ۇلى تۇلعالار – ۇلتتىڭ بەت-بەينەسى

0 188

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءال-فارابي عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاقىپبەك التاەۆپەن سۇحباتتاسىپ، بارشا ادامزاتقا ورتاق ۇلى ۇستاز مۇراسىنىڭ تەرەڭىنە بويلادىق. ال «ءال-فارابي جانە اباي پىكىرلەرىنىڭ رۋحاني ساباقتاستىعى – ءوز الدىنا ءبىر زەرتتەۋگە جۇك بولار دۇنيە» دەگەن عالىم قالىڭ وقىرماننىڭ نازارىنان تىس قالعان ءىلىمنىڭ بەتىن اشتى.– ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن ءبىلىم ورداسى – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىندا قۇرىلعان ءال-فارابي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى 1993 جىلى اشىلدى. ورتالىقتىڭ اشىلۋ تاريحىن اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاڭىمەن قازاقتىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى اتانعان قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە 1991 جىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ەسىمى بەرىلدى. ال 1993 جىلى ءال-فارابي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلدى. ورتالىقتى وتاندىق فارابيتانۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، پروفەسسور، فيلوسوف اعىن قاسىمجانوۆ باسقاردى.
سودان بەرى ءال-فارابي زەرتتەۋ ورتالىعىندا ءال-فارابي مۇراسىن زەرتتەپ، ناسيحاتتاۋعا قاتىستى مونوگرافيالار مەن كوپتەگەن عىلىمي ماقالالار جارىق كوردى. سونداي-اق ءال-فارابي بابامىزدى الەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋدا دا ىرگەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. 2010 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا پاريج قالاسىنداعى ­يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن «ءال-فارابي جانە ەۋروپالىق وركەندەۋ ءداۋىرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. بۇل جيىنعا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عالىمدارى مەن قازاق­ستاندىق فارابيتانۋشى عالىمدار ءوز ۇلەستەرىن قوس­تى. قازىرگى تاڭدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ارنايى اشىلعان ءال-فارابي مۋزەيى جۇمىس ىستەيدى.
ايتا كەتەرلىك جايت، ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى، اكادەميك عالىمقايىر مۇتانوۆ مىرزانىڭ باستاماسىمەن ءال-فارابي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى حالىق­ارالىق اباي كلۋبى مەن ونىڭ پرەزيدەنتى، بەلگىلى جازۋشى روللان سەيسەنباەۆپەن بىرلەسە وتىرىپ ءال-فارابي تراكتاتتارىن قايتا باسىپ شىعارۋ جۇمىسى جولعا قويىلدى. بۇل ەڭبەكتەردىڭ قايتا ورالىپ، جاڭارىپ باستىرىلۋى جاس ۇرپاق ءۇشىن فارابي مۇراسىن تانىپ-بىلۋدە ايرىقشا ءرول اتقارادى.
ورتالىقتاعى شىعارماشىلىق توپ ءال-فارابي مۇراسىن زەرتتەۋ بويىنشا گرانتتىق جوبالاردى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋدا.
وسىدان التى جىل بۇرىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي تۇڭعىش رەت «ءى حالىقارالىق فارابي وقۋلارى» ءوتتى. بۇل ءداستۇر جىل سايىن جالعاسىن تابۋدا. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «Al-Farabi University Smart City» اتتى قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى تۇڭعىش عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جوبا قولعا الىنىپ، ىسكە قوسىلۋدا. ءال-ءفارابيدىڭ امبەباپ رۋحاني قۇندىلىقتار نەگىزىندە قۇرىلعان «قايىرىمدى قالا» الەۋمەتتىك يدەال يدەياسى – وسى جوبانىڭ ماڭىزدى رۋحاني-­ادامگەرشىلىك ارقاۋى.
وسىلايشا ەلىمىزدە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇرالارىن اۋدارۋ، زەرتتەۋ، ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى حح عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىنان باستالىپ، فارابيتانۋدىڭ الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ال قازاقستاندىق فارابيتانۋدىڭ باسىندا، نەگىزگى ۇيىتقىسى، مۇرالارىن تۇڭعىش ىزدەۋشى، اۋدارۋشى، عۇلامانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جا­يىندا وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرۋشى رەتىندە اكادەميك اقجان ماشانيدىڭ ەسىمى تۇراتىنى – زاڭدىلىق.
– فارابيتانۋداعى ءوز عالىمدارىمىزدىڭ سۇبەلى ەڭبەكتەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– وتاندىق فارابيتانۋداعى سۇبەلى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە 1975 جىلى ءابۋ ناسىر əل-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىعىنا ارنالعان «ماسكەۋ-الماتى-باعداد» قالالارىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيانى اتاۋعا بولادى. وسىنىڭ ارقاسىندا الماتى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە əل-فارابي مۇرالارىن زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىققا اينالىپ، ول جۇمىستار شەتەل عالىمدارى اراسىندا دا كەڭىنەن تانىمال بولدى. سونداي-اق، 1975 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ب.عافۋروۆ پەن ا.قاسىمجانوۆتىڭ ورىس تىلىندە شىققان «ءال-فارابي مəدەنيەت تاريحىندا» اتتى كىتابى يسلام فيلوسوفياسى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋشىلەر، فارابيتانۋشى عالىمدار اراسىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولدى. اعىن قاسىمجانوۆتىڭ 1982 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى «مىسل» باسپاسىنان جارىق كورگەن «ال-فارابي» اتتى ەڭبەگى دە ءالى كۇنگە دەيىن ءوز ءمانىن جوعالتقان جوق. سونداي-اق، بەلگىلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى ءانۋار ءالىمجانوۆ­تىڭ «ۇستازدىڭ ورالۋى» اتتى رومانى قازاق وقىرماندارى اراسىندا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى.
جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىز عالىمدارىنىڭ ىزدەنىسكە تولى ەڭبەكتەرى بۇگىنگى تاڭدا تاريحقا اينالىپ تا ۇلگەردى. الايدا ەلىمىزدە ءال-فارابي مۇراسىن اۋدارۋ مەن زەرتتەۋ، ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ كوپتەگەن كەدەرگىلەرىنە تاپ بولعانى جاسىرىن ەمەس. سول كەزدەگى فارابيتانۋدىڭ باسىندا تۇرعان وتاندىق عالىمداردىڭ جانكەشتى ەڭبەكتەرى مەن عىلىمعا دەگەن ادالدىعىن – ولاردىڭ بۇكىل ءومىرى مەن شىعارماشىلىقتارىن عۇلاما مۇراسىن زەرتتەۋ، ناسيحاتتاۋ، الەم كىتاپحانالارىنان ىزدەۋ جۇمىستارىنان انىق اڭعارامىز.
وسى ورايدا تىلگە تيەك ەتىپ وتەتىن جايتتىڭ ءبىرى الەم ارحيۆتەرى مەن كىتاپ­حانالارىندا ساقتالعان فارابي مۇراسىن جيناپ، جۇيەلەپ، زەرتتەپ، عىلىم يگىلىگىنە اينالدىرىپ، ۇلت مۇددەسىنە جاراتۋ ماسەلەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ءال-ءفارابيدىڭ ون تومدىق ەڭبەكتەرىنىڭ جارىققا شىعۋى ۇلكەن ماڭىز­عا يە دۇنيە دەپ بىلەمىز. قازاقستاندا فارابي مۇراسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق فارابي ءىلىمىن زەرتتەپ، زەردەلەۋگە ۇمتىلعان عالىمداردىڭ ەكىنشى جاڭا تولقىنىن قالىپتاستىردى.
– قازاقستاندىق عالىمداردىڭ فارابي مۇراسىن زەرتتەۋدەگى ەڭبەكتەرى وتە اۋقىمدى بولعانىنان حاباردار بولدىق. ال شەتەل عالىمدارى ءال-فارابي مۇراسىنا قانشالىقتى قىزىعۋشىلىق تانىتادى جانە عىلىمي ورتادا ونىڭ ءرولى قانداي؟
– ارينە، ءال-فارابي ­سياقتى عالامدىق تۇلعانىڭ ەڭبەكتەرى كوپ ۋاقىتتان بەرى الەمنىڭ كوپتەگەن عالىمدارى تاراپىنان زەرتتەلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى زەرتتەۋلەر وسى ۇلكەن ۇدەرىستىڭ جالعاسى دەسەك تە بولادى. ءال-فارابي ەسىمى ەۋروپا ەلدەرىنە ەرتەدەن تانىمال بولىپ، حII-حIII عاسىرلاردىڭ وزىندە-اق ونىڭ فيلوسوفيالىق تراكتاتتارى ەجەلگى يۆريت جانە لاتىن تىلدەرىنە ءتارجىمالاندى. بىراق ءال-فارابي مۇراسىن جۇيەلى ءارى ناقتى زەرتتەۋ ونىڭ تراكتاتتارىنىڭ ءماتىنى مەن اۋدارمالارىن باسىپ شىعارۋمەن قاتار، زەرتتەۋ جۇمىستارى حVIII-XIX عع. ورتاسىندا جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلە باستادى. ورتاعاسىرلىق ەۋروپا كلاسسيكالىق بايىرعى گرەك فيلوسوفياسىمەن كوپ جاعدايدا ءال-فارابي ەڭبەكتەرى ارقىلى تانىستى. ماسەلەن، XII ع. كەزىندە ونىڭ «عىلىمدار جىكتەمەسى» دەگەن ەڭبەگى لاتىن تىلىنە ەكى رەت اۋدارىلدى. «الفارابيۋسا» – «اقىلدىڭ ءمانى تۋرالى»، «سۇراقتار نەگىزى» جانە اريستوتەلدىڭ «فيزيكا»، «پوەتيكا» ەڭبەكتەرىنە تۇسىندىرمەلەرى، «باقىت جولى تۋرالى» جانە لوگيكاعا بايلانىستى تراكتاتتارى مەن وزگە دە ەڭبەكتەرى XII ع. باستاپ XVII ع. دەيىن لاتىن تىلىنە بىرنەشە رەت ءتارجىمالاندى. فيلوسوفتىڭ كەيبىر تراكتاتتارى وسى كۇنگە تەك لاتىن تىلىندەگى اۋدارمالار ارقىلى جەتتى، ال اراب تىلىندەگى كەيبىر قولجازبالارى، وكىنىشكە قاراي، ساقتالماعان.
رەسەيدە جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا وقىر­مان قاۋىم ءال-فارابي مەن ونىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەسى تۋرالى ءبىرشاما جاقسى تانىس بولدى: 1908-1913 جىلدارى رەسەيدە جارىق كورگەن «ف.بروكگاۋز بەن ي.ەفروننىڭ ەۆرەي ەنتسيكلوپەدياسىندا» ءال-ءفارابيدىڭ كەيىنگى ءداۋىر فيلوسوفياسىنىڭ دامۋىنا ىقپالى تۋرالى كولەمدى ءارى مازمۇندى ماقالا جاريالاندى.
ءال-فارابي تۋرالى ەنتسيكلوپەديالىق ماقالانى جازۋعا ءارابتىلدى فيلوسوفيا بويىنشا XIX عاسىردا شىققان جاريالانىمدار نەگىزگى دەرەككوز رەتىندە پايدالانىلدى: دە ءروسسيدىڭ 1807 جىلعى اراب تاريحي سوزدىگى، بوندا باسىلعان شمولدەرستىڭ «Documenta philosophorum arabاm ەڭبەگى» (1836), ءفارابيدىڭ ءومىربايانىن سىني تۇرعىدا قاراستىرعان م.شتەينشنەيدەردىڭ سانك-پەتەربۋرگتە 1869 جىلى شىققان «اl-عاrاbى ء(اlphاrاbىys) Philosophen Leben dەs اrاbىsسھەn اnd Sسhrىgtەn» ەڭبەگى، 1890 جىلى ف.ءديتريتسيدىڭ رەداكتسياسىمەن نەمىس تىلىنە اۋدارىلىپ، جارىق كورگەن ءال-فارابي شىعارمالارى ۇزىندىلەرىنىڭ جيناعى، سونداي-اق، 1898 جىلعى ك.بروككەلماننىڭ «اراب ادەبيەتىنىڭ تاريحى» ەڭبەگىندەگى ءال-فارابيگە قاتىستى سىلتەمەلەر قولدانىلعان.
– ءال-فارابي ءىلىمىنىڭ شىعىس پەن ەۋروپا عىلىمىنا ىقپالى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ورتا عاسىر كەزەڭىندە اسىرەسە ءال-فارابي ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق جۇيەلى ويلارىمەن، عىلىم تاريحىندا، لوگيكا، مۋزىكا تەورياسى، استرولوگيا، تەورەتيكالىق مەديتسينا، ماتەماتيكا، مەملەكەت ىلىمىنە قاتىستى ءوزىنىڭ ىزگى ويلارىن بىلدىرە وتىرىپ، الەمدىك عىلىمعا وزىندىك ءىزىن قالدىردى. ونىڭ ويلارى يبن سينا جانە يبن رۋشد سياقتى كەيىنگى فيلوسوفتار ەڭبەكتەرىندە جالعاسىن تاۋىپ، سپينوزا فيلوسوفياسىنا جانە ول ارقىلى فرانتسۋز فيلوسوفياسىنا ايتارلىقتاي ءوز ىقپالىن تيگىزدى. دەمەك، ءال-فارابي فيلوسوفياسى تەك يسلام دۇنيەسىندەگى، ياھۋدي ورتاسىنداعى الەۋ­مەتتىك-فيلوسوفيالىق يدەيالاردىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ قويماي، باتىس ەۋروپاعا دا ءوز ىقپالىن تيگىزدى دەپ ايتا الامىز. اكادەميك م.حايرۋللاەۆ ايتقانداي، «ءال-فارابي فيلوسوفياسى يبن بادجا، يبن تۋفەيل جانە يبن رۋشد سەكىلدى اسا كورنەكتى عالىمداردى دۇنيەگە اكەلگەن XI-XIII عع. «ارابتىق» يسپانيا جانە سولتۇستىك افريكاداعى الدىڭعى قوعامدىق-فيلوسوفيالىق ويلاردىڭ دامۋىنا شەشۋشى ىقپالىن تيگىزدى».
بەلگىلى فيلوسوف يبن بادجا (XI ع. اياعى – 1138 ج.) ءال-ءفارابيدىڭ ءبىرسىپىرا يدەيالارىن ءارى قاراي دامىتتى. ونىڭ ادامنىڭ مىنەزىن كەمەلدەندىرۋى مەن باقىتقا جەتۋ جولدارى باياندالعان «جالعىز ءومىر ءسۇرۋ سالتى تۋرالى» دەگەن باستى ەڭبەگىنەن ءال-ءفارابيدىڭ ىقپالىن اڭعارامىز.
ءال-فارابي فيلوسوفياسى مەن لوگيكاسى يبن تۋفەيل­گە دە (1110-1185) اسەر ەتتى، «حاي ياكزانۇلى تۋرالى رومان» دەگەن ەڭبەگىندە عىلىمي ويدىڭ دامۋىنا ىقپالىن كورسەتەدى.
ءال-ءفارابيدىڭ ەۋروپا عىلىمىنا اسەرى ونىڭ ءىزباسارلارى يبن سينا، اسىرەسە يبن رۋشد ارقىلى كورىنىس تاپتى دەپ ايتا الامىز. ­يبنرۋشدشىلدىق، نەگىزىنەن، XIII-XIV عع. پروگرەسسيۆتى فرانتسۋز جانە يتاليا فيلوسوفياسىنا قاتتى اسەر ەتىپ، ونىڭ نەگىزى بولدى. باتىس ەۋروپا ورتاعاسىرىنىڭ ءىرى ويشىلدارى رودجەر بەكون، دۋنس سكوت وزدەرىنىڭ تەوريالىق ەڭبەكتەرىندە ءال-فارابي، يبن سينا، يبن رۋشد تۋىندىلارىن پايدالاندى. سپينوزانىڭ كەيبىر تراكتاتتارىنىڭ قۇرىلىمى مەن باعىتى جاعىنان ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنە جاقىن ەكەنىن اڭعارامىز. وسمان ءامين ءال-فارابي مەن سپينوزانىڭ كونتسەپتسيالارىنىڭ ءوزارا ۇقساس ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. ي.مادكۋر ەكى ويشىلدىڭ اقىل مەن پايعامبارلىق جايىنداعى يدەيالىق ۇقساس­تىقتارىن كورسەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە ءال-فارابي مەن سپينوزانىڭ الەۋمەتتىك-سايا­سي كونتسەپتسيالارى تۋرالى ويلارى ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس. مىسالى، باقىتقا جەتۋدىڭ جولدارى، ماقساتى، مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ فورماسى مەن فۋنكتسياسى، ت. ب. سپينوزا ءال-فارابي سەكىلدى ءوزىنىڭ قوعام تۋرالى ءىلىمىن ادامنىڭ «شىنايى» تابيعاتىنان شىعارادى، مەملەكەتتىڭ ماقساتى ءاربىر ادامدى اقىلمەن باسقارىپ، باقىت پەن ەركىندىك سىيلاۋ دەيدى. جان-جاك رۋسسونىڭ «قوعامدىق كەلىسىم» يدەياسى ءال-ءفارابيدىڭ ادامداردىڭ ينديۆيدۋالدى ارماندارىنىڭ بىرلىگى رەتىندەگى سو­تسيۋم ۇعىمىمەن ۇندەس. سونداي-اق ءال-ءفارابيدىڭ «ءبىلىم – ينتۋيتسياعا نەگىزدەلگەن» دەگەن ويى نيكو­لاۋستىڭ، شەللينگتىڭ، بەرگسوننىڭ جانە شتەينەردىڭ ەڭبەكتەرىندە ءوز جالعاسىن تاپتى. ءال-ءفارابيدىڭ ادام تۋرالى نەگىزگى يدەياسى، ماكرو جانە ميكروكوسموس الەمى تۋرالى ويلارىن نيكولاۋس، لەيبنيتس، سپەنسەردەن بۇرىن ايتقان ەدى. ءال-ءفارابيدىڭ اقىلعا نەگىزدەلگەن ەتيكالىق جۇيەسى ەۋروپادا تەك حIح عاسىردا يماننۋيل كانت فيلوسوفياسىندا كورىنىس تاپتى. نەمىستىڭ اتاقتى شىعىستانۋشى عالىمى ف.دەتريتسي سىندى زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە: «شىعىستا اريستوتەل ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا عانا اريستوتەل اتاندى» دەيدى. كوپتەگەن ورتاعاسىرلىق عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، ءال-فارابي – ورتاعاسىرلىق ەۋروپالىق ويدىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتكەن پەرەپاتەتيزمنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. شىعىس پەرەپاتەتيكتەرى ءال-كيندي، ءال-فارابي، يبن-سينا، يبن رۋشد سىندىلار اريستوتەل ەڭبەكتەرىن تالداپ، ەۋروپاعا كەڭىنەن تانىتتى.
ءارابتىلدى ورتاعاسىرلىق فيلوسوفيا كونە گرەكتىك فيلوسوفيانىڭ باس­تاۋى رەتىندە باعالانىپ، شىعارماشىلىق تۇرعىدان دامىتىلىپ، تانىمال بولدى. ءال-فارابي شىعىس پەن ەۋروپا مادەنيەتتەرىن بايلانىستىرۋشى دانەكەرگە اينالدى.
– سوزىڭىزگە قاراعاندا، شەتەل عالىمدارى دا، ورىس عالىمدارى دا ۇستاز مۇراسىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەكەن. ال كەڭەستىك كەزەڭدە ءال-فارابي مۇرالارىنا قانداي كوزقاراس بولدى؟
– ءال-ءفارابيدىڭ كەڭەستىك عىلىمعا قايتىپ ورالۋى جونىندە ايتساق، ورىس تىلىندەگى «ەۋروپالىق ەنتسيكلوپەديادا» كەلتىرىلگەن ماتەريالدارعا حح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن ايتارلىقتاي نازار اۋدارىلمادى. بۇل كەڭەس وداعىنداعى گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ دامۋىنىڭ بىرقاتار ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بولدى. مىسال رەتىندە جاڭادان جاسالعان ماركسيستىك-لەنيندىك ءىلىمنىڭ باسىمدىقتارىنا اكادەميالىق ءپان رەتىندە فيلوسوفيانىڭ باعىندىرىلۋىن اتاۋعا بولادى. وندا يسلام فيلوسوفياسىنداعى اراب-مۇسىلمان ويشىلدارىنىڭ ىلىمىنە مۇلدە ورىن بولمادى.
«كلاسسيكالىق» شىعىس­تانۋ سالاسىندا كەڭەستىك مەرزىمدە تاريح، لينگۆيستيكا جانە ادەبيەتتانۋ بويىنشا زەرتتەۋلەرگە باسا ءمان بەرىلدى. شىعىس فيلوسوفياسى بويىنشا ەڭبەكتەردى زەرتتەۋ ءۇشىن شىعىستانۋشىلارعا، ءتىپتى ارنايى تىلدىك دايىندىقتان وتكەن ماماندارعا دا ءال-ءفارابيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن وتە قاجەت بايىرعى گرەك فيلوسوفياسى بويىنشا ءبىلىم جەتىسپەدى.
ەۋروپادا فيلوسوفيا تاريحى بويىنشا زەرتتەۋلەر جالعاسىپ جاتقان كەزدە، كەڭەس وداعىندا ءورىستىلدى وقىرمانعا اسا تانىس ەمەس جانە قۇدايدى جوعارعى اقىل-ويدىڭ ساتىسى جانە ءماننىڭ ەڭ باستى سەبەبى رەتىندە تۇسىندىرەتىن، وتكەن كەزەڭدەگى شىعىس ويشىلىنىڭ مۇراسىنا بەت بۇرۋى مۇمكىن ەمەس بولاتىن.
مۇسىلماندىق فيلوسوفياداعى ءال-ءفارابيدىڭ ورنى جانە اراب الەمىنە اريستوتەلدىڭ ىقپالى تۋرالى مادكۋريدىڭ 1934 جىلى پاريجدە شىعارعان ەڭبەكتەرىن، سونداي-اق ءال-ءفارابيدىڭ لاتىن تىلىندەگى ورتاعاسىرلىق اۋدارمالارى تۋرالى بەدورەنىڭ (1938) جانە سالموننىڭ (1939) ماقالالارىن دا كەڭەستىك عالىمدار بىردەن بايقاي قويعان جوق.
ءال-فارابي مۇراسىنا ۇلتشىلدىقپەن، كوسموپوليتيزممەن جانە «باسقاشا ويلاۋدىڭ» وسىنداي كورى­نىس­تەرىمەن كۇرەس جونىندەگى يدەولوگيالىق ناۋقان سايابىرسىعاننان كەيىن عانا بەت بۇرا باستاعانىن بىلەمىز. بۇرىنعىسىنشا، «قۇداي ىزدەۋشىلىكپەن» تىعىز بايلانىستى تاقىرىپتار جايىندا ءسوز قوزعاۋ ناتيجەسىز بولدى جانە تەولوگيا تۇرعىسىندا مۇسىلمان فيلوسوفتارى ەڭبەكتەرى زەرتتەۋلەرىنىڭ كەڭەستىك اكادەميالىق ينستيتۋتتاردا ماقۇلدانۋى دا ەكىتالاي ەدى. الايدا «پاراساتتى ويدى» ىزدەۋ بارىسىندا تاجىريبە جيناقتاعان كەڭەستىك عالىمدار جاڭاشا «تۇجىرىمداۋدىڭ» – ءپاندى وڭتايلاندىرۋ ارقىلى ءوز زەرتتەۋلەرىنە قول جەتكىزە الدى.
ءال-ءفارابيدىڭ باي فيلوسوفيالىق مۇراسىنا فيلوسوفيالىق كوزقاراس تۇرعىسىندا «پاراساتتى وي» رەتىندە، ءبىرىنشى كەزەكتە، الەۋمەتتىك فيلوسوفيا ماسەلەلەرىنە، الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن جالپى يگىلىك پروبلەمالارىنا ارنالعان شىعارمالار ىرىكتەلدى. 1978 جىلى «ۇلكەن كەڭەستىك ەنتسيكلوپەديا» باسىلىمىندا ءال-ءفارابيدىڭ الەۋمەتتىك كوزقاراستارى باياندالعان ماقالا ەنگىزىلدى: «الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتارىندا ءال-فارابي بيلەۋ­شى-فيلوسوف باسقاراتىن، وعان قوسا يمامنىڭ، ءدىني قاۋىمنىڭ جەتەكشىسى مىندەتىن اتقاراتىن، وزدەرى اقيقاتتىڭ «بەلسەندى زياتىنان» الاتىن اقيقاتتى وبرازدىق-سيمۆولدىق فورمادا جۇرتشىلىققا بەرەتىن «قايىرىمدى قالا» تۋرالى ءىلىمدى دامىتتى. ءال-فارابي «نادان قالالاردى» جاعىمسىز ادامي قاسيەتتەردى مانسۇقتايتىن قالالارعا قارسى قويدى».
– ءال-فارابي مەن اباي اراسىندا بايلانىس بار ما؟ فيلوسوفيا­لىق كوزقاراستارىنىڭ ساباقتاستىعى تۋرالى نە ويلايسىز؟
– حاكىم اباي – ءال-فارابي باستاعان ويشىلدار كوشىنىڭ زاڭدى جالعاسى، ۇلىلار ساباقتاستىقتىڭ التىن ارقاۋىن كەلەر ۇرپاققا امانات ەتكەن كەمەڭگەر. ۇلى ويشىلداردىڭ اراسىنداعى ۇندەستىكتىڭ بولماۋى مۇمكىن ەمەس. فارابي مەن ابايدىڭ الەۋمەتتىك-ەتيكالىق يدەيالارى ءبىر جەرگە كەلىپ توعىسادى. اباي ءوز شىعارمالارىنداعى ءاماندا جۇرەك كۋلتىن شەشۋى ورىنعا قوياتىنى بەلگىلى. ونىڭ قارا سوزدەرى (17-ءسوز), ولەڭدەرى – جوعارىدا ايتقان سوزىمىزگە بىردەن-ءبىر دالەل. ءال-فارابي جانە اباي پىكىرلەرىنىڭ رۋحاني ساباقتاستىعى – ءوز الدىنا ءبىر زەرتتەۋگە جۇك بولار دۇنيە. وسى ورايدا ءال-فارابي مەن اباي تانىمدارىنداعى ۇندەستىك ادامنىڭ «ءوزىن تانىماقتىق» نەمەسە «جان قۋاتى» تۋرالى ءىلىمدى اتايمىز. اباي – بۇل قازىناعا تەرەڭ بويلاعان دانىشپان. سونداي-اق ءال-فارابي قولدانعان «جان قۋاتى» ءتارىزدى فيلوسوفيالىق تەرميندەر ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن 7, 17, 27, 38, 43-قارا سوزدەرىندە قازاقى ۇعىمعا ساي بالاما سوزدەرمەن بەرىلۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. ءال-فارابي مەن ابايدىڭ عىلىمدى جىكتەۋ پرينتسيپتەرى جايىنداعى ساباقتاس­تىق ماسەلەسى – عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋگە سۇرانىپ تۇرعان كۇردەلى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. اقجان ماشاني وسى رۋحاني بايلانىستى «ءال-فارابي جانە اباي» اتتى ەڭبەگىندە جان-جاقتى زەردەلەگەن. ەكى ويشىلدىڭ دا ءنار العان باستاۋ-بۇلاقتارى – ءداستۇرلى تۇرىك ءھام يسلام رۋحانيا­تى. ولار وسى ەكى قايناردىڭ دا قۋاتىن، پاراساتىن پاش ەتە الدى. مۇنى ايرىقشا اتاپ وتكەنىمىز ءجون. بيىل ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى مەن ابايدىڭ 175 جىلدىعىن قاتار اتاپ ءوتۋىمىزدىڭ ءمان-ماعىناسى زور. اتقارىلماق ءىس-شارالاردىڭ دا مازمۇندىق استارىنا دەن قويۋعا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دا شاقىرىپ وتىرعانى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. ۇلى ويشىلداردىڭ دانالىق ىلىمىنەن الار تاعىلىم-ءتالىمىمىز كوپ. تەلەگەي-تەڭىز مۇرادان كەلەر ۇرپاقتاردىڭ دا ءوز ىزدەگەندەرىن تاباتىنى انىق.
– ءال-فارابي ءىلىمىنىڭ قازىرگى قوعام دامۋىنا ىقپالى قانداي دەپ ايتا الامىز؟
– ۇلى جەرلەسىمىز، عۇلاما عالىم ءال-فارابي ەڭبەكتەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىزىن جوعالتقان جوق، كەمەڭگەر مۇراسىنىڭ قازاق دالاسىنا قايتا ورالۋى جانە ونىڭ مەملەكەت باسقارۋ جونىندەگى تۇجىرىمدارى، الەۋ­مەتتىك-ەتيكالىق، ساياسي، فيلوسوفيالىق، ءدىني كوزقاراستارى قازىرگى جاھاندانۋ اياسىنداعى قوعامىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە، مىنا ءبىر ويدى ايت­قىمىز كەلەدى: ۇلى تۇلعالار – حالقىنىڭ بەت-بەينەسىن ايقىندايتىن رۋحاني قۇندىلىق يەلەرى. قازاق توپىراعىنداعى وتىرار قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ، تۇرىك عىلىمي دۇنيەتانىمىن الەمگە ءماشھۇر ەتكەن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي – ادامزاتتىڭ كەمەلدىككە دەگەن ۇزدىكسىز ۇمتىلىسىن كورسەتكەن تۇلعا، باتىس پەن شىعىستىڭ وركەنيەت­تەرىنىڭ رۋحاني تۇرعىدا ءوزارا جاقىنداسۋىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر. الەمدىك وركەنيەتتە وزىندىك دارا ورنى بار ۇلى جەرلەسىمىز ءال-فارابي ىلىمىنە قايتا ورالۋ، تانىپ ءبىلۋ، ۇلت مۇددەسىنە جاراتۋ تاۋسىلماس رۋحاني ازىق، باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىق دەپ بىلەمىز.

 

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى