Tuñğış uşqış tağdırı

0 181

Adamzat qoğamına HH ğasırdıñ basında qızmet ete bastağan avïa­cïya latın tilinde qus degen mağına beredi eken. 1903 jıldıñ 17 jeltoqsanında amerïkalıq ağayındılar Rayt älemde birinşi ret özderi qupïya jağdayda jasağan uşw apparatımen aspanğa köteriledi. Twra 30 jıldan soñ aspan älemine qazaqtıñ alğaşqı uşqışı Joldasbek Nurımov samğadı. Osığan qarap, qazaqtan şıqqan tuñğış uşqış kim degen salmaqtı sawaldıñ jawabın tapqanday boldıq.

Joldasbek Nurımov 1912 jılı Sırdarïya awdanına qarastı №3 (qazirgi Amankeldi) awılda ömirge kelip, jastayı­nan jetim qalıp, äkesiniñ ağası Qalmuhammedtiñ qolında tärbïelenedi. Ğılım men bilimge quştar bala altı jasında uşıp bara jatqan
aeroplandı körgennen keyin, aspan älemine quştarlığı arta tüsedi. Asıl armanı Balaşov qalasındağı uşqıştar dayarlaytın avïacïyalıq wçïlïşeden (1931 j.) bir-aq şığaradı. Wçïlïşeni üzdik dïplommen bitirip, ekinşi därejeli uşqış mamandığın alıp, sol oqw ornında uşqış-ïns­trwktor retinde jumısqa qaldırıladı.
1934 jıldıñ soñında Nurımov öz ötinişimen Soltüstik Sibir Azamattıq äwe flotına awısıp, oğan jastarğa bilim berw men uşqıştar jumısın basqarw mindeti jükteledi. Qıstıñ qa­qağan ayazında, kündiz-tüni, qalıñ tumanda eşqanday baylanıs quralınsız uşıp üyrengen Joldasbektiñ täjirïbesi uştala tüsedi. 1935 jılı şilde ayında ol Petropavl qalasınıñ tawlı aymağında №270 uşqıştar otryadın qurw üşin sonda awıs­tırılıp, P-5, PR-5, ANT-9 uşaqtarımen uşwdı üyrenedi.
J.Nurımov jaylı alğaşqı maqala «Propeller» gazetiniñ 1936 jılğı 8 tamızdağı №22 sanında «Nwrımov – pervıy pïlot nacïonal v naşem wpravlenïy» degen taqırıpta swretimen jarïyalandı. Ulı Otan soğısınıñ aldında 300 mıñ şaqırım qaşıqtıqtı artqa tastağan täjirïbeli uş­qış soğısta da sansız erlik jasadı. 1941 jılı Soltüstik Batıs maydanında bombalawşı äwe polkiniñ komandïri retinde Kïev, Har'kov, Voroşïlovgrad bağıtında äskerï tapsırmalardı orındadı. 1942 jılı Joldasbek Nurımov Volgograd şebine awıstırıladı. Bilikti uşqıştı №102 äwe polkiniñ komandïri etip tağayındaydı. Kezekti äskerï tapsırmasın orındaw barısında jawdıñ ME-109 ïstrebïteli Nurımov­tıñ uşağın atıp tüsiredi. Täjirïbeli uşqış awır jaralanğanına qaramastan, uşaqtı keñes äskeriniñ aldıñ­ğı şebine qondırıp ülgeredi. Äskerï awrwhanada em­delip şığıp, ol qaytadan maydan şebine attanadı. 1943 jılı äskerï tapsırmadan kele jatqanda jawdıñ tört birdey ïstrebïteliniñ şabwılına tap boladı. Olardıñ birin atıp tüsirip, özi qarsılastıñ snaryadınan awır jaralanadı. Soğan qaramastan uşağın keñes jerine qondırıp, özi esinen tanıp qaladı. Bes ayday äskerï awrwhanada emdelip, 1944 jıldıñ şildesinde densawlığınıñ jaramsızdığına baylanıs­tı maydannan qaytarıladı. J.Nurımovtıñ bul erligi J.Altaybaevtıñ «Qanattı batır» (Socïalïstik Qazaqstan, 1 qañtar 1944 jıl) attı maqalasında tolıq bayandalğan. Maydan şebinde körsetken erligi üşin Joldasbek Nurımov «Qızıl Tw», İ därejeli «Otan soğısı», eki märte «Qızıl juldız» ordenderimen jäne medal'darmen marapattaladı. 1945 jılı medïcïnalıq komïssïya Nurımovtıñ densawlığın tekserip, uşwğa ruqsat beredi. 1946 jıldıñ aqpanınan bastap Almatı qalalıq №7 uşatın kölik tobına uşqış bolğan Nurımovtı birşama waqıttan keyin uşqıştar tobınıñ komandïri etip tağa­yındaydı.


1952 jılı Şımkent qalasına köşip barıp, äwejayda dïspetçer qızmetin atqaradı. Qan maydanda eki ret awır jaralanıp, elge aman-esen oralğan qayran uşqış bir buzaqınıñ qolınan qaza tabadı. Qazaqtıñ alğaşqı uşqışınıñ ömir jolı osınday. Kezinde Keñes­ Odağınıñ Batırı atağına usınılğan, biraq keybir sebeptermen bul ataqtı ala almağan J.Nurımovtıñ soğıstağı erlikteri äli zerttele bermek.
Joldasbek ağa elw jıldan astam ömirinde tört ret nekeli bolğan. 1935 jılı alğaşqı jarı, sol kezdegi Qazaqstan Kompartïyası ortalıq komïtetiniñ hatşısı J.Şayahmetovtiñ äyeliniñ äpkesi Gülsim apanı kezdestirip üylenedi.
Ekinşisi – Şara, üşinşisi – Ğalïma apamız, törtinşisi keyin Joldasbek ağanıñ qızı Ïrïna arqılı belgili bolğan – YUlïya Ïvanovna Kïseleva.
Joldasbek ağanıñ Rïta (Rïorïta), Zarema jäne Lawra esimdi üş qız dünïege keledi. Rïta ömirden erte ozdı. Zarema äkesiniñ jolın qwıp, D.Qo­naev­tıñ uşağında 21 jıl styuardessa qızmetin at­qaradı. Lawra Almatı dene tärbïesi jäne sport mektebin tämamdap, osı salada köp jıl eñbek etedi. Qazir ekewi de Almatıda turadı.
Qazaqtıñ tuñğış uşqışı Joldasbek Nurımov tağdırı tuñ­ğış bïşimiz Şara Jïen­qulova apamızben de toğısadı. Qazaq öneriniñ jarqın juldızı, bï padïşası Şara apanıñ uşwdıñ bar qır-sırın meñgergen batır, jigittiñ sultanı, qazaqtıñ alğaşqı uşqışı Joldasbek ağamen otbasılıq ömiri segiz jıldan aspadı. Qos tuñğış perzent körmey ajırasqan.
Joldasbek ağanıñ ömiriniñ soñğı jıldarın birge ötkizgen üşinşi jarı Ğalïma apa ekewiniñ Nurïya men Nurzïya (egiz) jäne Nursulw ecimdi üş qızı bar. Olar qazir Şımkent qalasında turadı.
Joğarıda aytqanımızday, törtinşi jarı – YUlïya Ïvanovna Kïseleva. Onıñ bipinşi küyeyi temirjol ïnjeneri qız­metin atqarıp jürip, «monarhïyalıq mekemelermen baylanısı bar» degen jalamen 1930 jılı atılıp ketken. «Halıq jawınıñ» äyeline qosılğan Joldasbek ağanı da osı bip saya­sattıñ salqını şarpısa kerek (tolığıraq «Otan saqşısı»
nemese «Çasovoy Rodïnı» gazetiniñ 2013 jılğı 12 qırkü­yegindegi №39 sanında).
YUlïya Kïselevadan 1949 jılı dünïege kelgen Joldasbek ağa­nıñ qızı Novïkova Ïrïna Joldasbekovna KazGW-dıñ jwr­nalïs­tïka fakwl'tetin tämam­dap, 23 jasında äskerï azamatqa turmısqa şıqqan. Qızmet babımen Moñğolïyada, keyin Lenïngrad­ta turğan. Qazip Ïtalïyanıñ oñtüstigindegi Messïna qalasında turadı. Ïtalïyağa deyin Sankt-Peterbwrgte mwnïcïpaldı keñestiñ quramında jürip, 2003 jıldan şığa bas­tağan «Vestï strel'nı» gaze­tiniñ qurıltayşısı bolğan. Derekterge qarağanda, Ïrïna qarındasımız – mwnïcïpaldı basqarwdı qalıptastırw men damıtw mäselelerine qomaqtı üles qosqan jwrnalïst.
Bir kezdeswde söz orayı kel­gende Ïrïnağa Qazaqstan jaylı biletin şığarsıñ degen sawalıma: – Meniñ äkem qazaqstandıq, meniñ jartı qanım – qazaqtıñ qanı. Şïrek ğasır işinde täwelsiz Qazaqstannıñ tabıstarın men sizderden kem bilmeymin. Sebebi men jat jerde jürmin ğoy. Lenïngrad blokadasınıñ awır kezeñderinde äkemmen birge bolğan anam – YUlïya Ïvanovna Kïseleva uşqış äkemniñ sansız erlikterin, onıñ azamattıq asıl qasïet­terin qulağıma qu­yıp, ömir-baqï Joldasbek qızı bolıp jürwimdi qatal tapsır­ğan-dı. Sizder Nursultan
Nazar­baevtay Elbasıları­­ñız bar baqıttı jansızdar, – dep bir tüyip tas­tadı.

Qazbay QUDAYBERGENOV,
professor

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı