Tildik orta qaşan qalıptasadı?

0 114

Bïıl Til twralı zañnıñ qabıldanğanına otız jıl tolıp otır. Respwblïka baspasözinde memlekettik til – qazaq tiliniñ qoldanw ayasınıñ keñeygeni, Qazaq elin mekendegen etnostardıñ tili men mädenïetine jasalğan qamqorlıq twralı derekterden köz sürinedi. Til merekesine arnalğan älem-jälem is-şaralarğa barwdan şarşaysıñ. Til festïvaldarınıñ ötkizilwine qarsılığım joq, biraq osı otız jıl boyı memlekettik tildiñ bedelin elimizdiñ Ata Zañında jazılğanday därejege jetkizdik pe, halıqtıñ qaltasınan tïındap jïnalğan byudjetten bölingen mïllïard qarajat aqtaldı ma degen suraq ultjandı jurtşılıqtı mazalaydı. Nege qazaqtıñ tili öz jurtında jat jurt tiliniñ küyin keşedi? Osı mäseleler jöninde oy qozğağım keledi.

Ötpeli narıqtıq ekonomïka qurw kezinde biz ana tiliniñ kökeykesti mäselelerin orındaw jolında waqıttı ötkizip aldıq. «Eñ aldımen ekonomïka, sodan keyin sayasat» degen qağïdağa bas ïdik. Jabayı narıqtıq ekonomïkadan ötip, batıs ülgisindegi narıqtıq ekonomïkanıñ negizin qaladıq. Şetel ïnvestïcïyasın tartw täjirïbesin ïgerdik. Dünïe­jüzilik keñistikke şığıp, Qazaq eli, qazaq ultınıñ ömirde bar ekendigin bekitwge arnalğan asa mañızdı şaralar jürgizdik. Neşe türli halıqaralıq forwmdar, memleketaralıq ekonomïkalıq jäne dinï konferencïyalardı ötkizwde közge tüsip, burınğı TMD elderiniñ arasınan swırılıp şıqtıq. EKSPO-2017 halıqaralıq körmesiniñ mañızın aytpasa da boladı. Otız jılğa jwıq waqıt işinde memlekettik tildiñ märtebesin köterw jumıstarı, memlekettik tilge köşwdiñ arnaw­lı bağdarlamaları qağaz jüzinde qabıldandı. Memlekettik tilge jäne basqa etnos ökilderiniñ tilin damıtwğa baylanıstı is-şaralar molınan ötkizildi. Qanşama mïllïardtağan qarjı memlekettik tildi üyrenwge jumsaldı. Atqarılğan ïgi şaralardıñ birin de joqqa şığara almaymız, biraq ta osı şïrek ğasır waqıtında ulttıq rwhanï dünïemizdiñ saqtalw qawipsizdigine, onıñ işinde ana tilimizdiñ bedeline nusqan bolğanın keş tüsinwdemiz. Ättegen-ayı – munday is-şaralar memlekettik tildiñ därejesin kötere alğan joq. Täwelsizdik alıp, jahandanw şeñberine kirgennen keyin batıs mädenïetiniñ jaqsı jaqtarın alsaq ta, onıñ kertartpa, mädenïet dewge kelmeytin, las-laylı qoyırtpaq, jat ïdeologïyası bizdiñ jastarımızdıñ boyına ene bastadı.
Osı olqılıqtardı joyu maqsatında keştetip qabıldansa da, Elbasımız N.Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: rwhanï jañğırw» jäne «Ulı dalanıñ jeti qırı» attı tarïhï maqalaları ultımızdıñ qayta tülep, jañarwına bağıt berdi. Maqalada aytılğan tıñ oy-pikirler men naqtı bağdarlamalar umıtıla bastağan ulttıq jadımızdı qalpına keltirip, ultımızdıñ oy-sanasın jañartwğa, elimizdiñ bolaşağı – jas bwındı ulttıq qundılıqtarmen patrïottıq rwhta tärbïelewge jaña serpin berwde.
«Tärbïesiz bergen bilim – adamzattıñ qas jawı», «Tärbïe tal besikten bastaladı» degen ğulamalarımızdıñ eskertpesin awız qurğatpay aytqanmen, iske kelgende ulttıq tärbïemiz, onıñ işinde ana tildi qurmettewge tärbïelewde köp olqılıq barın moyındaw kerek. Al osı tärbïeniñ bastawı januya men bilim mekemelerindegi kemşin tusı bügingi jağdayğa, ana tilimizdiñ ayaqqa taptalwına äkele jatır. Qazaq januyasında, qazaq dastarqanında Alla Tağalanıñ bizge bergen ana tilimizde ğana söyleswdi uyımdastırw, «men qazaqpın, öz ultımdı süyemin, onıñ bolaşağın oylaymın» deytin ata-ana ünemi balası men nemeresine üyde tek qana twğan tilde söylewin qatañ qadağalap otırsa, jağday tez tüzeler edi.
Men özimdi maqtayın dep otırğan joqpın, biraq öz täjirïbemnen bir ğana mısal keltireyin. Qolımdağı eki nemeremdi bala küninen bastap ana tilinde söylewin qatañ baqıladım. Qazaqtıñ ataqtı jazwşı, etnograf-tarïhşısı ­Aqselew Seydimbektiñ ana tili mäselesi twralı bergen bir suhbatında: «Nemerelerimdi ana tilinde söylewge üyretw üşin olardı üyde orısşa söylep qoyğanda, wnïtazğa barıp tükirip kel dep aytatınmın» degeni osı künge deyin oyım­da. Men de nemerelerime osı ädisti qoldanam. Orıs jäne basqa tilderdi meñgerwlerine şek qoyğanım joq, orıs tilin bil, onı jaqsı kör deymin. Ağılşın, francwz, türik, qıtay tilin üyrenwge de keñes bere otırsam da, bas­tı orınğa ana tilin bilw talabı qatañ qoyıladı. Üyde, qazaqtıñ dastarqanı basında tek ana tilinde söylewge dağdılandırdım. Olar eki tildi taza qatar meñgergen, sonımen qatar ağılşın, türik tilderine äjeptäwir beyimdelip keledi. Orıs tilin üyretpesek te, onı köşe men mektepte özinen-özi üyrenedi. Birewler buğan kelispewi mümkin, biraq ta däl bügingi jağdayda bükil halıq bolıp tildik orta jasamasaq, ana tilimiz memlekettik til bolwı ekitalay. Men sïyaqtı ata-äjeler bar ekenin bilem, biraq nemeresimen şüldirlep resmï tilde sayrağan ata-äjelerdi körgende köñilim jabır­qaydı. Sondıqtan tildik orta jasawdıñ küres jolına tüskender azdaw ma dep qalasıñ. Oğan dälel – iri qalalardağı künnen-künge memlekettik tilden bezip bara jatqan jastar, bala arbasına salğan säbïimen, qolına jetektegen büldirşindi şüldirletken jas analardı körgende jüregiñ şanşıp awıradı. Bolaşaqta öz ana tilimen swsındamağan bul balalar Otan-anamızğa qızmet jasay alar ma eken dep awır oyğa şomasıñ.
Ana tilimizdiñ osı künge deyin qoğamdıq ömirdiñ barlıq salasında memlekettik til därejesine qöterile almawınıñ bastı sebepteriniñ birin erekşe atağım kelip tur. Ol – Qazaq elinde memlekettik tilge qajetti tildik ortanıñ bolmawı. Onıñ sebebi bilim berw uyımdarınıñ jäne onıñ işinde balabaqşadan bastap joğarı oqw orındarında memlekettik tildi qasterlewge tärbïelew jumısı öz därejesinde emes. Bul jumıstar tereñ jürgizilmey, üstirtin, sırtı jıltırağan män-mağınası jas bwınnıñ jüregin jawlap alatınday uyımdastırılmawı. Bilim jäne ğılım mïnïstrliginen bastap mektep dïrektorları men balabaqşa meñgerwşileri öz bilim mekemelerinde qazaqtildi ortanı osı künge deyin qalıptastırmay otır. Äsirese, qazaq mektepterinde tildik orta jartılay, pisip jetilmegen dewge boladı. Respwblïka boyınşa jäne Nur-Sultan, Almatı sïyaqtı iri qalalarda qazaq mektepteriniñ sanı köbeyip, orıs tilindegi mektepter azayuda dep maqtanamız. Eger tekserip qarasañızdar, sol taza qazaq mektebindegi oqïtın balalardıñ 90-95 payızı üziliske şıqqanda, köşede tek resmï tilde söyleydi. Qazaq mektepteri ustazdarınıñ özi mektep basşısınan bastap tärbïe isi jönindegi orınbasarlarına deyin resmï tildi üziliste, köşede köp qoldanatın bolsa, buğan ne aytwğa boladı? Mektep ğïmaratında, üzilis kezinde, mektep awlasında oqwşılardıñ ana tilinde söylewin baqılawşılardı nege uyımdastırmaymız? Al aralas mektepter men taza orıs mektepterindegi oqwşılardıñ memlekettik tilge degen qatınasın, onı üyrenwge degen qulşınısı öte tömen ekendigin aytpay-aq qoyayın.
Sondıqtan memlekettik tildiñ beyşara küyine bilim mekemeleri jawaptı ekenin, bilim mekemelerine bağa bergende jalañ UBT boyınşa emes, memlekettik tildi jappay bilw körsetkişimen jäne ulttıq tärbïeniñ deñgeyine säykes bağalaw qajet. Osı talap orındalmasa, biz memlekettik tildiñ bedelin kötere almaymız. Ärbir ultjandı qazaq til üşin kürestiñ barlıq beybit täsilderin meñgerw arqılı üzdiksiz jumıs jürgizgende ğana tabısqa jetemiz.
Tağı bir aytarım, qazaqstandıqtardıñ birligin nığaytw maqsatında Qazaqstan halqı Assambleyasın qurdıq. Bul bizdiñ tarïhï qalıptasqan jağdayğa baylanıstı durıs şeşim dedik, biraq osı qurılım memleket qurwşı ultqa qanşalıqtı tïimdi jumıs istep kömektesip keledi? Mäsele osında! Bizdiñ bayqağanımız, Assambleya öz etnobirlestikteriniñ mädenï is-şaraların ötkizwden basqa jumıspen aynalıspaytın sïyaqtı. Til festïvali kezinde birli-jarımdı memlekettik tildi biletin ökilderin qatıstıradı, ağa bwındı aytpay-aq qoyayın, täwelsizdik jıldarı ömirge kelgen barlıq jas bwın memlekettik tilde nege sayrap turmasqa?! Sebebi olar memlekettik tildi üyrenbey-aq, resmï tildi bilw arqılı memlekettik bïlikke de, onıñ barlıq ïgiligine qol jetkizwge bolatındığın jaqsı biledi. Talay ret özimizdiñ orıs ultınıñ ökilderine, äsirese mektep jasındağı oqwşılar men 16-18-degi jastarımen kezdesip, olardı qazaqşa qarapayım sözdermen tildeswge şaqırsañ, jawap qaytarmaydı. «Sender mektepte memlekettik til – qazaq tilin oqïsıñdar, nege bilmeysiñ?» deseñ, ün qatpaydı. Nemese üş-tört qazaq balası aralarındağı bir orıs balasımen tek orıs tilinde söylesip turğanın ünemi köremiz. Sol orıs balasına: «Mına qazaq balaları seniñ ana tiliñde söyleydi, olar seniñ tiliñdi qurmetteydi, sen nege joldastarıñdı (qazaq balaları) sıylap, memlekettik tilde söylespeysiñ?» dep reniş bildire bastasam, ol mağan qazaq tiliniñ keregi qanşa degen keyipte sazarıp, ün qatpaydı.
Men özim ana tiliniñ janaşırı, ustaz bolğandıqtan turğılıqtı jerimde, köşede, avtobwstarda, qoğamdıq orındarda tek memlekettik tildi qoldanıp, basqa jurttan talap etemin. Turğılıqtı jerdegi awla balaların üyretwdiñ arqasında olar menimen «assalawmağaleyküm» dep qazaqşa söylesedi. Talay ret keybir jas ata-analarğa jekkörinişti bolsam da, egde jasıma qaramastan, memlekettik tildi qorğawdı toqtatpay jürgizip kelem. Qazaq jastarı orısşa söylesip tursa, olarğa «meniñ qulağımnıñ orıs tiline degen allergïya­sı bar, awırıp qalamın, orısşa söylemey, qazaqşa söyleñderşi, men qalıñ orısı bar, mäñgürttenip ketken Soltüstik Qazaqstan oblısınan qaşıp kelip, bas qaladağı qazaqï ortada ömir sürgim keldi» dep qaljıñ aralas şındığımdı aytamın. Bul qaljıñım – ult­şıldıqtan nemese orıs tilin jek körgennen emes, ultjandılıqtan twğan, ana tilimniñ bedelin köterwge bağıttalğan öz ädisterimniñ biri. Nemerelerimen şüldirleytin özimmen şamalas ata-äjelerdi de mazalap aytatınım: «Bizdi Alla Tağala qazaq qılıp jarattı ma, dünïedegi eñ bay tilderdiñ biri qazaq tiline beyimdedi me, endi osı qasïetti tilimizden ayırılmayıq» deymin. Tilden ayırılsaq, täwelsizdikten ayırılamız!

Qajımurat NÄSÏEV,
muğalim, eñbek ardageri

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

four × 2 =