ۇلتتىق جادىگەرلەرىمىزدىڭ ۇياسىنداي

0 102

«بولاشاعىڭ ءوزىڭدى زەڭبىرەكپەن اتپاۋى ءۇشىن، وتكەنىڭە تاپانشا كەزەنبە» دەپ راسۋل عامزاتوۆ ايتقانداي، ادامزات ۇرپاعى باسىنان كەشكەن زامانداردى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ، كوڭىلگە ءتۇيۋدىڭ ماڭىزى زور. تاريحي جادىگەرلەردى تاڭداي قاعا تاماشالاپ، وتكەنگە ءۇڭىلىپ، قاسيەتى دارىعان بابالار مۇراسىنان تاعىلىم مەن تاربيە ءنارىن الارىڭىز انىق.

مۋزەي – ماتەريالدىق ءجا­نە رۋحاني مادەني ەس­كەرت­كىش­تەردىڭ تابيعي، تاريحي نۇسقالارىن جيناقتاپ قانا قويماي، ولاردى ساقتاپ، زەرتتەپ، جادىگەرلەردى حالىققا كورسەتىپ، ناسي­حات­تاۋ قىزمەتىن اتقاراتىن عىلى­مي مەكەن. بەلگىلى عالىم، ادە­بيەت­شى قۇلبەك ەرگوبەك «مۋزەي – تاريح، مۋزەي – شەجىرە. مۋزەي – ءبىلىم-عىلىم. سان-سالالى ونەر مەن عىلىم قوسپاسى – مۋزەي. مادەنيەت­تى ەلدەردە ءاربىر مۋزەيدىڭ تاريحى جازى­لىپ قاتتالادى. ءتىپتى، ءاربىر مۋزەي­دىڭ كەزەڭىمەن الماسىپ، جاڭا­رىپ تۇرار ەكسپوزيتسياسىنىڭ تاريحى شەجىرەلەنەدى» دەيدى. راسىندا، مۋزەي ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ كىرەر ەسىگى، قارا شاڭىراعى.

قۇندى مۇرالار قورى ساقتالعان شاڭىراقتان ءاربىر ادام حالىق­تىڭ باي قۇنارلى مادەنيەتى ءجونىن­دە تۇسىنىك الادى. مۋزەي تەك وسى قۇن­دى­لىقتاردى ساقتاپ، ونى كورسە­تەتىن كورمە عانا ەمەس، ول – ۇلت­تىق عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەسى. سەبەبى سول، مۇندا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ دەنى – عىلىمي-زەرت­تەۋ ەڭبەكتەردىڭ جەمىسى. ءويت­كەنى، مۋزەيگە كەلگەن ءاربىر زاتتى كامە­رالىق وڭدەۋدەن وتكىزىپ، تەگىن انىقتاپ، ەتنيكالىق پارقىن اي­عاقتاۋ – مىندەتىمىز. جالپى، مۋزەي­دەگى زەرتتەۋ قىزمەتى حح عاسىر­دىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا عانا قولعا الىنا باستادى. 1978 جىلى

حالىقارالىق مۋزەيتانۋ كوميتەتىنىڭ وتىرىسى ءدال وسى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ارنال­دى. دەيتۇرعانمەن، مۋزەي قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىسى كوپشىلىككە تانىس ەمەس ەكەنى شىندىق.

قۋاناتىن جايت، تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى شەت مەملەكەت­تەرمەن ەمىن-ەركىن بايلانىسقا تۇسە باستادى. وسىنىڭ ارقاسىندا مۋزەيلەردىڭ حالىقارالىق بايلانىسىنا جول اشىلىپ، پەردەسى ءتۇرىلدى. ءتىپتى، مۋزەيلەرگە قولداۋ كورسەتۋ، حالىقارالىق بايلانىسىن دامىتۋ، بىرلەستىگىن نىعايتۋ جو­لىندا 2000 جىلى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ حالىقارالىق مۋزەيلەر كەڭەسىنىڭ ۇلتتىق كوميتەتى قۇرىلدى. مۇنداعى ماقسات – حا­لىقارالىق مۋزەيلەر كەڭەسىنىڭ ماقسات-مىندەتتەرىنىڭ جۇزەگە اسۋى-نا رەسپۋبليكا مۋزەيلەرى مەن كاسىبي مۋزەي قىزمەتكەرلەرى اراسىندا قولداۋ كورسەتۋ ەدى.

سونداي-اق، 2004 جىلدىڭ 12-17 شىلدە ارالىعىندا تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرىنىڭ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ ءححى وتىرىسى ءوت­تى. بۇل كەڭەس تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ ءما­دەنيەتى مەن ونەرىنىڭ دامۋىن ءجۇ­زەگە اسىراتىن حالىقارالىق ۇيىم بولىپ تابىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ءتىلى مەن تاريحى، مۇراسى مەن ونەرىنىڭ ايماقتىق-مادەني بايلانىسىن قامتاماسىز ەتەدى.

ايتا كەتەرلىگى، نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ كورمە زا­لىن­دا تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ سۋ­رەت­شى­لەرىنىڭ تۋىندىلارىنان قۇ­رالعان تۇركسوي كورمەسى ۇدايى ءوتىپ تۇردى.

ءاربىر تاريحي ۋاقيعالارعا قۇ­رىلا­تىن مۇنداي كورمەلەر ەلىمىز بويىنشا وتە ءجيى وتكىزىلىپ كەلەدى. بۇل قۇندى مۇرالار قورىنىڭ قۇنى باسىم ەكەندىگىن دالەلدەيدى.

ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ 65 جىلدىعىنا «عاسىر مۇراسى» اتتى جانە 2001 جى­لى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا ار­­ناپ «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ونە­رى» تا­­قى­رىبىنداعى، 2004 جىلى ءا.قاس­­تەەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ار­نالعان كورمەلەر وتكىزىلگەندە، كەلىپ، كورىپ، تاماشالاۋشىلار جوعارى دارەجەدە باعالادى. مۋزەي ەلى­مىزدىڭ بارلىق ونەرتانۋ سالاسىن قام­تىپ قانا قويماي، عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىنا دا ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.

تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاس­تىعى ەلدەرىندە تۇڭعىش رەت وتكى­زىل­گەن الەمگە ايگىلى ماسكەۋ كرەملىنىڭ قازىناسى قورىنىڭ كورمەسى استانادا ءوتتى. ماسكەۋ كرەملى – رەسەي مادەنيەتى جانە تاريحىنىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشى، الەمنىڭ ەڭ ءبىر بەلگىلى كوركەم جيىنتىقتارىنىڭ ءبىرى. كور­مەدە قويىلعان 157 جادىگەر كە­لۋ­شىلەردى ماسكەۋ كرەملى قارۋ-جا­راق­تار پالاتاسىنىڭ بەلگىلى جيىن­تىق­تا­رىمەن تانىستىردى. بۇل كورمە قازاقستانداعى رەسەي جىلىن لايىقتى جانە سالتا­نات­تى اياقتاۋعا سەپ بولعان كەلە­­­لى شارا بولاتىن. سوڭعى ءىرى كور­­­مەگە قا­زاقستان ۇكىمەتى مەن نيۋ-يورك ۋني­ۆەرسيتەتى جانىنداعى ەجەلگى دۇنيەنى زەرتتەۋ ينستيتۋتى باستاماشى بولدى. وندا سوڭعى جيىرما جىلدا قازاقستان اۋماعىنان تابىلعان ارحەولوگيا­لىق جادىگەرلەرى ىرىكتەلىپ، جۇيە­لەنىپ، بىلتىرعى ناۋرىزدا اقش-تاعى ەجەلگى الەمدى زەرتتەۋ ين­ستي­تۋتىنىڭ كورمە زالىندا «كوش­پەلىلەر جانە ولاردىڭ قوعام­داستىعى، ەجەلگى ونەر مەن قا­زاق­ستان مادەنيەتى» دەگەن تا­قى­­رىپپەن ۇسىنىلدى. وعان قر پرە­زي­­دەنتتىك ءما­دەنيەت ور­تالىعى (قازىرگى نازارباەۆ ورتالىعى), قر ور­تالىق مەملەكەتتىك مۋزەيى، قر ارحەولوگيا ينستيتۋتى مۋ­زەيى­نىڭ قورىنان جيناقتالعان ارحەو­لوگيالىق مۇرالار قويىلدى. كەيىن بۇل كورمە اقش-تىڭ استاناسى ۆاشينگ­تونداعى سميتسونيان ينستي­تۋتىنداعى ارتۋر ساكلەر گالە­رەياسىندا جالعاسىن تاپتى. بۇل – اقش-تا العاش رەت قازاق دالاسى كوش­پەلىلەرىنىڭ كونە مادەنيەتىن قام­تىعان كورمە ەدى.

الەم مۋزەيلەرىنىڭ كەرەمەتتەرىن قازاقستان جۇرتشىلىعى دا از كورىپ وتىرعان جوق. مۇنىڭ سىرتىندا جىل سايىن الماتى مەن استاناعا، اتىراۋ مەن وسكەمەنگە جۇزدەگەن مىڭ شەتەلدىك قوناقتار كەلۋدە. ولار جۇرگەن جەرلەرىندەگى مۋزەيلەردە بولىپ، وتكەنىمىز بەن بۇگىنىمىزدەن مول حابار الاتىنى كۇمانسىز. ەندەشە، قازاقستان، ونىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى جايىنداعى اقيقات ءتورت تاراپ دۇنيەنى شارلاپ كەتكەنى كەتكەن. قازىر جاھاندانۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ جاتىر. ول الەم حالىقتارىن ميداي ارالاستىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ال، ونداي ۇردىستەن قازاق سياقتى از حالىقتار جاپا شەكپەۋى ءۇشىن ۇلتتىڭ مادەنيەت قۇندىلىقتارىن ايالاۋدىڭ ءمانى زور. مۋزەيلەردىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى وسى مىندەتتى ەستەن شىعارماۋ كەرەك. سونىمەن، بۇل تاقىرىپتا عىلىمداردىڭ كاسىبي تابىستارى مەن قازاقستاندى الەمگە تانىتۋ جولىنداعى ءىس-تاجىريبەسى بايىپتالادى.

وركەنيەتتى ەلدەردە مۋزەيگە، ءما­دەنيەتكە دەگەن جالپى حا­لىق­­تىق قۇرمەت ەرەكشە. ءبىز دە قا­­زاق بولمىسىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىزگە، رۋحاني قۇن­دى­لىقتارىمىزعا دەگەن قۇر­مە­تىمىزدى جوعالتپاۋىمىز كەرەك. با­­رىمىزدى باعالاي بىلسەك، باس­قاعا تانىتارلىق بايلىعىمىز جە­­تەر­لىك. اسىرەسە، رۋحاني باي­لىق­­تىڭ ورنى ايرىقشا. بۇگىندە ءور­كە­نيەتتى مەملەكەتتەردىڭ كوبىسى ءوز مۋ­زەيلەرىنىڭ ءسان-سالتاناتىن ارتتىرۋ ارقىلى الەمگە ەسىكتەرىن ايقارا اشىپ وتىر. وسىنى ۇمىت­پاساق بولدى.

ءبيبىنۇر ساناقۇلوۆا، نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

5 − 3 =