı ayrıqşa atap ötkenimiz jön. Bïıl äl-Farabïdiñ 1150 jıldığı men Abaydıñ 175 jıldığın qatar atap ötwimizdiñ män-mağınası zor. Atqarılmaq is-şaralardıñ da mazmundıq astarına den qoyuğa Prezïdentimiz Qasım-Jomart Toqaevtıñ da şaqırıp otırğanı bekerden-beker emes. Ulı oyşıldardıñ danalıq iliminen alar tağılım-tälimimiz köp. Telegey-teñiz muradan keler urpaqtardıñ da öz izdegenderin tabatını anıq.
– Äl-Farabï iliminiñ qazirgi qoğam damwına ıqpalı qanday dep ayta alamız?
– Ulı jerlesimiz, ğulama ğalım äl-Farabï eñbekteri küni büginge deyin mañızın joğaltqan joq, kemeñger murasınıñ qazaq dalasına qayta oralwı jäne onıñ memleket basqarw jönindegi tujırımdarı, älew­mettik-etïkalıq, sayasï, fïlosofïyalıq, dinï közqarastarı qazirgi jahandanw ayasındağı qoğamımız üşin öte mañızdı.
Sözimizdi qorıtındılay kele, mına bir oydı ayt­qımız keledi: ulı tulğalar – halqınıñ bet-beynesin ayqındaytın rwhanï qundılıq ïeleri. Qazaq topırağındağı Otırar qalasında dünïege kelip, türik ğılımï dünïetanımın älemge mäşhür etken Äbw Nasır äl-Farabï – adamzattıñ kemeldikke degen üzdiksiz umtılısın körsetken tulğa, Batıs pen Şığıstıñ örkenïet­teriniñ rwhanï turğıda özara jaqındaswına zor eñbek siñirgen qayratker. Älemdik örkenïette özindik dara ornı bar ulı jerlesimiz äl-Farabï ilimine qayta oralw, tanıp bilw, ult müddesine jaratw tawsılmas rwhanï azıq, bağa jetpes rwhanï qundılıq dep bilemiz.

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı