ءتول تەڭگەنىڭ تارتىسقا تولى تاريحى

0 159

ءار مەملەكەتتىڭ ەگەمەن ەل ەكەنىن ايقىندايتىن بەلگىنىڭ ءبىرى – ءوزىنىڭ ءتول اقشاسى. ويتكەنى اقشا – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءونىمى. تەڭگە اينالىمعا شىققان كۇنى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى، ەلباسى ن.نازارباەۆ «وسى ۋاقىتتان باستاپ قازاقستاننىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى باستالادى» دەپ حالقىنا ۇندەۋ جاساعانى – سونىڭ ايعاعى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اقشاسى 1993 جىلى 15 قاراشادا رەسمي اينالىمعا ءتۇستى. ارينە، تەحنيكا دامىعان بۇگىنگى تاڭدا قاعاز جاساۋ قيىن بولماعانىمەن، قارجى اينالىمىندا پايدالانىلاتىن قاعازدان جاسالعان ەرەكشە تاۋار-اقشانى ءوندىرۋ وڭاي ەمەس. اسىرەسە، ۇزاق ۋاقىت وتارلىق ۇستەمدىكتىڭ قامىتىن كيگەن قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك الا سالىپ كۇدىك پەن ءۇمىت تايتالاسقان تاعدىرشەشتى كەزەڭدە «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋىم ارتىق» دەپ ءوز اقشاسىن اينالىمعا شىعارۋى ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ۇلكەن بەتبۇرىس ەدى.

تەڭگە قالاي جاسالدى؟
تەڭگەنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتا بولىپ اينالىمعا ەنۋى، ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجىلاي تولەم قۇرالىنا اينالۋى ۇلكەن تاريحي كەزەڭدەرگە تۋرا كەلدى. كەڭەس وداعى ىدىراپ، «بالاپان – باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا» كەتكەن سول ءبىر ايتۋلى كەزەڭدە تاۋەلسىزدىك العان جاس مەملەكەتتەرگە جاڭا نارىقتىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ، دەربەس قارجى-بانك سالاسىن قۇرۋ مىندەتى ءبىرىنشى كەزەككە شىقتى. 1992 جىلى 1 شىلدەدەن باستاپ بۇرىنعى كسرو ورتالىق بانكى جانە ورتالىق قاراجات جۇيەسى ءوز قىزمەتتەرىن تولىعىمەن توقتاتتى. رەسەي ۇكىمەتى نارىق جولىنا ءتۇسۋدى جەلەۋ ەتىپ، 1991 جىلدىڭ سوڭىندا باعانى ىرقىمەن قويا بەردى. مىنە، وسىنداي قيىن كەزەڭدە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاراجات جانە بانك سالالارىندا كەشەندى جاڭا رەفورمالار باستاۋ، اسىرەسە قازاقستاننىڭ ءوز اقشاسىن، ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ دەربەس تولەم قۇرالىن دايىنداپ، اينالىمعا ەنگىزۋ جونىندە قۇپيا تاپسىرما بەردى.

 

ءسويتىپ، ۇلتتىق مەملەكەتتىك بانكى ۇلىبريتانيانىڭ «حارريسون جانە ونىڭ ۇلدارى» دەگەن بانكنوت فابريكاسىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ، قازان ايىندا لوندوندا تەڭگەنى ازىرلەۋ جۇمىسىن باستاپ كەتتى. ءتول اقشامىزدى جوبالاۋعا مەڭدىباي الين، دوسبول قاسىموۆ، اعىمسالى دۇزەلحانوۆ، تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جانە حايرۋللا عابجالەلوۆ سەكىلدى سۋرەتشى، ديزاينەرلەر اتسالىستى. ال تەڭگە اتاۋىن عالىم، حالىقارالىق ينجەنەرلەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى ساۋىق تاكەجانوۆ ۇسىندى.
1993 جىلدىڭ شىلدە ايىندا رەسەيدىڭ ءوزى كسرو-نىڭ ورتاق ۆاليۋتاسىنان باس تارتىپ، دەربەس تولەم قۇرالى رەتىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا – ءرۋبلدى اينالىمعا قوستى. سونىمەن، بۇرىنعى كەڭەس وداعى اۋماعىندا ارمەنيا مەن قازاقستان عانا ءوزىنىڭ دەربەس اقشاسى جوق ەلگە اينالدى. ال رەسەي قازاقستان ءرۋبلدى پايدالانۋ ءۇشىن قازاقستان رەسەيدىڭ قۇرامىنا، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە ەنسىن; ەكىنشىدەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جيناعان نەبارى 700 ملن-نان استام اقش دوللارىنداعى التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنە تاپسىرسىن» دەگەن قيسىنسىز تالاپ قويدى. بىلايشا ايتقاندا، رەسەي ءوز ءرۋبلىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىمەن الماستىرۋدى ۇسىندى. بىراق قازاقستان سول كەزدە ءتول ۆاليۋتاسىن دايىنداۋدى اياقتاپ، ۇلىبريتانيانىڭ بانكنوت فابريكاسىندا 1993 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تەڭگەنىڭ العاشقى لەگىن باستىرىپ ۇلگەرگەن ەدى. ول 1 مامىر­دان باستاپ ەلگە جەتكىزىلدى. الايدا رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى اقشالاي-قارجىلىق ماسەلەلەردىڭ ۋاقتىلى ءارى تولىقتاي شەشىلمەي، سوزىلىپ كەتۋى سالدارىنان دايىن تۇرعان اقشا 15 قاراشاعا دەيىن اينالىمعا قوسىلعان جوق. ءۇش كۇن بويى رۋبل تەڭگەمەن قاتار ءجۇردى. 19 قاراشادان باستاپ تەڭگە ءتول اقشامىز بولىپ تولىق كۇشىنە ەندى.

جىلدىڭ ۇزدىك بانكنوتى
بۇكىل الەمنىڭ بانكنوت كوللەكتسيونەرلەرىنىڭ تاۋەلسىز بىرلەستىگى بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق بانكنوت قوعامداستىعى جىل سايىن ينتەرنەت-داۋىس بەرۋ ارقىلى جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك بانكنوتىن تاڭدايتىندىعى بەلگىلى. ءدال وسى قوعامداستىق «2011 جىلعى ەڭ ۇزدىك بانكنوت» اتاعىن 2012 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان نومينالى 10 000 تەڭگەلىك بانكنوتقا بەردى. كەلەسى جىلى دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكىنىڭ «قازاق ەلى» سەرياسىنان نومينالى 5 000 تەڭگەلىك بانكنوتى ەكىنشى رەت «2012 جىلعى ەڭ ۇزدىك بانكنوت» اتاعىن يەلەندى. ال تۇركى جازبا ەسكەرتكىشىنە ارنالعان، نومينالى 1 000 تەڭگەلىك «Kۇلتەگىن» بانكنوتىنا بەرىلگەن ءۇشىنشى «2013 جىلعى ەڭ ۇزدىك بانكنوت» اتاعى تاۋەلسىز قازاقستان جىلناماسىنداعى تاريحي ماڭىزدى ءسات ەكەنى انىق. ايتپاقشى، ەكى تىلدە جازۋى بار الەمدەگى جالعىز ۆاليۋتا – تەڭگە.

ۇلتتىق بانك ەلورداعا كوشتى
ەلىمىزدىڭ باستى قارجىلىق مەكەمەسى ۇلتتىق بانك بيىل الماتىدان نۇر-سۇلتانعا كوشىپ كەلدى. قارجىلىق باسقارۋشى ۇيىمىنىڭ باس كەڭسەسى 1 شىلدەدەن باستاپ ەلوردادا قىزمەتىنە كىرىستى.
جالپى ۇلتتىق بانكتى كوشىرۋ جايىندا اڭگىمە سوڭعى 10 جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلگەن. ءتىپتى 2013-2015 جىلدارى وندا توراعا مىندەتىن اتقارعان قايرات كەلىمبەتوۆ جۋرناليستەرمەن وتكەن بريفينگتىڭ بىرىندە استانا مەن الماتى ورتاسىندا ۇشاقپەن قاتىناپ جۇمىس ىستەۋ وتە قيىن دەپ مۇڭىن شاققانى ەسىمىزدە. ودان كەيىن 4 جىل دانيار اقىشەۆ كوشۋ ۇدەرىسى تۋرالى ءلام-ميم دەمەي وتىردى. ال 2019 جىلدىڭ اقپاندا باس بانكيردىڭ ورىنتاعىنا ەربولات دوساەۆ جايعاسىپ، بۇل ماسەلە قايتا كوتەرىلگەن. ناتيجەسىندە، ۇلتتىق بانك ەلورداعا كوشىپ، ەكسپو-قالاشىققا ورنالاستى. ۇلتتىق بانكتىڭ تۇراقتى وكىلدەرى الماتىدا جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. بۇل دا – قارجى سالاسىنداعى ەلەۋلى وقيعا.

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

eighteen + 16 =