Топтасып ешкім төбеге шықпайды

0 144

Әуелгіде қазақ поэзиясында өз орны, үні бар кейіпкерімнің шығармашылығы туралы мақала жазайын деп ойладым. Бірақ ол ойымнан әп-сәтте айныдым. Ақын өлеңдерін тағы бір шолып шыққанда, ондағы ұлттық бояуға ғана емес, оның астарындағы қатпар- қатпар ойларға сүңгіп, бірде әсерлі сезімге бөленсем, енді бірде мұңлы күйге ендім. Соған қарап кез келген талантты тұлғаның жан дүниесіндегі бұйығы, бірақ бұлқынып жатқан тылсым сырды оның өзінен артық ешкім зерделей алмайтындығын түсіндім. Дауылпаз Қасымның да «Өзге емес, өзім айтам өз жайымда» дегені содан болар. Ендеше Несіпбек ағаның өзі туралы өзінен артық ешкім айтпас дедім де, ақынның өзін сөйлеткенді жөн көрдім.

БІРАЗ АҚЫННЫҢ ТАЛАНТЫ КҮЙІП КЕТТІ

– Аға, қазақ поэзиясының тарихы тым тереңде жатыр, сөзімізді одан тартсақ әріге кетеміз. Сондықтан әңгімемізді өткен ғасырдағы ұлттық поэзияның дамуы, қоғам алдындағы бағдары, әдебиетке толқын-толқынмен келген ақындардан өрбітсек?
– Ұлттық поэзия туралы айт­қанда алдымен, Абай атамызға жүгініп, сөз бастаған дұрыс болар. Ұлы тұлғаның қазақтың ғана емес, әлем ақындарының ішінде жұлдызы айрықша жарқырайды Содан да халық оған әлдеқашан бағасын беріп қойған. Кешегі кеңес заманында аумалы-төк пелі кезеңдер басымыздан өтті, оның қаламгерлердің шығармашылығына да тиген кері әсері көп болды. Ақындардың дені өз жан дүниесіндегі сыр­ды, өмірді, уақытты төгіліп, шынайы жырлай алмады, көбісі дүрсілдеген бесжылдық балғасының астында жаншылды. Ол үшін ақындарды жазғыра алмайсыз. Мәселен, қазақтың Тайыр ­Жароков деген тамаша ақыны болды, керемет талант, бірақ идеологияның сойылын соғып, соны жырлады. Сойылын соғайын деген жоқ, уақыт орайы соған келіп, амалсыз соқтырды. Сол жылдардағы біраз ақындар осы жолға түсіп, таланттары күйіп кетті. Поэзияда жан-дүние­сін барынша ашып, ақтармады. Мұқағалидың: «Айтып өткен ақында арман бар ма? Жүрегінің түбіне кір жасырмай» дегені осыдан болса керек.
Соғыстан кейін әдебиетке, қанды қырғынның ортасынан аман-есен оралған бір буын буырқанып келді. Олар: Сырбай, Хамит, Әбу, Мұзафар, Қалижан – бұлар өзі үлкен шоғыр. Олардың ізін баса Ғафу, Ізтай көрінді. Бірақ осы есімдері аталған ақындардың потенциалы толық ашылды деп айта алмаймын, арасынан қадау-­қадау ғана суырылып шықты. Мысалы, Ғафу – ­ғажайып­ ақын, бір өзі үлкен мектеп. Соның ішінде ептеп ашылған Қасым Аманжоловты айтар едім, бірақ ол да толықтай құлашын еркін жаза алмады. Қасымның қатты ашылғаны «Өзім туралы» өлеңі, басқасынан идеологияның сарынын байқайсыз. Мысалы, «Советтік менің өз елім» тамаша өлең. Қасымның дәл осылай жазған өлеңі басқа ақында жоқ. Жастайынан жетімдік пен қиындықты көріп өскен азаматтың солай жазуға қақысы да бар. Маған бала күнімде әсер еткен, сөз саптауы бойыма сіңген ақын – Қасым. Мен өзім Қасымның шинелінен шықтым деп айта алам.
– Одан кейін поэзияға кімдер келді, олар өздерін толық көрсетіп, ашылды деп ойлайсыз ба?
– Елуінші жылдардың орта кезінен кеңестік идеологияның тоңы жібіп, көбесі сөгіле бастап, жаймашуақ кезең келгендей болды. Сол жылдары әдебиетке Мұқағали, ­Тұманбай, Қадыр, Сағи, ­Фаризалардың келуі – қазақ поэзиясын аспандатты. Ұлттық поэзияның бір дәуірлеген тұсы – осы. Айталық, Тұманбай поэзия­ға таза, мөлдіреген лирикасын әкелсе, Мұқағали ақынның ішкі жан-дүниесін бүкпесіз жырлады, Ал енді ұлттық ойды ашуды Мағжандардан кейін Қадыр бастады.
– Сол кезеңде аударма өнері де жақсы дамыды, оның да ұлттық поэзияға оң ықпалы болды деп ойлаймын…
– Дұрыс айтасың, сол кезде орыстың үлкен ақындары Пушкин, Лермонтовтан бастап, шетелдің қабырғалы қаламгерлері де тәржімаланды. Көршілес республикалардағы талантты деген ақындар да қазақша сөйледі. Бұл шығармалардың бәрі классикалық деңгейде аударылды. Мәселен, Ғафу­ ­Қайырбеков Байронды, Қуандық Шаңғытбаев Омар Хайямды, Сағи Жиенбаев Расул Ғамзатовты төгілтіп тәржімалады. Мұқағали Мақатаев Дантенің «Құдіретті комедиясын» аударды. Кешегі Қайрат Жұмағалиев Сергей Есенинді ана тілімізде мөлдіретіп жеткізді. Қадыр аға да орыстың осы ғажайып ақынын аударды, бірақ одан «Есенин» шықпады, өз стиліне салып жіберді. Олжас Сүлейменовті де тәржімалағанда да солай болды. Турасын айтайын, Қадыр ағаның аудармасын қабылдай алмадым, бұл менің жеке пікірім. Ол кезеңнің бір бақыты, қазақ оқырмандары бар еді, бүкіл қазақ кітап оқитын. Қазір тіл білетін ұрпақ кетіп қалды, енді сол кезде орысша оқыған, тілді түсінбейтін жастардың бала-шағасы өсіп жетілді. Енді бүгін кітап оқылмайды, бұл әдебиеттің соры.

БІЗДІҢ БУЫН ПУБЛИЦИСТИКАЛЫҚ САРЫН ӘКЕЛДІ

– Жетпісінші жылдары келген сіздің буын әдебиетке қандай жаңалығымен келді?
– Шындығын айтқанда, біздің буын Мұқағали, Қадыр, Тұманбайлар кешкен бақытты басынан кешпеді. Өйткені өлеңді сүйіп оқитын оқырмандар азай­ды. Алдымыздағы «Соғыстан соң туғандардың» арасында бірен-саран ақындар мойындалғанымен,олар да толықтай мойындалмады. Біздің толқын поэзияға публицистикалық сарын әкелді. Ұлттық бояуды әрлеген ақындар да болды, оған Кеңшілік пен Жұматайды жатқызар едім.
– Кім мойындалмай қалды деп ойлайсыз?
– Бәрі өз дәрежесінде мойындалды. Осы ақындар бір-бірін мойындай ма?
– Сіз қалай ойлайсыз?
– Мойындамайды. Мен өзім мойындайтын, мойындамайтын ақындарым бар.
– Кімді мойындайсыз?
– Құпия, ол менің ішкі сырым.
– Қазір оқуға ауыр, бояуы солғын, түсініксіздеу өлеңдер көбейіп бара жатқан секілді…
– Жұматай Жақыпбаевтың «Бір күлермін ғарыш жаққа кетерде…» деген жақсы өлеңі бар еді, сонымен біраз ақындар аспанға шығып кетіп, жерге түспей қойды. Біздің ақындар Еуропаның, тағы басқа елдердің әдебиетін оқып алады да, соның костюмін қазақ поэзиясына кигізгісі келеді. Сосын оны жаңалық деп ойлап, кейін өзінің қайда қалғанын білмейді. Өзге әдебиетті оқы, үйрен, біл, кейбір әдіс-тәсілдері мен формасын ал, бірақ оның киімін бізге толық кигізбе. Поэзия да жанды процесс, ол да өсіп жетіледі, оның тарихы, психологиясы бар. Қазақ поэзиясының өзімізге ғана тән болмысын сезіну керек. Кейбіреу­лер еліктеуге ұрынып, барынан айырылып қалды. Айналайын, қазақтың қара өлеңінің тамыры сонау көне дәуірден басталады, біз содан нәр алып, түрленейік.
Поэзияда бірнәрсеге ішім ашиды: жастар ғана емес, атағы бар үлкен ақындардың өзі тіл білмейді. Қазақы оралым мен тіл байланысынан ажырап қалған. Негізі, поэзия музыкамен астасып жатады, өлең тілі таңғы шықтай мөлдіреп, төгіліп тұрмағаннан кейін ол поэзия бола ма? Қазақтың кез келген өлеңі әнге айналып кетеді. Мәселен, Мұқағалидың әрбір өлеңі әнге сұранып тұрады.
– Жалпы, жастар поэзиясы туралы не айтар едіңіз?
– Қазіргі ақындар арасында түсініксіз өлең жазып, оны бір-бірі мақтап, қолпаштап, цитат алып, дәріптейтін топ пайда болды. Баяғыда Жазушылар одағында ағаларымыз топ-топқа бөлініп айтысатын. Топтасып жүріп ешкім төбеге шықпайды. Талант – жеке дара шығады. Топтасып әдебиет жасалмайды, әдебиетті жеке талант жасайды. Кейбір жас ақындар қолдан трагедия жасап, өзге әлемде жүреді, оны өзі де ұқпайды. Поэ­зия деген өмір, бүгінде отанды жырлау, халықтың жағдайын, арман-мұңын барынша шеберлікпен жырлау азайды. Елді жыр­ласа бірден билікті жамандап, шабуылға көшеді, ол халықты жырлау емес, ақынның ішкі позициясы, қыжылы. Халықты жалаңаш емес, Абайша астарлап, образбен жырлау керек. Журналистиканың тілімен жазылған өлең поэзия емес.

«БӘЙТЕРЕКТІ» ДӘУІР ТУДЫРДЫ

– Қоғам саясиланып барады, содан ба кейбір адамдар «ақын-жазушылар елдің құты ғой, олар неге билікке халықтың мұңы мен зарын айтпайды» деп мін тағып жатады. Бұған не айтасыз?
– Ақын-жазушының міндеті көшеге шығу немесе айқайлау емес, оның міндеті – жазу. Ұғар құлақ болса айтып жатырмыз. Оны оқымайды да, қаламгерді кінәлайды. Шынтуайтына келсек, халықтың жолында басын бәйгеге тіккен ақындар: Махамбеттен бастап, кешегі отызыншы жылдары Бейімбет, Мағжан, Сәкен, Ілиястар құрбан болды.Қазірде арқалы ақындар елдің зары мен мұңың толғаудан кенде емес. Оны жоғары да еститін құлақ, төменде оқитын көз болу керек. Бір жағынан, қазір шығып жатқан кітаптардың таралымы аз, 2-3 мың данамен жарық көреді, ол халыққа жетпейді. Мәселен, «Бәйтерек» поэмасында мені «Елбасыны жырлады» деп кінәлайды, соның ішінде халықтың шерін қозғаған түйдек-түйдек ойлар бар, қажет болса қарсылықта кездеседі.
– Осы поэма жарыққа шыққаннан бері артық-ауыс пікірлер айтылды, сіз оны қабылдайсыз ба?
– Мен оны ешқашан қабылдамаймын, туындыны дұрыс жаздым деп ойлаймын. Поэманың ішінде Елбасы туралы бес-алты шумақ жазылды. Тұңғыш Президентіміздің азаттық алғаннан кейін ел іргесін бекітіп, шаңырағын тіктеген зор үлесін айту қажет. Бір ғана Алатаудың баурайында жатқан еліміздің бас ордасын Арқа төсіне көшірген еңбегін неге жырламасқа?! «Бәйтерек» поэмасы 2002 жылы жазылды, ол кездегі халықтың көңіл-күйі басқа. Билікке қарсылардың бәрі мені соққылайды, бірақ соның біреуі де поэманың көркемдігі туралы сөз қозғамайды. Әріден кейін, олардың «Поэманы неге жазасың?» деп айтуға қақысы да жоқ, ол менің жеке шаруам.
Шын мәнінде «Бәйтерек» поэмасын дәуір тудырды, мен онда Елбасы мен астананы ғана жыр­лаған жоқпын, бүкіл қазақты жырладым.

БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІН АЙТ­ҚАНДА ЖЫЛАҒЫМ КЕЛЕДІ

– «Балдырған» журналында біраз жыл жұмыс істеп, балаларға тамаша өлеңдер жаздыңыз, ол кітап болып жарық көрді. Қазіргі балалар әдебиеті туралы не дейсіз?
– Бүгінгі балалар әдебиеті туралы айтқанда жылағым келеді. Кеңес өкіметінің тұсында балалар әдебиетіне қатты көңіл бөлінді, арнайы баспа да жұмыс істеп, содан жыл ­сайын жеткіншектерге арналған жинақтар шығып тұрды. Сол кездері Жақан Смақов, Қадыр Мырза Әлі, Мұзафар Әлімбаев, Әнуарбек Дүйсенбиевтің шығармалары балалар әдебиетін бір биікке көтерді. Қазір балаларға арнап жазатын қаламгерлер санаулы, олардың насихаты да кемшін. Қазір балғындардың көбі мультфильм көргенді жақсы көреді. Жас ұрпақтың тілден айырылып бара жатқанына мұның да әсері бар. Қысқасы, балалар әдебиетін дамыту үшін мемлекеттік қамқорлық қажет, онсыз өз бетімен дамымайды. Арнайы бағдарлама жасап, байқау ұйымдастырып, қаламақыны көтеру керек. Негізінен, жеткіншектерге таланттың таланттысы жазады. Бізде балалар әдебиетін екінші планда қарайды, бұлай болмайды. Мәселен, мектепке дейінгі балдырғандарға ұсынатын түк жоқ, орыстар қалай балалар жинақтарын жайнатып шығарды, соны көріп көңілді мұң басады.

ДОСҚА ЖАРЫҒАН АДАММЫН

– Әдебиетке сіңірген еңбегіңіз бағаланып, жоғары марапатқа қол жеткіздіңіз, атаққа қалай қарайсыз?
– Жұмыр басты пенде ретінде атақ керек, бірақ ол мәңгі қалмайды. Біздің алдымызда мемлекеттік сыйлықты алған талай ақындар болды. Қазір олардың кейбірінің есімдері де аталмайды. Бірақ ақын өмірден өткеннен кейін атақ жұмыс істемейді, шығармаңыз ғана елдің көңілінде қалады. Алайда өнер адамын ынталандыру үшін, мерейін өсіру үшін, әдебиетті алға жылжыту үшін атақ керек. Өнер деген бәсеке, жарыс. Дегенмен атақ мүмкіндігінше әділ берілгені жөн.
– Сіздің достарыңызға деген көңіліңізді жақсы білемін, солар жайында да сөз қозғап өтесіз бе?
– Менің достарымның бәрі де жаны жайсаң азаматтар. Солармен қатар жүріп, өмір сүргеніме қуанамын. Жас күнімен Жәнібек, Тұрсын, Құнапия, Жүрсін, Сәулебек, Жанболат, Намазалы, Сауытбек, Әлібек деген жігіттермен араласып, бүгінде жақын бауырдай болып кеттік. Шынымды айтсам, мен досқа жарыған адаммын. Осы азаматтардың бәріне еркелеймін, кейде көңілдерін де қалдырып қоямын, бірақ бәрі кешіре біледі. Тұрсын Жұртбаевтан басқасы…

МЕМЛЕКЕТТЕ ӘЛІПБИ БІРЕУ БОЛУ КЕРЕК

– Аға, міне жетпіске толып, өмірдің бір үлкен белесіне көтерілдіңіз. Неге тәуба дейсіз, неден қорқасыз, нені армандайсыз?
– Айналайын, өмірде адамның ойлағанының бәрі бола бермейді. Өмірдің өзі ғажапқа толы, сиқырлы әлем ғой. Қазақ оны бір ауыз сөзге сидырып «жалған дүние» деп айтқан. Халқымызда «Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе» деген сөз бар. Шынында да адамның көңілі жүйрік. Қарап отырсам, өмір сапарында қатарлас жүрген біраз ақындар дүниеден жас кетіп қалды. Тіпті дүлдүл әнші Жәнібек Кәрменов досым қырықтың ішінде өмірден өтті. Кеңшілік,Жұматай, Жарасқан, Тынышбай, Дәуітәлі секілді дарынды ақындарда жас кетті. Соларды ойлап отырып, жетпіске келгенде тәуба дейсің! Өзімнің күйім келгенше біраз шаруа бітірдім.
Қорқатыным: осы халықтың болашағы. Абай атамыз бір өлеңінде:«Шошимын кейінгі жас балалардан» дегені бар еді, ол кісі ерте қорыққан секілді, бірақ әулие адам, осы күнді болжады ма екен деп ойлаймын. Мені қазақ тілі мәселесі толғандырады. Тілің жоқ жерде мемлекет бола алмайсың. Осыны айтудай айттық, қаржыны да шашудай шаштық, бәрібір тас орнынан қозғалмады.
Енді латын әліпбиіне көшетін болсақ, орысша оқығандар кириллицада қала беретін болса, қақ жарылатын түріміз бар. Содан кеп орыс тілін білетін ағайындар баласын орысша мектепке тоғытып жатыр. Сонда не боламыз, ертең бұл тәуелсіздігімізге сына қақпай ма? Сондықтан жаңа әліпбиге көшсек, тұтас көшуіміз қажет. Мемлекеттің әліпбиі біреу болу керек. Бұл жөнінде билік өз позициясын айқындаған жөн.Сосын тілді сақтап қалу үшін мемлекеттік қызметке мемлекеттік тілді білмейтін адамды тағайындамаған дұрыс.Осы мәселені тікесінен қоятын болсақ, бәрі қазақ тілінде жазып, сөйлеп кетеді. Әйтпесе, тілді өлтіріп аламыз.
Ал арманым: ұлттың тәуел­сіздігі мәңгілік жасап, қазақ жұрты бізден кейінде басқа халықтың қатарында өмір сүрсе деймін!
– Әсерлі әңгімеңізге рақмет, аға!

 

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

5 × 2 =