Tildi burmalawdan arılw kerek

0 54

Biz bügin, bir top azamattar, ana tilimizge qatıstı alañdap, redakcïyağa maqala berwdi jön dep taptıq.

Ökinişke qaray, elimizde tilimizge qarsı osınday ürdis jürwde dep senimmen ayta alamız. Öytkeni BAQ-tarımızdıñ tilimizdi däldikten, naqtılıqtan, tüsinilikten, uğınılıqtan ayırwğa bağıttalğan äreketterin, isterin, yağnï materïaldarın tıñdap nemese oqıp otırğanda osılay oylawğa twra keledi. Sonıñ kesirinen köptegen sözderdi, tipti söylemderdi tüsinwden qalıp baramız.

Dälel retinde birneşe söylemderdi mısalğa keltireyik. Siz mäselen: «Men sağan ayaldama dedim. Eñ aldımen añdatpa. Anıqtama deymin. Däläldeme dep turmın ğoy. Bul – eskertpe. Sağan jïnaqtama dep qanşa aytamın?! Sen kepildeme. Qalay uqpaysıñ, köşirme! Ol – qutırma. Mölşerleme deymin. Bul – nusqama».

Osı söylemderdi qalay uğwğa boladı? Qazaq tilin qanşa jaqsı bilseñiz de bul oñay şarwa emes. Öytkeni burınğı birneşe jüzdegen jıldar boyı qalıptasqan däl, twra, naqtı mağınasında nemese qazirgi keybir fïlolog «ğalımdar» men BAQ qızmetkerleri tilimizge engizgen türde, yağnï «ayaldamanı» – ayaldaw, «añdatpanı» – añdatw, «eskertpeni» – eskertw, t.b. dep kerisinşe tüsinwge boladı. Qaytemiz, qazaq tili osınday jağdayğa jetti!

Ökiniştisi, biz mısalğa keltirgen onşaqtı ğana emes, jüzdegen sözderimiz osılay ekiuştı mağınada bolıp ketti. Tipti, är dıbıs—tan (äripten) bastalatın barlıq atawlar men termïnderden tabwğa boladı. Mäselen, «balqıma» (balqıtındı), «boljama» (boljam, boljaw), «gwildeme» (gwil), «zertteme» (zerttew), «ïterme» (ïtergi, ïtergiş), «qaptama» (qaptaw, qabı, sırtı), «orama» (oraw), «ötpe» (ötkel), «ölşeme» (ölşew), «pişindeme» (pişin, pişindew, swret), «pisirme» (pisirw), «rastama» (rastaw), «saraptama» (saraptaw, ekspertïza), «sekirme» (sekirw, sekirgiş), «toptama» (top, toptaw), «tüyindeme» (tüyin, tüyindew), «uñğıma» (uñğı), «üyme» (üyindi), «habarlama» (habar, habarlandırw), «şanşıma» (şanışqı), «şekteme» (şek, şektew), «ilespe» (ilesw, ilese), «irikteme» (iriktew), t.b. dep kete beredi, tek keri mağına berwi kerek.

Tilimizdi däldikten, naq­tı­lıq­tan ayırıp, äri-säri, olay da, bılay da uğatınday etw «jañalığı» äw basta jaqsı oydan twındağanı este. Ol ürdis Hrwşevtiñ zamanında 50-jıldardıñ ortası men 60-jıldardıñ basınan bastaldı dewge boladı. Sol jıldarı orısşa qoldanılıp kelgen «vıstavka», «ostanovka» degender qazaqşalandı. Biraq «vıstavka», «körwşilik» nemese basqaşa uğınıqtı etilip emes – «körme», «ostanovka», «ayaldaw» nemese «toqtaw» dep emes – «ayaldama» dep awdarıldı. (Osı jerde türki tildes tatarlar «ostanovkanı» «twqtalış», türikter «durak» deytinin ayta keteyik). Keyin keri mağınalı sözder (termïnder) köbeye berdi. Burınğı «tolayım sawda», «köptep satw» emes – «köterme satwğa», «Qazaq tiliniñ tüsindirw sözdigi» «tüsindirmege» aynaldı.

Degenmen tilimizdi azdırwdıñ, yağnï ärtürli uğınatınday etwdiñ mıqtap qolğa alınwı täwelsizdik alğan 90-jıldardıñ basındağı onşaqtı jılda jüzege astı. Halqımız täwelsiz­dik aldıq dep qwanışqa bölenip jürgende til zïyankesteri şetel sözderinen qutılwımız kerek degen jelewmen (tipti uranmen desek te boladı) bükil dünïe jüziniñ damığan elderi tügel derlik qabıldap qoldanatın, bizde de qalıptas­qan termïnderdi kelsin, kelmesin «qazaqşaladı». Jäne köpşiligi, Elbasımız birneşe dürkin aytqanday, mazmunına say kelmeytindey etip. Osılayşa «pïanïno» – küysandıq, «mwzıka» – saz, «mwzıkant» – sazger, «klass» – sınıp degender payda boldı. Olar mazmundı qoyıp qarsı, kerisinşe, teris uğım beretin «termïnderdi» köptep oylap şığardı. Osılayşa medïcïnalıq termïn – «ïnfekcïya» – juqpa dep awdarıldı. Al «metod», «metodïka» – ädisteme, «programma» – bağdarlama, «kopïya» – köşirme, «koncepcïya» – tujırımdama, tuğır­lama, «çertej» – sızba, «ekspertïza» – saraptama, t.b. delindi.

Tilimizdi azdırwşılar bul äreketterin sözderdi (termïnder men atawlardı) keri mağına beretindey de etip qoldanğanda olardıñ resmï därejesi men mañızı artadı dep aqtaldı.Mäselen, «Ana tili» gazetiniñ qız metkeri S.Şükirulı sol gazettiñ 2003 jılğı №13 sanındağı «Sırın bilmey sırttamayıq» degen maqalasında: «Tujırımdama – ğılımï qorıtındı, tu­jırım – jeke adamnıñ tüyindi pikiri; saraptama – jasalğan taldaw nätïjesi, saraptaw – taldaw; tüsinikteme berw – belgili bir memlekettik şeşim, erekşe qubılıs, oqïğalarğa qatıs­tı nasïhattı tüsindirme söz, tüsinik berw – jeke adamnıñ öziniñ oğaş is-äreketine baylanıstı tüsinik jasawı; habarlama jasaw – ülken sayasï oqïğalarğa baylanıstı jarïyalanğan resmï aqparat, habar jasaw – jeke adamdardıñ belgili is twralı habarlawı, habar berwi» dep jazdı.

Biraq nege jäne kimniñ buyrığımen bir sözdi keri­sinşe, yağnï bolmaytındıqtı bildiretindey etip aytsaq, jazsaq onıñ därejesi artıp ketpek? Tilimizdi uğınıqsız, tüsiniksiz etetindikten be?! Bul logïkağa kelmeydi ğoy.

Osı jerde jalpı termïn twralı ayta ketken jön sekildi. Ol twralı Qazaq Sovet encïklopedïyasında: «Termïn, ataw – ğılım tehnïka, sol sïyaqtı turmıs­tıñ belgili salasındağı uğımdardı däl ataw üşin jumsalatın sözder men söz tirkesteri» dep jazılıptı. Al termïnderdiñ erekşeligi jäne olarğa qoyılatın bastı talap – dara, yağnï tek bir mağınalı bolwı de­lingen. Bul tujırım biz­diñ ğalımdardiki ğana emes, A.A.Reformatskïy, D.E.Rozental', D.S.Lotte, M.A.Telenkova, t.b. ataqtı ğalımdardiki de, tipti dünïe jüzinde solay. Endeşe nege älem moyındağan qağïdalardan biz bas tartamız?! «Juqpa», «tujırımdama», «bağdarlama», «ayaldama», t.b. degen sekildi qarsı mağına beretin sözderdi «termïn» dep qoldanısqa engizemiz?! Solar arqılı tilimizdiñ däldigine, naqtılığına, tüsiniktiligine, uğınıqtılığına qastandıq jasaymız?! Älde bir kezde danışpan atamız Ahmet Baytursınulı jaz­ğanday: «Öz ultına jurt­­tı qosamın degender äweli sol jurttıñ tilin azdırwğa tırısadı» degendey halqımızdı joyıp, özine qosıp alğısı keletin jasırın bir küş bar ma, mına zïyandı ürdis sonıñ kesirinen bolıp otır ma degen oy da keledi eken. Äytewir, tüsiniksiz?!

Joğarıda keltirilgen qate termïnder men ataw sözder qazaq tiliniñ memle­kettik därejede qoldanılwına da kedergi keltirwde dewge boladı. Sondıqtan «Ana tili» gazetiniñ ötken jılğı 18-24 qañtardağı sanında «Memlekettik til» qozğalısınıñ törağası, Ewrazïya ulttıq wnïversïtetiniñ professorı, keñes zamanınıñ özinde şetelderde dïplomattıq qızmetter atqarğan Saylaw Batırşaulı: «Jaña termïnderdi tüsinbewdiñ saldarınan qazaq tilin jaqsı meñgergen adamdardıñ özderi orısşa oqwğa mäjbür bolwda. Mäselen, men mïnïstr­likte, äkimdikte jumıs isteytin tanıstarımnan «Sizder zañ, qawlı, jarğı, erejelerdi qay tilde oqïsızdar?» dep surağanımda: «Ärïne, burın qazaq tilinde oqïtınbız. Biraq orısşadan köp sözderdiñ awdarması tüsiniksiz bolğan soñ orıs tilindegi nusqasın oqïtın boldıq» deydi. Bül sapasız awdarmadan, oydan şığarılğan termïnderdiñ sebebinen orın aldı» dep jazıptı.

Termïndegi munday bı­lıqtar men qoyırtpaqtardıñ Qazaqstandağı dïaspora ökilderi men qalada twıp ösken qazaq balalarınıñ memlekettik tildi üyrenwi­ne budan da zor zïyanın tï­gizip otırğanı aytpasaq ta tüsinikti. Öytkeni olarğa keybir sözderdi aytılıp, jazılğanınday emes, ke­ri­sinşe, qarsı mağınada uğınw kerektigin, ne sebepten solay bolatının qalay tüsindiremiz?!
Biraq ökinişke qaray, bul orın alğan olqılıqtardı tüzetwdiñ oñay emestigi de belgili. Öytkeni «jaña termïn» jasawşılar köptegen sıltawlar men «dälelder» aytıp, öz pikirlerin barınşa qorğap bağatındarı anıq. Mäselen, olar: «Eger ärtürli mağına beretin omonïm sözder termïn jasawğa kelmeytin bolsa, qazaq zïyalıları (alaş ordaşılar) 1920-1930 jıldarı nege orıs tilindegi «wpravlenïe», «doklad», «obyazatel'stvo», «zadanïe» degenderdi «basqarma», «bayandama», «mindetteme», «tapsırma» dep awdarğan?» dewleri äbden mümkin.

Rasında, nege? Tilimizde A.Baytursınulı jazğanday 19 türli jurnaqtar tobı bar ğoy. Solardıñ işinen ne sebepten sïrek qoldanılatın jäne qarsı mağınanı da beretin «ma» jurnağın tañdağan? Bizdiñşe, bol'şevïkterdiñ qılmıstı sayasatı men isterine iştey qarsılıq retinde degen oy keledi. Mümkin qatelesermiz, söytse de, ol boljamımızdı bastapqıda «tapsırıs» dep awdarğan «zadanïeniñ» keyin «tapsır­ma» bolıp özgertilwi de däleldey tüsedi. Psevdopatrïottar (olardıñ işinde keybir til mamandarı men lawazımdı qızmetkerler de bar) basqa da «dälelder» aytar. Mısalı, bïılğı jılğı ötken Parlament mäjilisinde: «Qazirgi jaña termïnderdiñ işinde sätsizderiniñ barı ras bolar. Alayda onday termïn­der baspadan şıqqan sözdikterge, zañdarğa, qujattarğa kirip ketti. Sondıqtan öz­gertilmey qala bergenderi jön. Jalpı bekitilgen termïnderdi özgerte berwge bolmaydı» dep jantalasqan til mamanın da körip qaldıq. Tañğalarlıq wäj. Sonda qate söz özgertilmese, tilimizden qujattardıñ qımbat ta bağalı bolğanı ma?! Osınday ökinişterdi ayta berwimizge boladı.

Sonımen qısqartıp ayt­qanda, biz, qarapayım halıq, tilimizdi däldikten, naqtılıqtan ayırıp, tü­siniksiz jasaw ürdisiniñ toq­tatılwın, söytip qaytadan burınğı ädebï normasına keltirilwin qalaymız jäne talap etemiz. Türki tilderiniñ qara şañırağı, eñ tazası, eñ oralımdısı, eñ bayı bolıp esepteletin qazaq tili eşbir böten tildiñ termïnderi men ataw sözderiniñ köşirindisi, dïalektisi bolwğa tïisti emes. Jäne ol elimiz ben memleketimizdiñ bolaşağına sol burınğıday qalıptasqan uğınıqtı bolğanda ğana minsiz qızmet ete aladı. Bul – däleldi qajet etpeytin şındıq.

P.S. Bizdiñ, qarapayım halıqtıñ köpşilik oyın, tilegin bilgendey Mädenïet jäne sport mïnïstri A.Rayımqulova hanımnıñ halıqaralıq jäne keri mağına beretin jaña atawlar men uğımdardı burınğı mıñdağan, jüzdegen jıldardağıday tüsinikti ädebï normasına keltirw twralı pärmek şığarwı öte durıs bolğan. Osı qujat arqılı tilimiz qaytadan naqtı, däl, uğınıqtı mağınasına oralıp, damï, örkendey bastaytınına senimdimiz.

Oljas JÜNİS,
Nurlan SAMATULI,
Ermahan BELĞOJAULI jäne tağı 13 adam qol qoyğan.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı