Tutqındarğa nege teris qaradıq?

0 52

Soğıs tutqındarı jönindegi belgili ­Gaaga, Jeneva konvencïyalarında jaw qolına tüsken äskerï qızmetkerlerge ärdayım tüsinistikpen qarap, olarğa adamgerşilik turğısınan qamqorlıq körsetw qajettigi basa aytılğan. Örkenïetti elder munday talaptı joqqa şığarmaydı, buljıtpay orındaydı. Mısalı, V'etnam maydanına qatısqan soğıs tutqındarın AQŞ ökimeti orden, medal'darmen marapattadı. Ardagerler esebinde sıy-qurmetke böledi, ärtürli jeñildikter jasaldı. De Goll', Wïnston Çerçïll', Broz Tïto da jaw tutqınında bolğan, biraq olarğa twğan jeri eşqanday küdik körsetken joq.Qazir belgili bolıp otırğanınday, «bizde tutqındar joq, satqındar bar» dep teris pïğıl körsetken Keñes ökimeti ğana maydan şebinde amalsız torğa tüsken öziniñ ul-qızdarına senimsizdik bayqattı, qwdalawğa saldı. Soğısta, jat elde körgen qorlığı azday, onday adamdar eline kelisimen ne tutqındaldı nemese senimsiz jandardıñ «qara tizimine» ilikti. Sottalmağan künniñ özinde olarğa ökimet ärdayım küdikpen qaradı, azamattıq quqıqtarı şekteldi. Zañsız türde. Öytkeni bul mäsele jöninde resmï jarïyalanğan zañ küşi bar qawlı-qarar nemese basqa da normatïvtik qujattar bolmadı. Biraq jasırın türde nusqaw berilip, äskerï tutqın boldı degender la­wazımdı qızmetke alınbadı, şet elge şığwğa ruqsat etilmedi, şamalı qupïyası bar degen jumısqa jolatpadı. Al «halıq jawları» (58-bappen sottalğandar) degenderdiñ küni tipti qara tünekke aynaldı. Olardan bastıqsımaq şenewnikter ğana emes, keybir ağa­yın-twısqandarınıñ özi «bir pälesi juğar» degendey, mümkindiginşe, boyın awlaq salwğa tırısqanı şındıq. Tipti soğıs bitken soñ öz elinde osınday qwğın-sürgin kördi degenderdiñ işinde Türkistan legïonında bolğandardıñ birde-birewi şet qalğan joq desek qatelespeymiz.
Ekinşi dünïejüzilik so­ğıs­tıñ qan maydanın bastan keşirip, eriksiz tutqınğa tüsken türkistandıqtar arasında keyin «qazaqtıñ Paganïnïi» degen ataqtı skrïpkaşı Äytkeş Tolğanbaev, sol qırğın teketirestiñ ot-jalınınan soñ «Qazaqkoncerttiñ» belgili änşisi bolğan Muhambetqalï Batırgereev ­sïyaqtı öner qayratkerlerimen qatar aqın-jazwşılar, jwrnalïster, ğalımdar az bolmağan. Olar – Älim Asqar («Asqar Älï»), Mäjït Ayapbek («Mäjït Dara»), Mäjït Aytbaev («Qobızşı Qorqıt»), Mäwlikeş Qayboldïn («Asan Qayğı»), Hamza Abdwllïn («Sayran») jäne basqaları. Bulardıñ işinde äsirese soñğı üşewi soğısqa deyingi qazaq qalamgerleri arasında tanımal esimder edi. Olar şet jerde qalıp, H.Abdwllïnnen basqası Almatıdağı 1946 jıldıñ soñında ötken äskerï trïbwnalğa qatıspasa da, sot qujattarında esimderi qatar ataladı.
«…Aktïvnoe ïspol'zovanïe Kanatbaeva, Tınıbekova ï ïh edïnomışlennïkov – Ayt­baeva, Kaygïna ï drwgïh kazahskïh nacïonalïstov, kak glavenstvwyuşey sïlı, naçalos' s odnoy storonı, v sostave samogo «TNK», s drwgoy storonı, s «wdovletvorenïya» ïh trebovanïya v predostavlenïï ïm vozmojnostï organïzacïï «Vostoçno-tyurkskogo goswdarstva» pwtem skolaçïvaya vseh pantyurkïstkïh elementov k bor'be protïv sovetskoy vlastï. Svoyu organïzacïonnwyu rabotw v wkazannom napravlenïï Kanatbaev, Tınıbekov, pod rwkovodstvom Ol'cşa, naçalï s vıpwska obşetyurkskoy gazetı «Tyurk birligi» («Edïnstvo tyurkov»). (Kwäger Şloms­tıñ jawabınan).
Mäjït pen Mäwlikeşti közi körgen, şet jerde bir üzim nandı böle jep, «Türkistan ulttıq komïtetinde» birge qızmet atqarğan aqın Hamza Abdwllïnniñ jazğanına qarağanda, bul ekewi tüydey qurdas – 1913 jılı twıptı. Mäjït Ayt­baev – Qızılorda oblısınıñ tülegi. Ekijıldıq muğalimder ïnstïtwtında sabaq bergen. Odan burın Almatıdağı qazaq pedagogïkalıq ­ïnstïtwtında belgili jazwşı, batır Mälik Ğabdwllïnmen birge oqığan.
«Mïllï Türkistan» jwrnalın eñ alğaş qolğa ustağanda este qalğanı – onıñ birinşi betindegi Mustafa Şoqaydıñ ädemi swreti men («Qobızşı Qorqıttıñ» (Mäjït Aytbaevtıñ – A.K.) «Türkistan» öleñi edi» dep eske alwşı edi marqum Hamza ağamız.
Soğısqa deyin Lenïngrad wnïversïtetiniñ fïlosofïya fakwl'tetin bitirgen Mäwlikeş Qayboldïn bolsa Almatı men Mäskewdiñ gazet-jwrnaldarında qazaq jäne orıs tilderinde jarïyalanıp turğan. Sosın Germanïyada jürgende onıñ nemisşe jazğan «Jumaqtan kelgen järdem» degen romanı, öleñderi baspa betin köripti. Älï Asqardıñ «Çerez mrak» degen orıs tilindegi romanı basılıp şıqsa, Mäjït Atabek eki lïrïkalıq dastan men bir top öleñ jazıptı. Al Hamza Abdwllïnniñ şığarmaşılığı jöninde qazaq oqırmandarınıñ habarı bar.
1942 jıldıñ qazan ­ayında «TUK»-niñ bir top müşeleri Orta Azïya men Qazaqstanğa Tatarstan men Başqurtstandı qosıp, keleşekte Türkistan dep atalatın memleket qurw jöninde oylastırwdıñ qajettiligi jöninde Germanïyanıñ Şığıs Ewropa elderiniñ mäseleleri jönindegi reyhsmïnïstri A.Rozenbergke, tağı basqa joğarı orındarğa hat jibergen. Onı jazwğa jwrnalïst Häkim Tınıbekov, aqın Mäjït Aytbaev, ädebïetşi Mäwlikeş Qayboldïn jäne basqalar belsene qatısqan.
«Twrkestan bez Tatarïï ï Başkïrïï ne mojet stat' samostoyatel'nım goswdarstvom, sposobnım zaşïtït' svoyu svobodw. Lyuboy kïtayskïy bogdıhan bwdet v sostoyanïï podmyat' pod sebya v etom slwçae. Kazahstan s ego neïsçïslïmımï bogatstvamï ne oboytïs', v pervwyu golovw, bez pomoşï samoy Germanïï, a potom wj Tatarïï, gde masterov materïal'noy kwl'twrı ï voobşe raboçïh rwk gorazdo bol'şe, çem v Twrkestane. Tol'ko v tesnom sotrwdnïçestve vseh tyurkskïh narodnostey «rwsskogo» Vostoka zalojena predposılka bıstrogo rosta ïh blagosostoyanïya, çto ï v ïnteresah Germanïï. Poetomw kto ïz naşego stana protïvïtsya etomw, tot vredït obşemw delw» delingen sol bayanhatta.
«Türkistan ulttıq komïteti» şığaratın gazet-jwrnaldar negizinen osı ïdeyanı qoldap, qolpaştağanı ras. Bulardıñ işinde Häkim Tınıbekov basqarğan «Mïllï Türkistan» sayasï jwrnalınıñ ornı erekşe boldı. Söz bolıp otırğan basılım jöninde doktor Baymırza Hayt bılay degen: «…jwrnaldıñ birinşi sanı «Bizdiñ jol – atalar jolı, täwelsizdik jolı! degen uranmen jarıq körgen. Germanïya memleketi bul sayasï bağıttı bilgenimen munday nïetke qarsılıq bildirmegen» («Qazaq eli», 30.05.1997).
Komïtet budan basqa «Mïllï ädebïet» («Ulttıq ädebïet») degen ädebï-körkem jwrnaldı, «YAnï Türkistan» («Jaña Türkistan») attı gazetti şığarıp turdı. Ayıptaw qorıtındısında «TUK» şığarğan osı basılımdar mazmunı jağınan keñestik ömirge jala jabw, bol'şevïzmge qarsı qarwlı köteriliske şaqırw jäne german faşïzmin madaqtap, olardı bol'şevïkter ezgisindegi Orta Azïya men Qazaqstan halıqtarınıñ bostandığı üşin küresker retinde körsetw boldı» delingen. Keñes ökimeti onı basqaşa qalay aytwı mümkin edi?
1944 jılı mawsım ­ayında Vena qalasında «Türkistan kongresi» bolıp ötti. Maqsat – legïonerlerdiñ jawıngerlik rwhın köterw, täwelsiz Türkistan eliniñ bolaşaq ükimetiniñ negizi bolıp esepteletin «TUK»-niñ bedelin arttıra tüsw. Atalmış jïınğa osı uyımnan basqa Türkistan legïonı qurılımdarınan, ärtürli kwrstardan german ükimeti men barlaw organdarınan, basqa da ulttıq komïtetterden köptegen ökilder – barlığı 400-ge jwıq adam qatıstı.
Kongrestiñ kün tärtibine say birinşi bolıp «TUK» jumısı twralı Valï ­Kayum-hannıñ esebi, Keñes ökimetimen küres jäne tä­welsiz Türkistan memleketin qurw jolındağı mindetter twralı mäsele qaralıp, talqılandı (H.Tınıbekov­tiñ 1946 jıdıñ 5 qazandağı sotqa bergen jawabınan).
Örkenïetti elderdiñ qaysısı bolmasın öz tilin saqtap qana qoymay, onı damıta berwge, keñeyte tüswge ärdayım ınta-ıqılas bildiredi. Al qïın-qıs­taw jağdayda şet elde tutqında jürip ana tiliniñ tağdırın tilge tïek etip, düyim jurttıñ aldında öz oyın, pikirin aşıq aytsa buğan, söz joq, kim de bolsa süysiner edi. Nemis äskeri uyım­dastırğan Venadağı sol jïında Häkim Tınıbekovtiñ «Til birligi – ult birligi» degen taqırıpta qosımşa bayandama ja­sawı erlikke para-par is-äreket edi. Alayda keñes sotı basqaşa uqtı. Tergew qujattarında «vozvodïl klevetw na sovetskwyu vlast', nacïonal'nwyu polïtïkw sovetskogo pravïtel'stva ï partïï bol'şevïkov, dïskredïtïroval stalïnskwyu nacïonal'nwyu konstïtwcïyu. Krome togo, v svoem doklade na konresse prïzıval tyurkskoe naselenïe k aktïvnoy bor'be protïv SSSR» delinwi sonı añğart­sa kerek.
***
1945-1946 jıldarı Qazaq, Özbek, Qırğız jäne Türikmen SSR-ı Memleket qawipsizdigi komïtetteri (MQK) nemisterdiñ barlaw organdarınıñ arandatwşılığımen qurıldı delingen «Türkistan ulttıq komïteti» («TUK»), «Türkistan ulttıq soveti» («TUS») atalğan bol'şevïzmge qarsı uyımnıñ, Türkistan legïonınıñ bir top müşesin tutqındap, qılmıstıq jawapqa tartqan. Legïonğa qatıs­tı qılmıs jasadı, eldiñ tutastığı men qawipsizdigine nuqsan keltirdi dep isti bolğan 49-dıñ bäri «halıq jawı» dep tanılıp, olar bas bostandığınan ayırıldı, ïtjekkenge jiberildi.
Soğısqa qatısıp, erik­siz tutqınğa tüsken türkistandıqtardı sot keritöñkerisşiler – «halıq jawları» dep eseptedi, olar bwr­jwazïyalıq ultşıl kösemder – Bökeyhanov, Dwlatov, Baytursınov, Hod­jaev, ­Ïomwd- han jäne basqalardıñ jüzege asıra almay ketken arman-maqsattarın orındawğa äreket jasadı degen qorıtındı jasaydı.
1995 jılı elimizdiñ Bas prokwratwrası Häkim Tınıbekov jäne basqalardıñ (barlığı 49 adam) №5221 qılmıstıq isti qayta qaradı. Sol jıldıñ 2 şildesinde jasalğan prokwratwra qorıtındısında ïtjekkenge aydalıp, jawapqa tartılğandardıñ bäri Otanın satqandar, soğıs jağdayındağı KSRO-ğa qarsı şet el memleketine qol uşın bergender, demek, sot şeşimi zañdı, aqtalwğa eşqanday negiz joq, sondıqtan bul paqırlarğa qazaq jurtınıñ 1993 jılğı 14 säwirde qabıldanğan «Jappay sayasï qwğın-sürginder qurbandarın aqtaw twralı» zañınıñ pärmeni jürmeydi dep kesip aytıldı.
Dey tursaq ta, osı 49-dıñ işinen bul jalğannan keterinen nebäri üş-tört jıl burın Äytkeş Tolğanbaev (1992) pen Hamza Abdwllïn (1996) tolıq aqtalğan edi. Äbişev Qabıken de aqtaldı degen derek bar.
Türki tektes körşi respwblïkalarda bul mäseleniñ qalay şeşilgenin bilmeymiz, al bizdiñ äskerï tutqındarımızdıñ atajurtta körgen qïyamet-qayımınıñ qalay bolğandığına el-jurt kwä.

Amantay KÄKEN,
jwrnalïst

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

one × three =