TOLAYIM TABISTAR JILI

0 123

Bïılğı esep berw kezdeswin qala äkimi Ïmanğalï Tasmağambetov osılay dep aştı. Rasında, 15 jıl işinde Astana halıqaralıq sahnada mızğımas abıroy men berik bedelge qol jetkizip, öz bolmısına say ataq-dañqın bayan etti.

Ötken jılı külli türki äleminiñ mädenï astanası atanğan elordamız bul märtebeli ataqtı abıroymen alıp şıqtı. Aytwlı­ jılda qalada uzın sanı jïırmağa jwıq asa iri halıqaralıq, altı jüzden asa respwb­lï­ka­lıq mädenï is-şaralar ötipti. Ultı bölek bolsa da, tili jaqın, jeri bölek bolsa da, dini jaqın, saltı men dästüri de uqsas türki jurtı Astana törinde bas tüyistirdi.

Tübi bir türki halqınıñ birigwin añsağan ata-babalarımızdıñ arman tilekteri Astana köginde qalıqtağan jıl boldı bul.

Al, 2012 jıldıñ 22 qaraşası barşa qazaq­stan­dıqtar üşin aq tüyeniñ qarnı jarıl­ğan kün retinde este qaldı.

Däl osı küni törtkül dünïeni törinde toğıs­tıratın «EKSPO» halıqaralıq kör­me­si qazaq jerinde ötetin bolıp kelisildi. Parïj qalasında ötken Halıqaralıq kör­me­ler byurosı Bas assambleyasınıñ 152-sessïyasında qatıswşı 161 memlekettiñ 103-i Asta­nanı qoldap, dawıs berdi.

Osılayşa, aqtıq bäsekede Bel'gïyamen «beldesken» Qazaqstannıñ bäsi bïik tüsti.

Endigi meje – «EKSPO – 2017»

Keşege deyin külli jurt elordada ötken EQIU Sammïti, Vİİ Qısqı Azïya oyındarı,­ ÏKU forwmı, V Astana ekonomïkalıq forwmı, Älemdik jäne dästürli dinder köş­bas­şı­larınıñ s'ezi sındı mañızdı oqï­ğa­larğa kwä bolğan. Halıqaralıq salmağı bar jïındar men basqoswlardıñ alañına aynalğan Astana sätin salsa, endi «EKSPO – 2017» halıqaralıq körmesin qabıldamaq.

Halıqaralıq körmeler byurosınıñ talap­tarına say körme ötkizwşi qalanıñ äleweti üş ay köleminde kemi 5 mln adamdı qa­bıldawğa därmendi bolwı tïis.

Talapqa say şahardıñ oñtüstik-şığıs böliginde halıqaralıq şaranı ötkizwge arnalğan tutastay jaña qalaşıq turğızw josparlanwda. Bul maqsatqa Astana qalası äkimdigi 124 gektar jer böldi.

Ol kommwnïkacïyalıq jağınan qolaylı medï­cï­na­lıq klasterdiñ soltüstiginde, Orın­bor, №27, №30 jäne Qabanbay batır köşe­le­riniñ şekaralarında ornalasqan. «EKSPO-nıñ» ortalıq körmesi Nazarbaev Wnïversïteti men «Abw Dabï Plaza» keşeni aralığındağı jelilik parktiñ qïı­lıs­qan tusında ornalasadı.

Qazir EKSPO qalaşığınıñ jobasına halıqaralıq konkwrs jarïyalandı. Konkwrs jeñimpazın osı jıldıñ qazanında Halıqaralıq körmeler byurosı bekitedi. Al, kelesi jıldıñ basında qurılısı bastaladı dep josparlanıp otır.

Körme älemdi qazaqstandıqtardıñ köp ulttı mädenïetimen, köne tarïhımen, öne­ri­men, dästürimen jäne qonaqjay minezimen tanıstırwğa jol aşıp, elimizdiñ älemdik qawımdastıq aldındağı tanımaldılığı men tartımdılığın odan sayın arttıra tüsetin boladı.

«Astana – tartımdı qala»

Bul tirkes ötken jılı tanımal «National Geographic» jwrnalınıñ betinde jarïyalandı. Maqala avtorı qazaqtıñ bas qalasın «Bolaşaq jeri» jäne «Jetistikter izdes­ti­rw­ge tartımdı qala» dep bağalaptı.

Sebebi, şeteldik sarapşılardıñ piki­rin­şe, Astana älemdegi jedel damwşı, bola­şa­ğı­ jarqın qalalar qatarında.

Bügingi küni elordada älemniñ jetpis jeti memleketinen jüz mıñnan astam şeteldik turıp jatır. Daw-janjalsız, qaqtığıssız.

Tağı bir şeteldik bedeldi agenttiktiñ biri­ 140 qalanıñ arasında Astanağa «Ömir sürw­diñ qolaylı deñgeyi» märtebesin bergen bolatın. Rasında, büginde öz bolaşağın tek­ osı­ qalamen ğana baylanıstıratın jan­dar qatarı künnen künge artıp keledi. TMD awmağındağı eñ jas qala sanalatın Astana büginde halıq sanı jöninen Orta Azïyanıñ birqatar elderindegi astanalardı ökşelep keledi.

Şığıstıñ ğulama ğalımı äl Farabïdiñ «Adam sïyaqtı şahardıñ da tamırın jal­ğa­ğan qanı, boyına bitken janı boladı. Tek onıñ tänin tiri qılatın da, şarwasın iri qılatın da – şahar halqı» degen sözi bar.

2013 jıldıñ 1 aqpanındağı mälimet boy­ın­şa şahar halqı 780 mıñ 880 adamğa jetipti.

Elordada künine şamamen 60-qa jwıq säbï dünïe esigin aşadı eken. Ötken jılı qala­da 21 mıñ 266 säbï dünïege kelipti. Bul demografïyalıq ösimniñ 2011 jılmen­ salıs­tır­ğanda 8,2 payızğa artqanın körsetedi.

Elordanıñ qalıptasw jıldarınan bastap bügingi waqıtqa deyin halıq sanı 6 esege arttı.

Ötken jıldıñ qorıtındısı boyınşa­ nekege tirkelgender sanınıñ da 15,1 payızğa köbeygeni bayqaladı.

Sta­tïs­tï­kalıq derekterge süyensek, As­ta­­na­ hal­qı­nıñ 46,6 payızı Almatı awda­nın­­­da, 13 payızdan astamı Esil awdanında, al­ 40 payızdayı Sarıarqa awdanında tu­ra­­dı.

Kiris köbeydi. Tabıs arttı

2012 jılı jergilikti byudjet 105 880,4 mln teñgemen tolıqtı.

Qalanıñ jalpı işki önimi 8 payızğa ösip, 2 trln 400 mlrd teñgege jetti.

Önerkäsip önimi 196 mlrd teñgeni quradı.

Ïn­ves­tï­cïya­ 616 mlrd teñgege jetti. Negiz­gi kapïtalğa tüsetin ïnvestïcïya kölemi boy­­ın­şa Astana respwblïkalıq ülestiñ 11,4 payızın quradı.

Qalanıñ alıs jäne jaqın şeteldermen sawda ıntımaqtastıq ayası da keñeyude.

Sırtqı sawda aynalımı 2012 jıldıñ qañtar-qazanında 7 823,1 mln AQŞ dolların qurağan.

Şağın jäne orta käsipkerlikti qoldawdıñ nätïjesinde ötken jılı 1 trln 52 mlrd teñgeniñ önimi öndirilipti.

Älewmettik salanıñ äleweti

Ötken jılı astanalıqtardıñ ortaşa jalaqı mölşeri 141 mıñ teñgege jetti.

Aqşalay älewmettik kömektiñ türleri jer­gi­likti byudjettiñ qarjılıq mümkindikteri men muqtaj azamattardıñ sanına qaray tölenip keledi. Mäselen, 18 jasqa deyingi ba­la­lar­ğa mem­le­ket­tik järdemaqı 25 253,5­ mıñ teñgeni quradı. Memlekettik atawlı­ älewmettik kömek – 18 875,7 mıñ teñ­ge,­ tur­ğın­ üy järdemaqısı – 118 842,9 mıñ­ teñge, Ulı Otan soğısınıñ qatı­sw­şı­­la­­rı­ men mügedekterine jäne olarğa teñes­­ti­rilgen tulğalarğa – 117 145,2 mıñ teñge, mügedekterge 357 400,9 mıñ teñge kö­le­min­de­gi älewmettik kömek körsetilgen.
2005-2010 jıldar aralığında Mem­le­ket­tik turğın üy bağdarlaması boyınşa As­­ta­nada 600 mıñ şarşı metrge jwıq 10 mıñ­day päter salındı.

Ağımdağı jıldıñ alğaşqı jartı jıl­dı­ğın­da atalğan bağdarlama boyınşa jalpı awdanı 206 mıñ şarşı metr 3 496 päterden turatın 16 turğın üy keşeni qurılısın bitirip, osılayşa, atalğan bağdarlamanı to­lıq­tay ayaqtaw josparlanıp otır.

Sonımen qatar, «Mıñjıldıq» alleyası­ boy­ında turğın üy keşeni qurılısın jür­gi­zw josparlanıp otır. Onda jalpı awdanı 8,5 mln ş.m bolatın 40 joba qolğa alınadı.

Tereñ bilim – täwelsizdigimizdiñ tiregi

Tağı da statïstïkanı söyletsek: bügingi tañda qala boyınşa balabaqşa jasındağı 110 mıñnan astam bala bar eken. Onıñ tek 32 mıñı ğana mektepke deyingi mekemedegi orınmen qamtılıp otır. Al 68 mıñnan astamı balabaqşa kezeginde tur.

Ötken jılı 1776 orındıq 8 balabaqşa paydalanwğa berilgen. Odan özge 19 mektepke deyingi mekeme qurılıstarı jürgizilip jatır. Olardıñ onı ağımdağı jıldıñ soñına deyin paydalanwğa berilmekşi.

«Balapan» bağdarlaması boyınşa soñğı 3 jıl işinde 19 mıñ orındıq 100-den astam balabaqşa eldiñ ïgiligine berilgen bolatın. Alayda, aldında aytıp ötkenimizdey, bala tww men elordağa qonıs awdarwşılar sanınıñ artwına baylanıstı balabaqşa mäselesi kün tärtibinen äzirge tüse qoyğan joq.

Al, orta bilim berw salası jayında söz eter bolsaq, bizde orta bilimmen qamtw kör­set­ki­şi jüz payızdı quraydı dewge boladı. Osıdan 15 jıl burın qalada 37 mektep bol­sa,­ bü­gin­de olardıñ sanı 82-ge jetti. On­ıñ­ jetpisi memlekettik jalpı bilim berw meke­me­leri ekenin ayta ketw kerek.

Ötken jılı qalada 4 300 orındıq 5 mek­tep­ paydalanwğa berildi.

Sonımen qatar, «Bıtığay» turğın üy keşeniniñ awdanında, «Jeleznodorojnıy» kentinde jäne sol jağalawdağı №19 köşeniñ oñtüstik awdanında jalpı sıyımdılığı 3 500 orındıq 3 mekteptiñ qurılısı jür­gi­zi­lip jatır. Aldağı jılı 7 200 orındıq 6 mekteptiñ qurılısın bastaw da josparda tur. Bul mektepterdegi üş kezekpen oqw pro­ble­­masın eñserwge septigin tïgizedi.

Astana qalası boyınşa 33 tehnïkalıq jäne käsiptik bilim beretin derbes uyımdar men 4 fïlïal jumıs isteydi. Munda 31 mıñ 219 stwdent bilim alıp jür.

Tehnïkalıq jäne käsiptik bilim beretin oqw orındarı 1441 oqıtwşı men 138 öndiristik oqıtw şeberlerin jumıspen qamtıp otır.
408 oqıtwşı men 13 öndiristik oqıtw şeberi joğarı sanattı.

Al, qaladağı14 joğarı oqw ornında jalpı sanı 48 mıñ 606 stwdent oqïdı. Sonday-aq, osı oqw orındarında qızmet etetin 4668 oqıtwşınıñ 10,1 payızınıñ – ğılım dok­to­­rı, 32,2 payızınıñ – ğılım kandïdatı, 3,7 payızınıñ – fïlosofïya doktorı sekildi ğılımï därejesi, 6,7 payızınıñ – professor, 15,3 payızınıñ docent atağı bar.

Deni saw urpaq – bolaşaq kepili

Elordanıñ densawlıq salasına qatıstı mınaday qızıqtı derek bar.

2012 jıldıñ 12 ayında elordalıq «jedel järdemge» astanalıqtardan 433 mıñ qoñıraw kelip tüsipti. Demek, Astanadağı densawlıq saqşılarınıñ qızmeti qawırt degen söz bul.

Jedel medïcïnalıq järdem qızmetker­le­ri jıl boyı 396 mıñ şaqırtwğa barıptı. Şaqırtwlardıñ üşten biri nemese 134 mıñ 605 qoñıraw balalar nawqasına, al, ärbir on besinşi qoñıraw keñes alwğa qatıstı bolğan.

Dese de, elordalıqtardıñ awrwğa şal­dı­ğw­ deñ­geyi­ men qaterli dertten köz jumw­ kör­set­kişi soñğı jıldarı birşama tömendep keledi. Aytalıq, qaterli isikke şaldığwşılar körsetkişi 3,2 payızğa, odan köz jumatındar sanı 0,5 payızğa azayğan.

2011 jılı 100 mıñ turğınğa şaqqanda 175 adamnıñ qaterli isikke şaldıqqanı anıq­talsa, bul körsetkiş 2012 jılı 169-ğa tö­men­depti. Jürek awrwları saldarınan bo­la­­tın ölim körsetkişi de 49 payızğa azayğan.

Qurt awrwınıñ qursawına ilingender sanı da 19 payızğa kemigen.

