تۇڭعىشتار تۇعىرى

0 374

ءار نارسەنىڭ قاينار بۇلاعى بار. سودان سوڭ ورىستەيدى، قانات جايادى، كەڭەيەدى. الايدا، سول نارسەنىڭ ءتۇۋ باسىنداعىسى – التىن باستاۋى ۇمىتىلمايدى. «تۇڭعىش» دەگەن انىقتاۋىشپەن تاريح بەتتەرىنە تاڭبالانا بەرەدى. ماسەلەن، ادامزاتتىڭ باستاۋى – ادام اتا مەن حاۋا انا. ولاردىڭ ەسىمى زامانالار ساناسىنان جوعالماق ەمەس. مەيلى، حاۋانىڭ قۇلقىن قۇمارلىعىنان كۇناھارلىققا ۇرىنىپ، جۇماقتان قۋىلسا دا. سول حاۋانىڭ قۇرساعىنان كۇللى ادامزات ءوربىدى… ايتپاق بۇل ەمەس، حاۋا سەكىلدى، قازاق ايەلدەرىنىڭ اراسى­نان­ شىققان ءار سالانىڭ تۇڭعىشتارى…

دالا كۇيشىسى – دينا
قازاق ايەلدەرى اراسىنان شىققان تۇڭعىش كۇيشى – دينا نۇرپەيىسوۆا. ول­ 18­61­ جى­­لى­­ ءدۇ­­نيە­­گە­­ كەل­­گەن. ­­اك­ە­­­­­سى­­­­ كەن­­­­جە­­­­نىڭ­­­­ دوم­­­­بى­­­­را­دا تارت­قان­­­­ كۇي­­­­لە­­­­رى­­­نە­ قۇ­مار بولىپ، توعىز جا­­­­سىن­­­دا­­­­-اق­­ اۋ­­ى­­لىن­­دا­ «دومبىرا­شى­­­­­ قىز»­­ ات­­ان­­دى.­ تۇساۋىن كەس­كەن­ ۇس­­­­تا­­­­زى­­ قۇر­­مان­­عا­­­­زى­­­دان­­ سا­باق­ ال­عان دي­نا­ ءتۇر­كەش­تىڭ،­­ سوقىر ەس­جان­­نىڭ، ءمۇسىرالى مەن الكەيدىڭ، ءداۋ­لەت­كە­رەي­دىڭ كۇيلەرىن نا­قى­­شى­­­نا­ كەل­­­تى­­رە­­ ور­­ىن­­داي­تىن بول­­­عان.­­ دي­­­نا­­­­ نۇر­­پەي­­ى­­سو­­­ۆا­نىڭ ور­­ىن­­­­­داۋ­­­شى­­­لىق­­­ ءون­ە­­رى­نە قاي­ران­ قال­عان كومپوزيتور احمەت جۇ­با­نوۆ:­ «دينا ۇزىن دا سۇيرىكتەي ساۋ­ساق­تا­رى­مەن­ دوم­­بى­­را­­ پەر­­نە­­سىن­­دە،­ سا­عا­لا­عىن­دا­ نە­بىر ال­­شاق­­­­ پەر­نە­لەر ارا­لىق­تا­رىن­ ەش­­بىر­­ ءمۇل­تىك­­سىز الادى. سيم­فو­نيا­ سا­­زىن­­داي­ سي­­­قىر­­­لى­ ءاۋ­ەن ال­پىس­ ەكى­ تا­­مى­­رىڭ­­دى­ بويلاتا، شى­مىر­لا­تا، بۋ­ىر­قا­نا نە­­بىر­ ءاس­ەر­گە ءتۇ­سى­رە­دى»­ دە­­گەن­ ەكەن. ون­ ءۇش قۇر­ساق­ كو­تەر­گەن­ كۇي­­­­شى­ تۇر­مىس­تىڭ­ اۋ­ىر­ تاۋ­قى­مەتىن دە­ تا­رت­­قان­­ كو­­رى­­نە­­دى.­ ۇزىن سانى جي­­ىر­­ما­­ ال­تى­ كۇي شى­عار­عان­­ دي­نا 1955­ جىلى توقسان ءتورت­ جا­­سىن­­­دا­ ءدۇ­نيە­دەن­ وزدى.

احاڭدى سۇيسىنتكەن ءنازيپا
ءنازيپا قۇلجانوۆا (1887-1934) – قا­زاق­تىڭ تۇڭعىش جۋرناليست قى­زى.­ 1902 جىلى قوستانايداعى قىزدار گيمنازياسىن بiتiرiپ، تورعاي­دا­عى­ قىز­دار­ ۋچي­لي­ششە­سىن­دە، كەيىن سەمەي­دە­گi مۇعالiمدەر سەمينارياسىندا ۇس­­تاز­­ بول­عان.­ ول­ قازاق ايەلدەرi ار­ا­­­­­سى­­­­­نان­­ ءال­ەۋ­مەت­تiك iسكە بەلسەنە ارا­­­­لاس­­­­قان تۇڭعىش پەداگوگ-عالىم، ءارi قازاق تاعدىرى جايلى بiرنەشە با­­­سى­­­لىم­­­عا ماقالا جازعان قالامى قا­رىم­­­دى­ پۋبليتسيست تە. 1914 جىلى 26 قاڭ­­­تار­دا­ سەمەي قالاسىندا اباي­دىڭ­ ­قاي­تىس بولعانىنا ون جىل تو­لۋى­نا­ ار­­­نال­­عان­ پوەزيا كەشىن ۇي­ىم­داس­تىر­عان،­ ءارi سوندا ۇلى اقىن­نىڭ­ ءومi­­رi مەن­ ونەرi تۋرالى تازا ورىس تiلiندە با­يان­دا­ما جاساعان قارىن­دا­سى­نىڭ iسiنە سۇيسىنگەن احاڭ (احمەت باي­تۇر­­­سىن­­ۇلى) وعان ولەڭ ارناپ، 1924 جى­لى شىققان “انا مەن بالا” اتتى ەڭ­­بەگiنە العىسوز جازدى.

ايشانىڭ ايشىقتارى
حالىق سۋرەتشىسى ايشا عالىم­با­­ە­­ۆا 1917-1918 جىلدارى تۋعان. قا­زاق­ قىز­­­­­دا­­­رى­­نىڭ­­ ارا­­سى­­نان­ شىق­قان­ تۇڭ­­عىش­ كەس­­كىن­­دە­­مە­­شى جانە كينو سۋ­­­رەت­­­شى­­سى.­ ونىڭ ەڭبەكتەرىندە قازاق ءاي­­­ەل­­­دە­­­رى­­نىڭ كوركەم بەينەسى شەبەر جانە نازىك بەينەلەنگەن. الماتى كور­­­كەم­­سۋرەت ۋچيليششەسىن، ماسكەۋ بۇكىلو­داق­­تىق­ كينەماتوگرافيستەر ينستيتۋتىن ءبى­تىر­­گەن. «باتىر انا»، «ءساۋ­­كە­­لە»،­ «كوك­­تەم­ ءجا­نە­ كۇز»­ – اي­­شا­­­نىڭ­­­ نە­­­­­گىز­­­­­گى­­­­­ تۋ­­­­­ىن­­­­­دى­­لارى. ش.­­ۋا­­لي­­حا­نوۆ ات­ىن­دا­عى­ مەم­­­­لە­­­كەت­­­تىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەا­تى،­ «قۇر­­مەت بەلگىسى» جانە ەڭبەك قى­زىل­­­ تۋ­ وردەندەرىنىڭ كاۆالەرى.

وسى جۇرت پاتشايىمدى بىلە مە ەكەن؟
قازاق ايەلدەرىنىڭ اراسىنان شىق­­­قان­­ ال­­عاش­­قى­­ گەو­­لوگ-عالىم پات­­شاي­­ىم­­­­ ءتا­جى­باە­ۆا 1920 جىلى تۋ­عان.­­ جەت­­­پىس­­ ءبىر جىل­­ جا­­سا­­عان­ تۇل­عا عى­لىم­­­مەن­­ قوسا قوعامدىق قىز­­مەت­­تەر­­­گە­­­ دە­ بەل­سەن­دى ارالاستى. گەو­لو­گيا­­ عى­­لى­­مى­­نىڭ­ ىشىندەگى ىرگە­لى­ سا­­لا­ لي­تو­­لو­گيا­نىڭ نەگىزىن قالاعان قا­زاق­ قى­زى پاتشايىم ەكە­نىن­ بىرەۋ ءبىل­سە، بىرەۋ بىلمەس. وسى تابى­سى­مەن­-اق كەڭەس وداعى حالقىن تاڭ­عال­دىر­عان ول تاشكەنتتەگى ور­تا­ ازيا ۋني­ۆەر­سي­تە­تىن­ ءبى­تىر­گەن. قا­زاق­ عى­لى­مى­نىڭ­ قا­را­نا­رى قانىش ءسات­باەۆ­تان ءتالىم الدى. شوگىندى جىنىس­تار­ مەن رۋ­دا­لار­دىڭ­ ەرەكشەلىگىن ەكشەپ، زەر­دە­لەپ،­ ۇستاز سالعان سوق­پاق­تى داڭ­عىلعا اي­نال­دىرىپ باقتى.

«كۇلاش دەگەن – كەرەمەت!»
اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى، قازاقتان شىققان تۇڭعىش كسرو حالىق ءارتiسi كۇلاش بايسەيىتوۆاعا زاڭ­­عار­ جا­زۋ­شى­ مۇحتار اۋەزوۆ «كۇ­­لاش­­ دە­گەن – كەرەمەت!» دەپ تاڭ­عال­عان. ە.­برۋ­سيلوۆسكي جازعان بi­رiن­شi­ قازاق وپەراسى «قىز جi­بەك­­تiڭ» قويىلۋى قازاق مۋزىكا ءما­دە­نيە­تىن­دە­گى ءۇل­كەن­ تا­ري­حي­ وقيعا بولدى. 1936 جىل­عى­ ءماس­كەۋ­دە­گi­ قازاق ونەرiنiڭ ونكۇن­دi­گiن­دە قىز جiبەكتى سومداعان كۇلاش تىڭ­دار­مان جۇرتشىلىقتىڭ ىستىق ىقى­لا­سىنا يە بولدى. قازاق ارۋىنا بار-جوعى جيىرما ءتورت جا­سىن­دا­ ال­عاش­قى­لاردىڭ قاتارىندا كسرو حالىق ءارتiسi اتاعى بەرىلدى.

ماسكەۋدى مويىنداتقان مىڭ بۇرالىپ
قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسiبي بيشi­ قىزى – شارا (گۇلشارا) جيەن­قۇ­لو­ۆا. بي قۇدiرەتi بويىنا تۋمىسى­نان­ دارىعان شارا نەبارi ون التى جاسىندا اتاقتى بيشi اتاندى. 1936-1937 جىلدارى ماسكەۋ مەن لەنينگراد­ گاس­ترولدەرiندە تەاتردىڭ قانداي­ بي­iك­تەردى باعىندىرعانىن تاريحتان بىلەمىز. قازاق ادەبيەتi مەن ونەرiنiڭ ماسكەۋدەگi العاشقى ونكۇندiگiندە زور تابىستارى ءۇشiن ماراپاتتالعان بiر­ توپ­ قاي­رات­كەر­دىڭ اراسىنان شارا­­­­­ جي­­­ەن­­­قۇ­­­لو­ۆا «قۇرمەت بەل­گi­سi» ور­­­دە­­­نiن­ يە­لەن­گەن. ونىڭ ورىن­داۋىن­­­­­دا­­­­عى­­ قا­­زاق­­تىڭ­ كوڭىلدى اندەرi – «مول­­­دا­­­باي»،­ «جاريام-ايداي»، «ءبۇر­­­كi­ت­­شi»، «ساۋىنشى جەڭگەي»، «شاح­­­تەر» – تەڭدەسسiز، قايتالانباس ءدۇ­­­ني­ە­­­لەر­-تۇعىن.
قازاقتىڭ تۇڭعىش دراما تەاترى­ شى­مىل­دىعىن اشقاندا ەڭلiك پەن قارا­كوزدەي اياۋلى قىزداردىڭ ءرولiن، ۇلتتىق كينو ونەرiنiڭ ءتولباسى بول­عان­ «امانگەلدi» فيلمiندە بانۋ ءرو­لiن شارا جيەنقۇلوۆا وينادى.

ون سەگىز جاسىندا سوعىسقا سۇرانعان سۇلۋ
كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىن ال­­عان­ تۇڭ­عىش قازاق قىزى مانشۇك ءما­مە­تو­ۆا­ 1922 جىلى تۋعان. مانشۇكتiڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – ءمانسيا. ءمان­­شۇك­­ مەكتەپتi بi­­تi­­رىپ،­ مە­­­دي­­­تسي­­نا­ ينس­تي­تۋ­تى­نا قۇ­­جات­­ تاپ­­سى­­را­­دى. ەكiنشi كۋرسقا ءوت­­ەر­­ تۇس­­تا­­ ەك­ىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­­ ءور­تى­ بۇرق ەتە ءتۇ­سە­دى. نەبارى ون­ سە­­گىز­ جاس­تا­­عى­ قار­شا­داي­ قىز «فا­­شيس­­­تەر­دi جويۋ­ ءۇش­iن­ ماي­دانعا ات­تا­نا­­تىن­ اع­اي­ىم­­ دا،­ اپا­ي­ىم دا جوق،­ سون­­دىق­­تان،­ ءوزiمدi جiبەرiڭiز» دەپ،­ ءاس­­كە­­ري كو­ميس­سا­ريات­قا حات جاز­عان.­ 1942 جىلدىڭ 13 تامىزىندا ال­ما­تى­دان №100 اتقىشتار بري­­گا­دا­سى­­مەن­ ءمان­شۇك­ تە مايدانعا ات­تا­نا­دى. كسرو جو­عار­عى­ كە­ڭە­سi­­نiڭ جارلىعىمەن 1944 جىلدىڭ 1 ناۋ­­رى­زىن­دا مانشۇك ءما­مە­­تو­ۆا­عا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتا­عى بەرiلدi.

قاھارمان حيۋاز
قازاق قىزدارى اراسىنان شىققان تۇڭعىش ۇشقىش دەگەندە حيۋاز دوس­پا­­نوۆانى اتايمىز. ەل نامىسىن سوناۋ­ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سۇ­را­پىل­ جىل­­دا­رىندا ەرلەرمەن بiر­گە­­ «ەتiگiمەن سۋ كەشiپ» قورعاعان اياۋ­لى ارۋلاردىڭ بiرەگەيi, حالىق قا­ھار­ما­نى­ حيۋاز 1922 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1940 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى مە­دي­تسي­­نا­­ ينس­تي­تۋ­تى­نا وقۋعا تۇسكەن ول سو­­عىس­ باس­تال­عان­دا اتاقتى ورىس ۇش­قى­­­­شى­­­ م­.­­راس­­كو­­ۆا­ باس­قارعان 46-گۆار­ديا­­­­لىق­­ پولككە قابىلدانادى. قايسار قىز­ ۋكراينا، بەلورۋسسيا، قىرىم، كاۆكاز، پولشا جانە البانيا سياق­­­تى­­­ فا­­شيس­­تەر­­ با­س­ىپ­ ال­عان­ ەل­دەر ­اس­­­­­­پا­­­­­نىن­­­­­دا­ “پ­و­-2”­ بومبالاعىش ۇشا­­­عى­­­­مەن­­­ ءۇش­ ءجۇز رەت جاۋ توبەسiنەن اجال­ وعىن بوراتقان. وسىنداي ەر­­لi­­گi­ ءۇش­iن­ حيۋاز دوسپانوۆاعا ەل­­با­­سى­­نىڭ­­ جار­­­لى­­­عى­مەن حالىق قا­­ھار­­­ما­­­نى­­ اتا­عى­­ بەرiلiپ، «التىن جۇل­دىز» جانە «وتان» وردەندەرi تاپ­­سى­رىلدى.

ءبىرتۋار بالەرينا
1950-60 جىلدارى ساحنانىڭ سانىنە اينالىپ، قازاقتىڭ تۇڭعىش بالەري­نا­سى اتانعان ءبيشى نۇرسۇلۋ توپالو­ۆا­نى ەڭ العاش ونەرگە تارتقان اكا­دە­ميك احمەت جۇبانوۆ ەكەن. قار­شا­­داي قىزدى الماتىداعى وپەرا ءجا­نە­ با­لەت­­ تەاترىنىڭ كوركەمدىك جە­تەك­شى­سى ق.جانداربەكوۆ پەن با­لەت­مەيس­تەر ا.الەكساندروۆ قام­قور­­لىق­تا­رى­نا الادى. توپالوۆا سول­ ونەر ورداسىن­دا ءدارىس الىپ، ءتو­سە­لىپ،­ «قىز جىبەك»، «قالقامان-ما­مىر»­ قوي­ىلى­م­دا­رىن­دا­ شارا جيەنقۇلوۆانى اۋىس­تى­­رادى. «نۇرسۇلۋ توپالوۆانىڭ دايىن­دىق­­سىز­ سوم­دا­عان­ كلاسسيكالىق ۇلگى­دە­­­گى­­­ زا­­رە­­ما­­سى ناعىز شىعىستىڭ ار­­ۋى­­­ بو­­­لىپ­­­ شىق­­تى.­ …ول ءاربىر ساح­­­نا­­­عا­­­ شى­­­عار­­­دىڭ­ الدىندا قاتتى تول­­قي­تىن، ءار بيىنەن قولتاڭباسى اي­قىن­ كو­رى­نە­تىن، سول كەزدەگى تالانت­تى­ بي­شى­لەر­دىڭ ارا­سىن­دا ەرەك­شە­لە­نىپ­ تۇ­را­تىن…» دەي­دى حالىق ءار­تى­­سى­ بو­لات­­­ ايۋ­حا­نوۆ.­

دوۆجەنكونى باس يدىرگەن داريعا
داريعا ءتىنالينا. الەمگە ايگiلi كي­نو­رە­جيس­سەر­ ا.دوۆجەنكو «شىعىس­تىڭ­ تۇڭعىش ايەل-كينورەجيسسەرi» دەپ ەرەكشە باعالاپ، قازاقتىڭ قار­شا­داي­ قى­زى­نىڭ دارىنى مەن ونە­رi­نiڭ­­ ال­دىن­دا باس يگەن. جيىرما ەكى­ جىل­ «موسفيلم» كينوستۋدياسىن­دا­ تەر­ توك­كەن داريعا ءتiنالينا يتا­­­ليا­­لىق­­ كور­­نەك­­تى­ رەجيسسەرى فە­دە­­ري­كو­ فەل­لينيمەن، فرانتسۋز كي­نو­­­اك­­تە­رى ءارi كۇمiس كومەي ءانشiسi يۆو­ لي­ۆي­مەن، كسرو حالىق ءارتiسi يۆان­ پى­رەۆ­پەن تىعىز ارالاسىپ، قىز­مەت­ ەت­كەن. 1940 جىلى داريعا اك­­­ت­ري­­­سا­­ رە­­تiن­­دە­ م.دونسكويدىڭ «رو­­­مان­­­تيك­­­تەر»­ اتتى فيلمiنە ءتۇس­­­تى.­ ال،­ رە­جيس­سەر­لىق­ كاسiبي بi­لiك­­تi­­لi­­گiن­ «سال­تا­نات»، «قيانداعى قىس­­تاۋ­دا»، «ايرىقشا ماڭىزدى تاپ­­سىر­­ما» ­فيل­م­دە­رiندە كەرەمەت ۇلگi­دە كورسەتكەن. وسىلاردان­ بولەك ەي­زەن­ش­تەين،­ سەرگەي گەراسيموۆ، ءاب­دiل­دا­ ءتا­جiباەۆ، احمەت جۇبانوۆ، شاكەن ايمانوۆ سىندى تۇلعالار تۋ­را­­لى دەرەكتi فيلم جاساعان كينو­رە­جيس­سەر­ اپا­مىز ەكى جىل بۇرىن عانا ومىردەن وزدى.

تىكەلەي ەفيردىڭ قارلىعاشى
ءلازيزا ايماشەۆانى قانداس­تا­­رى­مىز­دىڭ ىشىندەگى تۇڭعىش تەلە­جۇر­گi­زۋشi قىز رەتىندە تانيمىز. 1958 جىلعى 8 ناۋرىز – قازاق تەلە­ۆي­زيا­سى­نىڭ تۋعان كۇنi. جۇرت ەكراننىڭ نە ەكەندiگiن بiلمەيتiن سول تۇستا تi­­كە­­لەي­­ ەف­ير­دە حا­بار جۇرگiزگەن ديك­­تور­­دىڭ­­ ەسى­­مىن بۇگiنگi بۋىن تا­ني­ بەر­­­مەي­­­دى.­ سول تۇستا جاپ-جاس ءارi­ ءۇر­iپ­ اۋ­­ىز­­عا سالعانداي سۇلۋ ءلا­زي­زا­ ءدا­رi­حا­نا­دا­عى جۇمىسىنان جۇرگiزۋشiلiككە شا­قى­رىل­عان ەكەن. سودان ايماشەۆا اپامىز ون بەس جىلدان استام تىكەلەي ەفيردە ديكتور بولدى.

تۇڭعىش وليمپياداشى قايدا تۇرادى؟
الدانىش رامازان – قازاق قىز­دا­رى­نىڭ­ اراسىنان تۇڭعىش وليمپياداعا قاتىسقان. موڭعوليانىڭ بايولكە ايماعىنا قاراستى ولگەي قالاسىندا تۋعان. بۇگىندە ۇلانباتىر قالاسىندا ەلەۋسىزدەۋ عۇمىر كەشۋدە. سونداعى ورتا مەكتەپتىڭ بىرىندە مۇعالىم. ول­ موڭ­عو­ليا­نىڭ­ سپورت تاريحىن­دا­ تۇڭ­عىش­ «سپورت شەبەرى» اتان­عان.­ ونىڭ جارتى عاسىر بۇرىن جا­ڭارت­قان­ ءۇش بىردەي رەكوردىنىڭ ءبىرىن ءالى كۇنگە ەش جەلاياق بۇزعان جوق.

الدانىش جۇگىرۋدەن 1964 جىلعى توكيو وليمپياداسىنا قاتىسىپ، جاق­سى­ ءنا­تي­جە كورسەتتى.

 اسحات رايقۇل

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

sixteen + 12 =