ULTTIÑ ASIL QAZINASI

0 122

Prezïdent

Tayawda ortalıq basılımdardıñ birinen mınaday bir aqparatqa keziktim. Eki jüz jıldıq tarïhı bar AQŞ konstïtwcïyasınıñ qolmen jazılğan nusqası är qalada 1952 jılğa deyin saqtalıp kelgen eken. Qoljazbanı dayındağan Pensïl'van bas assambleyasınıñ qatardağı qızmetkeri Djeykob Şallwsqa bar joğı 30 dollar köleminde sıyaqı berilgen körinedi. Bul qujat säl keyin Vaşïngtondağı ulttıq murağatqa tapsırılıp, muqïyat qadağalawğa alınğan.

Jäy künderi qoljazbanıñ birinşi jäne törtinşi betteri oq ötpeytin arnawlı şını qorapqa salınıp, köpşiliktiñ nazarına şığarılıp otıradı. Qağazdıñ sapasın saqtaw üşin qorapşa işi gelïy jäne sw bwımen toltırılğan. Tünde qağaz betteri jerastı qoymasına tüsirilip, olardı atom jarılısına tötep bere alatınday şamada jasalınğan bes tonnalıq esiktiñ arğı jağında saqtaydı. Konstïtwcïyanıñ tolıq mätinimen düyim el tek jılına bir ret, 17 qırküyekte, yağnï, osınaw qujattı qurastırwşılardıñ qol qoyğan künine oray tanısa aladı.

Ärïne, biz öz Konstïtwcïyamızğa munday joralğı jasap otırğanımız joq. Alayda, bul qazaqstandıqtar eldiñ Ata zañına qurmetpen qaramaydı degendi äste bildirmeydi. Halıqaralıq «Alaş» ädebï sıylığınıñ ïegeri Orazaqın Asqardıñ «Ata zañım» attı öleñiniñ mına bir şwmağında aytılğanday:

«Älemge el peyilin tanıstırğan,
Zañım – eñ adamgerşil,
halıqşıl zañ.
Tilim tur onda aytısta ädil jeñip,
Märtebe memlekettik alıp tınğan.
Qorğalar elim tutas, jerim bütin,
Qol suğıp eşkim sırttan
aytpas ükim.
Zañda ayqın mindetterim,
quqıqtarım,
Aqtaytın el ümitin, ana sütin».

Sayıp kelgende, 1995 jılı qabıl­danğan elimizdiñ eñ bastı qujatı Qazaqstannıñ san ğasırlıq tarïhında jañaşa bir damw satısına köterilwiniñ ayrıqşa da aytwlı waqïğası boldı. Memleket pen jeke adam müddelerin barınşa jaqındatatın, biriktiretin demokratïyalıq, zayırlı, qu­qıqtıq, älewmettik erikti qoğam qurwğa tolıqtay jol aşıldı. Ekonomïkada narıqtıq qarım-qatınastardı, sayasatta sayasï-ïdeologïyalıq san alwandılıqtı ornıqtırwğa mümkindik twdı. Memlekettiñ negizgi äri birden bir qundılığı retinde adam, onıñ ömiri, quqı men bostandığı quqıqtıq turğıdan tolıq mo­yındaldı.

Eñ mañızdısı, Konstïtwcïya belgilengen maqsattardıñ köpşiligine büginderi Qazaqstan qol jetkizip otır. Aytalıq, zayırlı memleket ustanımın berik ustanğan Qazaqstanda din memleketten bölektengenimen, qoğamdıq qarım-qatınastardı rettewde ult­tıq izgiliktermen, dästürlermen jäne zañdılıqtarmen qatar dinï qundılıqtar da mañızdı orın aladı. Qazir elimizde 130 etnos ökilderi men 17 konfessïya beybit qatar ömir sürwde. Osınday ımıra-birliktiñ, alğawsız tirliktiñ arqasında Qazaqstanda beybitşilik pen tağattılıq nıq ornığıp, ekonomïka salasında älem tañğalarlıq oñ özgerister orın alwda. Naqtıraq aytsaq, täwelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı kezikken qïındıqtardı abıroymen eñsere aldıq. Biz Oñtüstik-Şığıs Azïya dağdarısınan jäne soñğı älemdik dağdarıstan şal­dıqpay öttik. Qarjılıq dağ­darıs beleñ alğanına qara­mastan, soñğı üş jılda zeynetaqını eki esedey ösirdik.

Bärimizge belgili, qazir Batıs elderiniñ keybir memleketterinde defolt qıspaqqa alıp, eñbekaqı men zeynetaqı azayuda, zawıttar öndirisi toqtap, käsiporındar jabılwda. Al, Qazaqstanda 2010 jıldan beri Üdemeli ïndws­trïya­lıq-ïnnovacïyalıq damw bağ­darlaması jüzege asırılıp keledi. Osı jıldarı 672 nısan paydalanwğa berilip, 69 mıñ jumıs ornı qurıldı. Bul ürdis endi ïndwstrïyalandırwdıñ ekinşi kezeñinde, yağnï, 2015-2019 jıldarı öz jalğasın tabadı.
Jalpı, işki jäne sırtqı sayasatımızdı sawattı jürgize kele, «qazaq» degen ulttı, «Qazaqstan» attı jaña täwelsiz memleketti dünïe jüzine paş etip, külli älemge tanıta bildik. Sonıñ nätïjesinde alpawıt memleketter Qazaqstandı postkeñestik awmaqta birinşi bolıp narıqtıq ekonomïkası bar memleket retinde moyındawmen qatar elimizdiñ täwelsizdigine, şe­karasınıñ tutastığına, bey­bit­şiligine kepildik beretin qujatqa qol qoydı. Munan soñ Qazaqstan qazba jäne basqa bay­lıqtardı eks­porttawğa halıq­aralıq deñ­geyde şek qoyatın «Djekson-Vens» qara tiziminen sızıldı da, öziniñ älemdik rınokqa kedergisiz şığwına mümkindik aldı.