15 jıl burın astanalıqtıñ ortaşa ömir­ sü­rw­ uzaqtığı 67 jas bolsa, qazirgi kezde bul körsetkiş 73 jasqa jetken eken. Res­pwb­lï­kalıq deñgeyde alıp qarasaq, bizdiñ qala turğındarınıñ birşama uzaq jasaytının bayqawğa boladı.

2012 jıldıñ qorıtındısı boyınşa ana ölimi 4 esege tömendep, säbïlerdiñ şetinewi 12 payızğa azayıptı. Munday körsetkişti bağındırwımızdıñ bir sebebi äyelderdiñ joğarı mamandandırılğan medïcïnalıq kömekke degen qoljetimdiliginiñ arqası bol­sa kerek. Tayawda qaladağı №5 emhanada­ me­dï­cï­nalıq qızmet körsetw sapasın jaqsartıp, emhanadağı kezekti qısqartw maqsatında elek­tron­dı kezek jüyesi qoldanısqa engi­zil­di. Munda 5 tirkew terezesi jumıs isteydi. Olardıñ birewi – anıqtama qızmeti, qalğan törtewi mamandar men dïagnostïkalıq zerttew­lerge jazılwğa arnalğan.

Bügingi tañda jumıs istep turğan 9 qalalıq emhananıñ jalpı küş-qwatı 300 mıñ adamğa qızmet körsetwge eseptelgen. Al qalada tir­kel­megen azamattardı esepke almağannıñ özinde 800 mıñ adam turıp jatır. Osınday jağdayğa qarap qaladağı emhanalar eki ese jüktememen jumıs istep jatqanın aytwğa boladı.

Jüktemeni azaytw üşin büginde tağı da üş emhananıñ qurılısı jürgizilip jatır. Budan özge 250 orındıq qalalıq balalar juqpalı awrwlar awrwhanası, 250 orındıq dä­ri­ger­lik­-äl­ew­­met­tik oñ­al­tw or­ta­lı­ğı salı­nıp­ jatır. Tayaw­ ara­da Twber­kw­­lez­­ge qar­sı dïspanser­ ğï­ma­ra­tı­nıñ qurılısı bas­talmaqşı.

Jumıssızdıq jügendeldi

2009 jıldan beri Asta­­nada 60 mıñnan as­tam­­ ju­mıs ornı aşı­lıp­tı.­ Köşi-qon körset­kiş­te­ri­­ne jügine otırıp, jıl sayın elordağa keletin 40 mıñğa jwıq adamnıñ törtten biri ğana eñbekke jaramdı eke­nin eskersek, onda olardıñ är­qaysısınıñ turaqtı türde keñeyip otırğan astanalıq eñ­bek­ narığınan jumıs tabwına müm­kin­digi bar dewimiz tolıqtay negizdi.

Jalpı, qala turğındarı ara­sın­da ju­mıs­­sız­dıq 5,6 payızdan aspaydı, onıñ işin­de jastar ara­sın­dağı jumıssızdıq 9,2 pay­ız­­ğa teñ.
Soñğı tört jıldan beri As­ta­na­dağı jumıs­sız­dıq deñgeyi respwblïka boyınşa eñ­ tö­mengi kör­set­kiş­ter­diñ­ biri bolıp otır.­
«Bïznestiñ jol kartası – 2020»­ bağ­­dar­­la­­ma­­sı jüzege ası­­rı­la bastağalı jalpı soma­sı­ 33,8 mlrd teñge bolatın 166 joba ma­qul­da­nıptı.

Şağın jäne orta bïznes swb'­ek­ti­le­ri­niñ arqasında jumıs­pen qamtılğandar sanı 9 payızğa artqan.

Mäselen, 2007 jılı käsip­ker­lik sektorında 128 mıñ adam qızmet etse, büginde olardıñ sanı 165 mıñ adamdı qurap otır.­ Demek, ärbir besinşi asta­na­lıq käsipkerlik salada eñbek etedi degen söz.

P.S. Ulıstıñ Ulı küni – Nawrız­dı qazaq ejelden jıl bası sanaydı.

Ejelden kele jatqan köktem mezgilinde toylanatın­ bul mereke ırıstıñ, bereke men molşılıqtıñ, birliktiñ, beybitşilik pen köktemgi jañğırwdıñ merekesi sanaladı. «Nawrız» sözi parsı tilinen awdarğanda «jaña kün» degen mağınanı bildiredi eken. Qalanıñ älewmettik-ekonomïkalıq körsetkişterine köz jibersek, astanalıqtar jaña kündi tolayım tabıstarmen­ qarsı alğalı otır.

Şınar DOSAN

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

fifteen + 4 =