Tehnïka men tehnologïyanı damıtpay, mıqtı memleket bola almaymız

Toqtar ÄWBÄKİROV, Qazaqtıñ tuñğış ğarışkeri

0 593

Kelisilgen waqıtta Toqtar ağanıñ jumıs ornı – «Qazaqstan temir jolı» mekemesiniñ bas ğïmaratına bardıq. Batır ağamız ğïmarattıñ eñ joğarğı 35 – qabatında otıradı eken. «Köbine basşılar bïik ğïmarattardıñ ekinşi qabatında otırwşı edi, nege joğarığa şığıp alğan» dep oyladıq biz. Qanşa degenmen, qan qısımı köterilwi, basqa da jağdaylar bolwı mümkin ğoy.

Oğan Toqtar ağa «basşılar jawapkerşilikti öz moynına alwı kerek. Eger osı ğïmaratta ört nemese basqa da qawipti jağdaylar bolsa, men qaşıp ketetindey bolmawım kerek. Özgelerdiñ bizge senip, alañsız jumıs istewi üşin men basşılıqtıñ, äsirese, özimniñ kabïnetimdi eñ joğarğı qabattan berwin surağanmın» dep jawap berdi.

Anam oqwğa keterimde «bïik uşpa, qattı uşpa» dep qïıldı

– Jubayıñız «bir otbasında bir uşqış bolsa jetedi» dep, uldarıñızdıñ uşqış bolğanın qalamağan eken. Nege?
– Uşqışpen tağdır toğıstırıp, küni-tüni qorqınışta ömir sürip kele jatqan kisi basqaşa qalay dewi mümkin? Jaraydı, men ol kisiniñ joldasımın, al endi öz boyına bitip, özinen twıp, özi ösirip-baqqan balaların ana qalay mınaday qawipti mamandıqqa qïya aladı? Ol balalarımızdıñ uşqış bolmağanına qwandı. Al balalarımızdıñ bul salağa bara almağan sebebi, ekewi de közäynek kïdi. Közäynek kïgender komïssïyadan ötpeydi. Sonda anası uldarınıñ közäynek kïgenine bir jağınan ökinse, ekinşi jağınan qwandı.
– Biraq jalğız ulı bolsañız da, sizdi anañız uşqış bolwğa qïdı ğoy?
– Ärbir ananıñ qadir-qasïetinde, bolmısında, minezi men ustanımında öz erekşelikteri bar. Jalğız bolsam da, anam meniñ tağdırıma sendi. Ras, ol da şırıldap, meniñ ömirim üşin alañdadı. Keyin uşqıştar mektebine bararımda «balam, qanatıñdı qïmaymın, qanatıñ jayıla bersin, biraq meniñ senen suraytınım, uşqanda alasa ğana uş, qattı uşpa!» dedi. Aerodïnamïka degendi, äwe kölikteriniñ bäri qattı jıldamdıq bolsa ğana uşatının ol kisi qaydan uqsın! Qazir oylap qarasam, sonda anam bir jağınan bul salağa, ünemi jaqındarın wayımdatıp, basın qawipke tigip otıratın jumısqa meni qïmaydı eken de, ekinşi jağınan men kişkentay künimnen «samolet, samolet» dep jürgen soñ bar armanım uşqış bolw ekenin tüsingen eken. Söytip meniñ armanımdı öziniñ analıq tileginen bïik qoya bilgen ğoy.
– Anañız sizge jükti kezinde tüsinde köbelek körgen eken ğoy… Soğan qarap ta bäribir uşqış bolw, kökke örlew sizdiñ tağdırıñızğa jazılğanın tüsingen de şığar.
– Ol da äser etken bolar. Anam oqımasa da aqıldı kisi bolğan eken ğoy.
– Sonımen birge, mıqtılığı da şığar. Jalğız ulımdı janımnan uzatpaymın dep otırıp almay, ülken jolğa batasın berip şığarıp salğanın aytam.
– Ärïne, mıqtılığı.

«Qazaqstanda bolaşaqta äwe kölikteri jasaladı dep senemin»

– Osı uşqışqa batırlıq kerek pe, älde tehnïkalıq bilim jetkilikti me?
– Tereñ üñilip qarasañız, tehnïka salası – ol ülken bir ğılım, aqıl men oydı, eptilikti qajet etetin sala. Al sınaqşıuşqış bolw degen ol – qanday apattı jağdaylarğa da basın tigip, täwekelge bel bwwdı, qawipti jağdaylarğa dayın bolwdı qajet etetin jumıs. Sınaqşı – uşqış uşaqtı teksergende, jasalğan tehnïkanı mümkindik şegine deyin aparıp tekseredi. Ol şekten äri qaray ömir joq. Demek, ol ömir men ölimniñ şekarası sındı. Al osınday qawipke basın tigw nege kerek deseñiz, sınaqtan keyin, uşaqtıñ qawipsizdigi anıqtalsa, odan äri jas uşqıştar sol tehnïkağa otıradı. Ol qoldanısqa enedi.
– Siz Gïness rekordtar kitabına engen adamsız. KSRO-nıñ 50-den astam uşağın sınaqtan ötkizdiñiz… Mamandığıñızğa degen süyispenşiligiñizden be eken, bir suhbatıñızda «balalarım uşqış bolmasa da, bolaşaqta urpaqtarımnıñ arasınan meniñ jolımdı qwa­tın bir adam bolsa da şığatınına senemin» depsiz… Bul sizdiñ armanıñız ba?
– Ol meniñ armanım, bul – bir. Ekinşiden, onıñ mänisi mınada. Qazirgi waqıtta Qazaqstanda uşaqtar jasap şığaratın käsiporın joq. Olay bolatın bolsa, däl qazir bizdiñ elimizge sınaqşı-uşqış kerek emes. Sınaqşı-uşqıştar dayındadıq deyik, olardı qayda paydalanamız?Biraq, meniñ oyımşa, bizdiñ elimiz alda bäribir ülken ujımğa kiredi. Eşqanday memleket bul zamanda öz-özimen oqşaw ömir süre almaydı. Demek, halıqaralıq ïntegracïya, belgili bir salalarda ıntımaqtastıq, seriktestik orın aladı. Osınday jumıstardıñ arqasında Qazaqstan da bolaşaqta äwe kölikterin jasawğa aralasadı dep senemin. Olay bolatın bolsa, bul elden de nebir mıqtı uşqış jastar şığadı jäne olardıñ arasında meniñ de urpaqtarım bolwı ğajap emes.
– Keñes kezinde jasöspirimderdi tehnïka salasına bawlwdıñ jüyeli joldarı bolğan eken. Mısalı, tayawda ğana bizdiñ gazetimizde Celïnograd balalar temir jolı twralı maqala jarıq kördi. Balalardı temirjolşı mamandığına erteden üyretken onday mekemeler qazir joq. Bäri jabılıp qalğan.
– Meniñ bilwimşe, sol mektepterde oqığan balalar qazir ülken azamat bolıp, tehnïka salasında jumıs atqarıp jatır. Mına bizdiñ temir jol salasında jürgen biraz jetekşi maman sonday mektepterde oqığan. Astanada, bilesiz, qazir elektrovozdar, teplovozdar jasaytın zawıt bar. Soğan jumıs istep jürgen azamattar da – siz aytıp ötken balalar temir jolında täjirïbe sabağın alıp, oqıp üyrengender.
Meniñşe, sonday mektepter qazir de kerek. Nege deseñiz, tehnïkasız, tehnologïyanı damıtpay biz äri qaray mıqtı memleket bola almaymız. Al jañağıday balalardı tehnïka salasına bawlïtın mektepterdi qaytadan aşw üşin aldımen memlekettiñ mıqtı ïdeologïyası bolwı kerek. Jastardıñ tehnïka salasına bet burıp, qajet mamandıqtardı oqwına memleket müddelilik tanıtwı qajet.

«Burın awıl arasında uşaq qatınaytın, al qazir kölik qatınaytın jol da joq»

– Sizdiñ bala küniñizde awılıñızğa sanïtarlıq uşaqtar kelip qonadı eken. Siz sol uşaqtarğa otırıp, körip jürgen soñ kewdeñizge uşqış bolsam degen ülken arman uyalattıñız ğoy… Al qazir bizdiñ balalarımızdıñ onday uşaqtar köretin mümkindigi joq. Demek, qazirgi balalardıñ uşqış bolwdı armandamawı zañdı ma?
– Ärïne, uşaqtı öz köziñmen körip, öz qolıñmen ustap bilgenge eşnärse jetpeydi. Biraq, qazirgi waqıtta kişkentay balalarğa deyin qolına smartfon ustap jür. Olardıñ ğalamtordan aqparat alwğa mümkindigi mol. Al telearnalar men ğalamtorda neşe türli nasïhattıq materïaldar taralıp jatır. Demek, telearnalar men ğalamtor jelileri – nasïhat quraldarı. Balalarımız neni körse, soğan elikteydi. Endeşe bizde osı tehnïka salasınıñ qır-sırın üyretip, körsetetin qızıqtı bağdarlamalar, materïaldar bolwı kerek. Sonda ğana balalar uşqış bolwğa umtılwı mümkin.
– Aytpaqşı, aqın Küläş Ahmetova da öziniñ jas küninde awıl arasında AN-2 uşağı qatınağanın, sonımen fel'dşerlik jumıs jasağanda awıl arasında jol qïındığın körmegenin aytıp edi…
– Ol kezde bükil awıldağı azamattar sol memlekettiñ azamattarı bolıp sanaldı ğoy. Al qazirgi waqıtta awıldağı turğındar özderimen özderi qaldı. Biz tipti olardıñ kim ekenin de bilmeymiz. Ïä, tölqujat berip, Qazaqstannıñ azamatı ekenin rastadıq. Biraq ol qağaz jüzinde. İs jüzinde ol adamdardıñ awılına baratın qatınas jolı joq. İşetin awız sw tapşı. Elektr togı da künde öşirilip turadı. Sağatpen beriledi. Telefon jelileri durıs ustamaydı. Jumısı joq, jağdayları tömen. Ras, olardıñ keybiriniñ mäşïnesi bar, biraq onısı öte eski, künde buzılıp, ïesi şuqılanıp jatadı. Öytkeni, olarğa eñ arzan, eñ eskisin beremiz, bizdiñ mettallwrgterimiz sïyaqtı. Asfal'tta jürmeytin mäşïne jolı joq awılda qalay jüredi? Qazir awılğa barsañız, är üydiñ awlasınan buzılğan, eski mäşïneniñ qaldığın köresiz… Munıñ bäri bizdiñ awılğa degen közqarasımızdıñ körinisi. Aytayın degenim, awıl arasında uşaq qatınamasa da, durıs kölik qatınaytın joldar salıp, sondağı eldiñ durıs ömir sürwine nazar awdarwımız kerek.
– Qazirgi depwtattardı bilmeymin, osıdan on-on bes jıl burın Parlamenttegi depwtattardıñ jartısınan köbiniñ ne jalğız mamandığı, ne ekinşi mamandığı ïnjenerlik edi. Solay bolsa da bizde otandıq ïnjenerïya damımay otır. Nege?
– Bizde depwtattardıñ, mïnïs­trlerdiñ köbi ïnjener ğana emes, ğılım kandïdattarı, ğılım doktorları. Keybirewleri zañ salasınıñ ğalımı atansa, endigi birewleri ekonomïka salasınan ğılımï därejesi bar. Biraq, olar sol qağazğa layıq bolsa, onıñ nätïjesi el damwına qosqan ülesinen körinwi kerek edi ğoy. Joq, olay emes. Däl sol atağı bar şenewnikterdiñ bärin tekserseñ, olardıñ ğılımğa tük qatısı joq ekenine köz jetkizesiñ. Sonda bul ataqtı olar qalay alıp jür?
Biraq zaman özgeredi, bäri sanalı azamattar kütkendey boladı. Men, tipti, Parlament saylawınıñ partïyalıq tizim boyınşa ötetinine de narazımın. Depwtattı partïyalar saylamawı kerek, el saylawı kerek. Partïyalıq tizim boyınşa saylaw ötkizw degen jawapkerşilikten bultarwdıñ eñ oñay jolı.

Marsqa jiberseñder, baramın

– Jwrnalïsterge «Marsta turwğa qarsı emespin» degensiz be, ağa?
– Joq, turwğa emes, men bir jağına uşwğa qarsı emespin dedim. Qazir Marsqa barıp, qaytıp keletin raketa joq, tek bir jaqqa ğana uşatın, yağnï,aparatın raketalar bar. Qaytıp kelwge olardıñ energetïkası jetpeydi. Al men barıp, Mars qanday ekenin zerttep körwge dayınmın. Jiberseñder, baramın…
– Ïlon Mask osı jılı-aq Marsqa eki twrïst jiberemin dep otır. Barıp, qaytıp kele alatın raketa jasaymın dep mälimdedi. Solay emes pe?
– Sözben aytw oñay şığar. Biraq onı qalay jasaydı eken, men äli tüsine almaymın. Ülken ğalımdarmen söyleskenimde de olar bılay tüsindirdi. Bizdiñ Aydı paydalanıp, Ayda ülken stancïya qurıp, sol jerde energetïka qoymasın dayındap, sodan keyin ğana Marsqa twrïst jiberwimizge boladı dedi. Onda da birneşe planetalardıñ orbïtalarına toqtap, qwattanıp şığıp otırıp qaytıp kelwge boladı. Ol biraq birneşe jılğa sozıladı. Oğan barw üşin kemi eki jıl boyı uşaqta ömir süre alatınday jağday jasalwı kerek. Sw bolwı kerek, otın bolwı kerek. Jaraydı, otındı atom energïyasınan aldıq deyik. Biraq, tamaq qayda?
– Sonda siz senbeysiz be?
– Kim biledi, Masktiñ öz oylağandarı bar şığar. Alda körer­miz. Adamzat ğılımın sonday mümkindikke jetkizgenine meniñ de kwä bolğım keledi. Qızıl planetanı barıp, zerttew – meniñ de armanım.

«Jerdi quşaqtağım keldi»

– Siz ğarışqa uşarda Gagarïnnen qalğan «poehalï» degen sözdi «halqım, sen üşin otqa da, swğa da tüswge dayınmın» dep özgertip ayttıñız. Sizdiñşe, söz adamğa küş bere me?
– Munı kimniñ qalay qabıldaytının men bilmeymin, biraq öz basım «halıq», «halqım» degen sözderdi aytqanda jan-dünïem erekşe sezimde boladı. Halıq degen öte bïik uğım. Ol jay söz emes. Halqıñ – ol seniñ tiliñ, ol seniñ tarïhıñ, ol ülken aldıñdağı asqar tawıñ. Seniñ tiregiñ, panañ. Ol – erekşe söz, erekşe sezim.
Men ğarışqa uşqanğa deyin talay sınaqtan ötken azamat edim. Bärine dayın edim. Ğarışqa uşar sätte ol qadamdı da sätti orındap, sınnan ötetinime senimdi boldım. Biraq halıqtıñ atınan ülken saparğa attanıp turıp, basqaşa ayta almadım. Öytkeni, men ğarışqa halıqtıñ senimin, halıqtıñ armanın arqalap bara jattım.
– Jaña söz arasında ğarış salasında seriktestik, ıntımaqtastıq artwı kerek dediñiz. Sizdiñ oyıñızşa, biz ğarıştı ïgerwde qanday eldermen seriktes bolwımız kerek?
– Eñ bastısı, Resey, ärïne. Öyt­keni, adam alğaş ret ğarışqa Bayqoñırdan, yağnï, qazaq jerinen uşsa da, onıñ ïdeyası, negizinen, Reseydiki boldı ğoy. Biraq, jalğız ğana Reseymen qarım-qatınas jasasw az. Seriktestikti, ıntımaqtastıqtı ärtaraptandırw kerek. Meniñ oyımşa, köptegen alıp memleketter qurağan Ewropamen, Ewroodaqpen baylanısımızdı küşeytwimiz kerek. Bul salanı älem ğalımdarımen birlesip qana damıta alamız.
– Bayqoñırdı jalğa berw waqıtı ayaqtalğanda, biz özimiz ïgerip kete alamız ba? Mamandarımız bar ma?
– Ïgerip kete alamız. Qazir L.N.Gwmïlev atındağı Ewrazïya ulttıq wnïversïtetinde, Äl – Farabï atındağı qazaq ulttıq wnïversïtetinde, tağı basqa oqw orındarında osı salanıñ mamandarın dayındaytın fakwl'tetter bar. Biraq az. Qarağandı, Öskemen sekildi öndiris oşağı bar qalalarda da osınday mamandar dayındaytın oqw orındarın aşw qajet. Osı qatarda «Bolaşaq» bağdarlamasımen de jastardı şet elderde oqıtıp jatqanımızdı aytw kerek.
– İT mamanı Tïmwr Bektur «Bolaşaqpen» şetelde oqıp kelgen bir mıqtı mamannıñ awıldağı bir mektepte fïzïka päni muğalimi bolıp jürgenin aytıp edi.
– Ïä, qazir biz oqwğa jibersek te, olardıñ alğan bilimi men biliktiligin tïimdi paydalanw jağın oylap jatqan joqpız. Oqwğa jiberemiz boldı, kelgen soñ olar ne burınğı jumıs ornına kiredi, ne öz jolın özi izdey bastaydı. Biz olardı oqıtw üşin halıqtıñ aqşasın jumsadıq. Endi sol alğan bilimniñ ïgiligin el körwi kerek qoy. Nege biz olardı eldi damıtwğa durıs paydalanbaymız? Bul jağın keşendi türde qaraw kerek.
– Siz ğarışqa uşqanda «jerdi alıstan körip, quşaqtağım keldi» dep ediñiz. Biraq ol jerde neşe türli adamdar bar ğoy. Alıstan, bïikten qarap bağalaw, bärin qateligimen, jamandığımen qosa keşirip, jaqsı körw… bul özi qanday sezim?
– Ol erekşe sezim. Onı ğarışker ğana bastan keşe alatın şığar. Üyden ketken azamat, alğaşqı aylarında üyin, äke-şeşesin, twğan jerin, bawır­ların, körşilerin – bärin sağınıp, izdey beredi. Mısalı, oqwğa ketkende işinde swı, tösek-ornı bar, taza jerde jatıp, toq jürsem de men bir awdannıñ kişkentay bir awılındağı alaqanday ğana üyimdi sağındım. Ğarışkerdiñ keşetin küyi de sonday. Sen jerden alıstap ketesiñ, jer artta qalıp qoyadı. Sonda bükil jer seniñ üyiñe uqsap ketedi. Jerge sonday ülken mahabbatpen, sağınışpen qaraysıñ.
Burın da aytıp edim, jer şarındağı barlıq memleketterdiñ prezïdentterin jïnap alıp, bir korabl'ge otırğızıp, birneşe ayğa ğarışqa jiberse, olar adamdı jaqsı körwdi, ärbir adamğa qurmetpen, süyispenşilikpen qarawdı üyrener edi. Eldiñ jağdayın jasar edi…
– Osınday keñdikke, keşirimdilikke, bïiktikke, irilikke, sonday mahabbatqa jetw üşin ğarışqa uşw şınımen mindetti me?
– Däl men körgendi körip, men sezingendi sezinwge, bälkim, tipti siz aytıp otırğanday bïiktikke adamdar jerde jürip jete almaytın şığar. Biraq sizdiñ boyıñızdağı adamgerşiligiñiz, adamdarğa degen mahabbatıñız ben sezimiñiz tärbïemen darwı kerek. Jas küni bala qalay tärbïe alsa, keyin onıñ azamattıq sezimi solay qalıptasadı.

«Tasada turıp aytılğan şındıq aşıq aytılğan şındıqtan äldeqayda qawipti»

– Kabïnetiñizge kirgende közäynek kïip alıp, ana bir qalıñ kitaptı oqıp otırğanıñızdı bayqap qaldım. Qanday kitap oqıp otırsız?
– Tursın Jurtbaydıñ «Bol' moya, gordost' moya – Alaş» degen kitabın oqıp otırmın. Bul kitaptı oqıp jürgenime bir jılday boldı. Öte qïın, awır dünïe eken. Oqıp otırıp köziñnen qan şıqqanday boladı, jılaysıñ. Arhïv materïal­darı negizinde dayındalğan kitap qoy. Keñes ükimeti, sonıñ işinde Stalïn, qazaqtı qurtw üşin qanday jağday jasağanın naqtı derektermen bergen eken… Men ömiri keñes ükimetin jamandamawşı edim, biraq bala künimnen oyımda jürgen keybir suraqtarğa jawap tapqan soñ közqarasım özgergendey.
– Köp adamdar özin, densaw­lığın kütw üşin jandı awırtatın, oylandıratın dünïelerden qaşadı. Alaş taqırıbı – qazaqtıñ eñ awır taqırıbı. Al siz sol taqırıptağı eñ özekti eñbekti oqıp otırsız?
– Men özimniñ aldıma qazaqtıñ tarïhın jaqsı bilsem degen ülken maqsat qoyğan edim. Arğı tarïhımız jaraydı, onı eşkim naqtı ayta almaydı ğoy, al bergi bir-eki ğasırdağı tarïhımızdı biz bilwge mindettimiz. Qazaq qalay ömir sürdi, qayda ömir sürdi, meniñ ata-babalarım nege osı jerden awıp ketti, nege mïllïondap el qırıldı – sonıñ bärin bilgim keldi. Anam kezinde «Qarqaralıda jayaw kele jatqanımda aynalamnıñ bäri jatqan mäyit boldı» degen edi. Ne sebepti solay bolğanın endi jaqsı tüsinip otırmın. Tursın Jurtbay 1970-şi jıldardan bastap osı taqırıppen aynalısıp, eşteñeden taysalmay jazıp kele jatır. Qazir oylap qarasam, sol jigitti biz qadirlemey otır ekenbiz. Basqasın aytpağanda, mına eñbektiñ özine memlekettik sıylıq berip, odan da ülken därejege köterwge boladı ğoy. Bul kitap är qazaqtıñ otbasında bolwı kerek. Onı şığarıp, elge tegin taratw kerek. El öz tarïhın bilwi kerek.
Jalpı şındıqtan eşkim qaşpawı kerek. Tasada turıp aytılğan şındıq aşıq aytılğan şındıqtan äldeqayda qawipti.

Äñgimelesken,
Näzïra BAYIRBEK

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı