Waqıt talabımen ündesedi

0 155

Jaña sayasï bağıttı ayqındap körsetken Elbasınıñ halıqqa Joldawı qazaqstandıq qawımğa ülken oy saldı. Onıñ negizgi maqsatı – qazaq eliniñ ornıqtı damwın äri qaray jalğastıra otırıp, eñ mıqtı damığan 30 eldiñ sanatına qosılw bolıp otır.

Prezïdent usınğan «Qazaqstan – 2050» Strategïyası – elimizdiñ bolaşaq tabıstarınıñ, üstimizdegi ğasırdağı uzaq jolınıñ bağdarı, bastı qujat. Prezïdent atalmış joldawında latın älipbïine köşw mäselesin de köterip, sol bağıtta qanday jumıstar jasalw kerek ekendigin aytıp tapsırdı.
Jalpı, qazaq jazwınıñ tarïhına toqtalar balsaq, bizdiñ jazw mädenïetimiz burın bolmadı, keyinnen qalıptastı degen pikir aytqandar da bolğan. Munıñ bäri beker söz. Mädenïeti bar eldiñ jazwı bolmadı degenniñ özi aqılğa sıymaydı. Türki mädenïetiniñ dünïejüzilik örkenïetke qosqan sübeli ülesi – Orhon-Enïsey jazba eskertkişteri. Bul jazwdı alğaş oqıp, tüsindirgen ğalım V.Tomson «rwnïkalıq» jazw dep atadı. Orhon jazwları – jergilikti rw tañbalarına uqsas, geometrïyalıq pişindegi, ïdeogrammalıq türikterdiñ özindik jazwı. Keyin türik jazwın arab ärpi awıstırğanımen, bul mädenï qazına öz qundılığın joğaltqan joq.

Bügingi künge deyin orıs ğalımı Kïrïll Mefodïy usınğan älipbïdi qoldanıp keldik. Bilim, ğılım salasındağı jetistikterimiz de, aqın-jazwşılarımızdıñ twındaları da osı älipbïmen jazılıp şıqtı. YAğnï, bul älipbï kezinde öte qolaylı jäne qazaq mädenïetiniñ damwına, onı jarïya etwde atalğan älipbïdiñ röli zor boldı.

Al, endi biz büginde älemdik aqparattıq keñistikte ömir sürip otırğan elmiz, tehnologïyası mıqtı damığan eldermen ïıq tirese alğa jıljıp Elbası qoyğan maqsat – damığan 30 el qatarına qosılamız desek, onda Latın älipbïine köşw waqıt küttirmeytin özekti mäsele dep bilemin. Sebebi, qazirgi zaman – şeksiz aqparat, komp'yuter zamanı, eger waqıt talap etip otırğan damw procesinen qol üzip qalsaq, onda elimizdiñ bolaşaqtağı jeter jetistikterine tejew qoyğanımızben birdey.

Latın älipbïine köşkende erteñ bir ülken qïınşılıqtar twındaydı eken dep qorqatınday da eşteñe joq. Meniñ oyımşa, jaña älipbïge köşwge halıq dayın sïyaqtı. Sebebi, ïnternettiñ, uyalı telefonnıñ kömegimen hat, aqparat almaswlarda latın älipbïi qoldanılıp jür. YAğnï, biz latın älipbïin qalasaq ta, qalamasaq ta, waqıttıñ talabı sol, kïrïllïca älipbïine qarağanda latın älipbïiniñ üstemdigi jıldan-jılğa küşeyude.

Latın älipbïine köşw barısında bilim berw salalarındağı oqwlıqtar men oqw-ädistemelik quraldardı qısqa merzim işinde qayta öñdep şığarw jumıstarı öte muqïyattılıqtı talap etedi. Öytkeni, jas urpaqtıñ sawattılığı, jaña älipbïdi tez meñgerip alwı osı jumıstıñ sapasına twra baylanıstı bolmaq.

Qazaqtıñ älipbïi basqa türki tildes bawır elderdiñ älipbïimen birdey tañbalansa, tipten jaqsı. Qazaqstannıñ şığarmaşılıq qundılıqtarı barşa türki älemine ortaq, tüsinikti bolıp, tarïh, bilim-ğılım salasındağı qarım-qatınas odan äri tereñdey tüswine sebebin tïgizetin dünïe bolar edi. Dıbıstardıñ latın älipbïinde ortaq, durıs tañbalanwı bükil türki halıqtarın biriktiretin qural ekendigi de jasırın emes. Bizden burın latın älipbïine köşken bawırlas elderdiñ jibergen kemşilikterin jibermewge tırısw kerek. Öytkeni, är dıbıstıñ durıs tañbalanwı – qoğamnıñ sawattılığınıñ kepili. Bir dıbıstı qosarlanğan eki tañbamen tañbalawdan boyımızdı alşaq ustağanımız jön.

Qazaqtıñ jazw mädenïetin latın älipbïimen tañbalaw mäselesin çïnovnïkter emes, lïngvïst ğalımdardan qurılğan jumıs tobı şeşse, nur üstine nur bolar edi.

Jalpı, latın älipbïine köşetin waqıt äbden jetti jäne bolaşaqta latın älipbïi qoğamnıñ rwhanï turğıdan baïï tüswine de ıqpalı zor dep senemin.

Qanıbek BÏJAN

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

2 × 3 =