Qazaq eli bügingi tañda älemdik narıqta bïday satwmen attarı şıqqan altılıqqa kiredi, al un eksporttawdan üş jıl qatarınan aldına jan salmay keledi. Mäselen, dünïejüzilik narıqtağı un eks­portınıñ bir jıldıq kölemi 11,5 mln tonna bolsa, osınıñ 19 payızı bizdiñ eldiñ ülesinde. Al, işki narıqtağı özimizdiñ jıldıq tutınımımız 2,681 mln tonnağa para-par. YAğnï, bul jılına är qazaqstandıqqa 167 keli un önim­derinen keledi degen söz.

Söz joq, kez kelgen qoğamdağı sïyaqtı bizdiñ jas memleketimizde de öz şeşimin kütip jatqan özekti mäseleler jetkilikti. Jumıs­sız­dıqpen küresw, ïnflyacïyanı tejew, eñbek önimdiligin art­tırw, şïkizattan göri qayta öñdewge den qoya otırıp, otan­dıq bäsekelestikti küşeytw, ta­rïfterdi rettep, ba­ğanıñ şekten tıs ösip ketwine tosqawıl qoyu – solardıñ bir parası ğana. Sonımen qatar, qoğamdağı orın alıp otırğan jemqorlıq, paraqorlıq, jağımpazdıq, köz­boyawşılıq, tamır-tanıstıq tärizdi keselderdi tübegeyli joyu da bügingi kün tärtibindegi min­­­detterdiñ biri. Osı orayda, kem­şilikterimizdi termelep, bir-birimizge türli ayıptar tağıp, istiñ bayıbına barmay qızbalıqqa salınatı­nımız jasırın emes. Ïä, osın­­day şığaşap sezimge boy al­dı­ratındardıñ da twğan el bo­­laşağına, balalarınıñ er­te­­ñine şın jürekterimen alañ­day­tındıqtarı tüsinikti jäyt. Degenmen, twındağan mäsele dabı­ramen emes, sabırmen, tek zañ­dılıq şeñberinde şeşilwi tïis. Eñ mädenïetti qoğam – zañmen ömir süretin qoğam desek, Emmanwïl Kanttıñ «Memleket degenimiz – quqıqqa bağınğan adamdar uyımı» degen sözi oyğa oraladı. Endeşe, quqıqtıq tär­bïeniñ küşeytilwi qajet.

Nege amerïkandıqtar öz eliniñ Negizgi zañına asa ıjdağat­tı­­lıqpen äri maqtanış­pen qa­raydı? Sebebi, säbï twğannan bastap otbasında, balabaqşada, mektepte onıñ boyına quqıqtıq mädenïetti qalıptastırw bas­tı mindet bolıp sanaladı. Amerïkandıq fïl'm­derde: «Siz advokat şaqırwğa quqılısız, eş närse aytpawğa quqılısız. Är aytqan söziñiz öziñizge qarsı qoldanılwı müm­kin…» degen sözderdiñ aytılatını ärkimge etene tanıs. Negizgi zañ olarda AQŞ memleketiniñ qarqındı damwınıñ birden-bir kepili re­tinde däripteledi. Al, ame­rïkan aza­mattığın alar tusta: «Siz ame­rïka konstïtwcïyasına senesiz be?» degen suraq qoyıladı. YAğ­nï, konstïtwcïya Amerïkada quddı bir ekinşi «İnjil» tärizdi bağa­lanadı. Olay bolsa, bizder de ärbir qïmılımızdı konstïtwcïya ta­laptarı şeñberinde jüzege asıra otırıp, zañdılıqtarı mültiksiz saqtalatın quqıqtıq memleketti ornatwğa atsalıswı­mız qajet. Sonda ğana bizder Ata zañımızda belgilengen bïik mejelerdi bağındıra alamız.

Eñ asıl muratımız eñseli el bolw edi. Keyingi eki ğasır işinde ğana qazaqtıñ öz bostandığı jolında eki jüzden astam ult-azattıq köteriliske şıqqanı sonıñ däleli. Munan 23 jıl bu­rın qazaq jerinde atqan täwel­sizdik tañı Altay men Atıraw jäne baytaq Sarıarqa arasın alıp jatqan darhan dalanıñ tösin qanımen, terimen swarğan ata-babamızdıñ qasïetti küre­siniñ zañdı jemisi, naqtı nätï­jesi emes pe? Sondıqtan da täwel­sizdiktiñ bärimizge artar min­deti mol. Endi eñseli el bolw­dıñ jolına şındap tüswimiz kerek. Äwletimizdiñ aswı da, däw­letimizdiñ taswı da öz qolımızda. Oğan Ata zañımız kepil.

Kenjebolat JOLDIBAY,
sayasattanwşı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

15 + four =