TAÑDAYDA QALĞAN TAQIRIPTAR

0 216

Lawazım turğısınan alsaq, jer men köktey alşaqtıq jatır. Aqparat quralında qatardağı qızmet atqaratın jwrnalïst pen sol memlekettiñ Birinşi basşısınıñ arasındağı alşaqtıq bul. Jıldar boyınşa eseptesek, jïırmağa jaqındaydı. Biz Prezïdent Nazarbaevqa nöker tilşilerdiñ qatarına qosılmağalı, sondıqtan Elbası twralı jazbağalı osınşama waqıt ötipti.

Swınğannan emes. Ömirdegi ornımızdı bilgendikten şığar. Jeke memleket basşısın sol eldegi jay jwrnalïstiñ bağalawınıñ endigi jerde qïsındı bolmasın sezgendikten. Demokratïyalıq dästürden qaşqandıqtan emes, biz jazatın, qawzaytın taqırıp el işinde örip jürgendikten. Oyımızğa alıp, qoyın däpterge bederlep qoyatın taqırıptardıñ jıl sayın onnan birin ğana eñseremiz. Özimizdiñ dittegen tusımızdan tabılmay jatıp, bïikke qarap bas aynaldırwdıñ qajeti qanşa dep tujırğannan.

Ïä, bizdiñ Prezïdent halıqaralıq keñistiktegi sarapşılar men sayasatşılar ğana bağalay alatın öriske äldeqaşan ötip ketken. Biz sol pikirler men payımdardı bayıptay, qabılday alsaq jetedi. Osınday bek senimde edik. Endi, mine, astanalıq äriptester «Kezinde Prezïdent qasına erip, ondağan maqala, bir kitap şığardıñız, qorjın tübin qaqsañız jäne bir maqalanıñ talqanı tabılar» dep qolqalap otır. «Ülken pışaq uyalğannan ötedi» degendey, osı şağın kirispemen Prezïdenttiñ janında jürgen jıldarğa oralwğa twra keldi.

AZATTIQTIÑ AQ TAÑI atar eleñ-alañdağı jäne onıñ alğaşqı rayı anıqtalğan jıldağı sansız saparlar äli esten şığar emes. Nursultan Nazarbaevtıñ bir ğana Tawlı Qarabaqqa araağayın bolıp attanğan künderi bayağınıñ Batırlar jırı ispetti ülken tolğawğa özek bola alar edi. Bizdi sol sapardan beri tañırqatıp jürgen närse – Prezïdenttiñ jumısqa berilgendigi. Şarşaw joq, şaldığw joq, ne degen taramıstay mıqtı densawlıq dep tañırqaymız. Tawlı Qarabaqqa arnalğan tört täwlikte tört aymaqta qanşama kezdesw ötkizdi. Uşaqpen, tikuşaqpen, äskerï kölikpen jürdi. Soñğı Jeleznovodskidegi kelissöz tabandatqan on eki sağatqa sozıldı. Osınıñ bärine dini mıqtı densawlıq pen temirdey qattı jüyke kerek.

Öytkeni, Bakwde, Gyanjide, Erevanda, Stepanakertte qan jutqan qaralı jurttı kördik. Eki jaq bir-birin ne tütip jeydi, ne tügimen jutadı. Anda armyan, mında äzirbayjan delegacïya müşesin nemese jwrnalïsin kepilge alıp qalwğa bar. Qay qalada bolmasın mäjilis zalına kirerde qaralı, kekti qalıñ toptıñ arasınan ötwge twra keledi. Solar tek Nursultan Nazarbaevtıñ töbesin körgende ğana tınıştaladı. Basqağa ızalı bolsa da, bul qayratkerge qurmetin körsetedi. Eki jağı da solay. Nağız araağayınnıñ qanday bolmağın sonda tanığanbız.

Bir qaladan ekinşisine attanğanda tikuşaqtıñ bawırı bïik tawlardıñ töbesine tïer-tïmestey bolıp uşadı. Teginnen-tegin «Tawlı Qarabaq» atanbağanı tüsinikti. Sol bïik tawlar qalıñ ağaş bürkengen. Qalıñ ağaş arası oqpanı köterilgen sıñsığan qarw. Birewi bolmasa kektengen birewi tikuşaqtı atıp jiberse… Tınımsız ıñıranğan aspan köligi qaşan qara jerge aman qonğanşa mazasız oyda otırasıñ. Demek, osınaw atıs pen tartısqa tüsken eki respwblïkanıñ arasına Nursultan Nazarbaev basın bäygege tigip araağayın bolıp kelgenin payımdaysıñ. Jay dïplomatïya emes, ar jağında erjürektik pen batıldıq jatqan sapar ekenin sonda uğınğanbız. Bizdiñ Prezïdenttiñ bir qasïeti – batırlığı ekenin bilgenbiz.

Sapardıñ soñı ädettegidey baspasöz mäslïhatına ulasıp, nebir quytırqı suraqtar qoyılıp jattı. Mıqtı bolsañ, qıldan taymay, äzirbayjan jağı men armyan jağınıñ köñilin qaldırmay, bılayşa aytqanda «ögizdi de öltirmey, arbanı da sındırmay» jawap berip körşi.

Äzildep, astarlap aytpaq turmaq, jay adam bolsa, özi basın alıp şığa almastay şıtırman suraqtar edi. Joq, bizdiñ Prezïdentimiz müdirgen joq. Qayta, tülep, şıñdalıp kelgendey qalıpta nebir kürdeli mäselelerdiñ kürmewin tarqatıp bergen.

«Osı sapardan soñ älde armyan kon'yagin, älde äzirbayjan kon'yagin işesiz be?» degen astarlıq suraqqa «orıs arağın işemin» dep qasındağı äriptesi Resey Federacïyasınıñ Prezïdenti Borïs El'cïndi de bir mäz etip edi-aw.

Kavkaz tösindegi arğı tarïh pen bügingi tığırıqtıñ qır-sırın tolıq aşıp aytqan. Tipti, ğumırın Temirtawda şoyın qorıtıp, bolat balqıtwğa, Qarağandı oblısınıñ ïndwstrïyasın basqarwğa, Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ükimetin, odan respwblïkanıñ tutas özin basqarwğa arnamay, tek Tawlı Qarabaqtı jıldar boyı qas qaqpay baqılap kelgen maman sïyaqtı köringen. Bul tusta Nursultan Nazarbaevtıñ kezekti qasïeti – alğırlığı jarqıray körinip edi.

Qazaqstanğa qaytar kezde özimizdiñ Prezïdenttiñ jılı uşağına otırğan soñ oyımızğa «Arğı tarïh pen bergi tığırıq arasındağı tört täwlik» degen tirkes oralğan. Maqalamızğa taqırıp etsek pe degenbiz. Biraq, aldımen ıstıq tamaq, soñınan tätti uyqı degendey, oyımızğa qalay keldi, solay qayta şığıp ketipti.

Uyqısız tört täwlikten soñ Almatığa oralğan tilşiler qanşama sağat boyı uyqısın qandırwğa kiriskende, Prezïdent eldegi keleli keñesti ötkizip jäne birneşe mañızdı halıqaralıq uyımdar men konsorcïwmdar ökilderin qabıldap tastağan. Sol saparda biz Prezïdent degen lawazımnıñ qanşalıq awırlığın sezingenbiz. Beride balamalı saylawğa tüsip jürgen qayratkerlerge qarap, boylarınan twra Nazarbaevqa tän jumıs istewge degen quştarlıq pen qulşınıs tabıla qoyarına küdiktenemiz.

Äli esimizde, Aşhabad, Taşkent, Mïnsk qalalarındağı kezdeswler de waqıt jağınan Jeleznovodsk qalasındağı kezdeswge uqsaytın. Keybir Prezïdentter şarşap, keybiri ökpelep degendey tilşiler aldına şıqpay ketip qalğandarın körgenbiz. Sonda bes-altı, tipti onşaqtı äriptesiniñ atınan «qatepti qara narday» bolıp bizdiñ Nazarbaev tilşiler aldına keletin. Tüsindirip söyleytin, sätimen äzildeytin. Sonıñ birewinde şarşağan ne äbirjigen türge tüsken emes. Bärekeldi!

Arada jïırma jıldan astam waqıt ötken soñ teledïdardan körip otıramız, äli sol qalpı. Munday qajır men qayrat joğarıda jazğanımızday, basqa azamattardıñ boyınan jïırma jıl turmaq, Prezïdenttik bir mawsımğa tabıla qoysa deñiz! Al, bizdiñ kökeyde qalğan «Arğı tarïh pen bergi tığırıq arasındağı tört täwlik» degen tirkesimiz basqa eşkim üşin taqırıp bolması haq.

EGEMENDİKTİÑ EBİ JELİ esken tusta Prezïdenttiñ birneşe aymaqtardı aralağan saparlarınan reportajdar jazğanbız. Sonıñ işinen Qızılorda-Bayqoñır, Semey-Qarawıl, Taldıqorğan-Tekeli saparlarındağı jekelegen oqïğalar jürek tüpkirinde äli jür.
Beride şetel turmaq, oblıs­tardıñ özinde Prezïdentti qarsı alwğa tıñğılıqtı dayındaladı. Ol üşin arnayı Hattama qızmeti jumıs isteydi. Al, toqsanınşı jıldar basında, respwblïkağa Prezïdent ïnstïtwtı alğaş kirgizilgen şaqta jurtşılıqpen kezdesw barısında azdı-köpti ekspromttar, sol ekspromttar saldarınan ezw tartar oqïğalar bola beretin. Jäne bizdiñ memleket basşımız ondayda kisilik qalıptan şıqpay, tipti, özi äzildep, jwıp-şayıp, jaymalap jiberetin.

Semey yadrolıq polïgonın jawıp, aynaladağı qalıñ eldi qırıq jılğı qïyametten qutqarğanı üşin Abay awdanında halıqtıñ ıqılası eresen edi. Qarawıldıñ köşesinde qalıñ eldiñ işinen qarapayım kïingen bir malşı öziniñ minip kelgen atın Nazarbaevqa mingizgeni este. Bul aldın-ala dayındalmağan, aytar sözi men kïer kïimi äldeneşe tekserilmegen, jattandılığı joq qalıptı, tabïğï körinis edi. Attıñ tüsi de aqboz bolğanmen, ar­nayı mäpelengen jılqı emes. Şarwa adamınıñ kündelikti minis atı ekeni körinip tur. Er-tur­manı da Prezïdent üşin arnayı jasalmağan. Sol aymaqtağı mıñ­dağan malşılardıñ ustap jürgen er-toqımı.

Memleket basşısı osı qara­payım adamnıñ şın köñilden şıqqan eresen jomarttığın bağalap, meselin jıqpadı. Attı tizginnen ustadı. Mindi me, minbedi me, ol jağı esimizde joq. Äytewir, «endi tunıq aspan astında, tınış jerdiñ betinde bala-şağañızdıñ qızığı üşin eñbek ete beriñiz» degendey tilekpen atın malşınıñ özinde qaldırdı.

Sol sätte oyımızda mınaday taqırıp qılañ bergen: «Bir polïgondı jawıp – bir at mindi». Biraq, onday taqırıptı respwblïkanıñ bastı gazetine ötkizw qïın edi. Sondıqtan bizdiñ reportajımız basqaday standarttı taqırıppen jarïyalansa kerek. Alda-jalda, eger sol tusta bizdiñ bas redaktorımız Nazarbaev bolğanda, twra osı taqırıptı oylanbastan usınar edik jäne gazette solay jarıq körerine kämil senimdimiz.

Älgi hattama qurğır älde jasal­mağan, älde jasalsa da saqtala bermeytin toqsanınşı jıldar basınıñ jäne bir mısalın keltireyik. Bayqoñırda bolğan waqïğa. Qazaq ğarışkeri reseylik ekïpaj komandïrimen jäne avstrïyalıq zerttewşi-uşqışpen birge Jer töñiregindegi orbïtağa attanğan sät. Sonşama zor kür­kirmen attanıp, birtindep izi de, dıbısı da zeñgir kökte siñe bergen zımıranğa bir mïnwttay qarap turğan soñ qurmetti qonaqtardıñ beti beri burıldı. Derew saltanattı mïtïngi bastaldı. Üş jaqtıñ da resmï ökilderi söyledi. Şaması Resey äskerï-ğarış salasınıñ ökili bolwı kerek, tağı birewlerge söz berildi. Osı tusta «mınanı Avstrïya kanclerine sıylayın dep edim» dep top şetinen belgili önertanwşı, kilem jïnawşı Muhamedjan Älimbaev söz suradı. Ol, Bayqoñırğa arnayı ulttıq körme ötkizw üşin barıp edi.

Prezïdentimiz – jomart jan, oğan da mïkrofon usındı. Anaw taysalmastıñ özi eken, uzın-sonar söyledi de ketti. Sälden soñ tıñdawşı turmaq, awdarmaşı jalıqtı. Osını bayqağan Nursultan Äbişulı önertanwşığa qarap «sıylaytın kilemiñ mınaday, söziñ mınaday bolıp ketti ğoy» dep küldi. Birinşi jolı eki alaqanınıñ arasın jartı qarıstay etse, ekinşi jolı eki alaqannıñ arası bir quşaq bolıp aşıldı. Mınanı estigen häm körgen önertanwşı jalma-jan şağın kilemşesin Avstrïya kanclerine usına salıp, top işine qaşıp ketti. Qazaqşa tüsinetin eldiñ bäri qıran-topan külkige keneldi. Sonda deymiz-aw, Nursultan Äbişulı ne zekimey, ne qabaq şıtpay, bärin ornına keltire qoydı.

Bizdiñ tilimizdiñ uşına sol sätte tağı bir tirkes oralğan: «tutamday kilem jäne sala-qulaş söz» degen. Älbette, gazet betine basqa taqırıp qoydıq. Degenmen, bayağı Abay atamızdan qalğan söz öneriniñ şendestirw degen tusına talası bar tirkes. Ol şendestirwdiñ tüpki avtorı Prezïdentimiz edi.

Al, Jetisw jerin aralağan saparında türli ulttar ökilderiniñ önerin körip, däminen awız tïgen soñ Prezïdenttiñ oyına tıñ ïdeya tüsti. Keşikpey Memleket basşısınıñ Jarlığı boyınşa Qazaqstan halqı assambleyası qurıldı. Talay basılımdar, qayratkerler, şetel baqılawşıları «bul qanday qurılım bolmaq?» dep basın qatırğanı belgili. Tek, Nursultan Nazarbaevtıñ oyında turğan ïdeya jıldar jıljığanda el ömirinen berik orın aldı. Tipti, Resey sïyaqtı ülken jäne aynaladağı elderdiñ aldında jüretin memle­kettiñ özi Qazaqstannıñ bul ülgisin qabıldawğa köşti.

Toqsanınşı jıldar bası – joqşılıqtıñ zamanı. Qazirgi bäri samsap turğan swpermarketter onda tüske de kirmegen. Salıstırıp qarasañız, qazir ertegi elinde jürgendeysiz.

Sol joq zamanda Tekelidegi energokombïnat öz janınan qosalqı ceh aşıp, künbağıs mayın şığa­rıptı. Äppaq tärelkelerge sol maydı quyıp qoyğan. Qasına qara nandı tilip qoyğan. Abaydan qalğan şendestirw! Prezïdent nandı mayğa batırıp, awız tïdi. Sosın biz de dämin kördik. «Qalay, Qaynar?» Nursultan Äbişulı bizge qarağan. «Tañdayımızğa tatıp ketti» dedik. «Onda Qaynarğa bir banki may beriñder, kelinge alıp barsın» dep küldi Prezïdent. Bir kombïnatqa bir banki may söz bolıp pa, ekewin berdi. Osı tusta «bir awız äzil jäne eki banki may» degen taqırıp twıp edi.

TÄWELSİZDİKTİÑ TAL TÜSİ jaña Astananıñ salınwı men Qazaqstannıñ damwı arqılı sïpattaladı. Eşkimniñ talası joq närse: Astana – Nursultan Nazarbaevtıñ töl qalası. Eger Qazaqstan memleketiniñ tarïhında Nazarbaev bolmasa, onda Qazaqstan kartasında Astana da bolmas edi. Ras, birew şekaranı bekiter. Ras, birew eki palatalı parlament jasar. Birew jaña wnïversïtet aşar. Biraq, eşkimniñ batılı barıp Arqa tösinen on jılda jarqırağan jaña şahar salıp bere almas edi.

Jaqsınıñ bärin jaña Astanağa jïnaw – Elbasığa tän äreket. Qay elge barmasın, jarqırağan asılın añğaradı. Elge qaytıp kelgen soñ twra sodan artıq bolmasa kem emes ğïmarat salwdı, öner ordasın aşwdı tapsıradı. Türkïya saparınan soñ qazaq dalasınıñ şağın biraq körneki orındarı tegis ornalasqan bederli park payda boldı. Buğan deyin pïramïda tektes sawda-sawıq orındarı Amerïka men Francïyada bolsa, endi Astanadağı onday Pïramïda işinde jer betindegi dästürli dinder ökilderi bas qosadı.

Astanada osınday jïın ötkizwdiñ ülken mäni bar. Ar jağında Qazaqstannıñ mäñgi tınıştığın qamdaw jatır. Aytalıq, bir emes eki jahandıq soğısta sol qızw maydan alañı bolğan Ewropanıñ ortasındağı Şveycarïyağa nege basqınşı tabanı tïmedi, bomba tüspedi? Öytkeni, qarsılas, maydandas elderdiñ bäriniñ aqşası, altını şveycar bankilerinde saqtawlı jatqan. Kim öz altının özi talqandaydı? Salıstırıp qarasaq, Astanağa älemniñ dästürli dinderin jïnap, bastarın qoswdıñ ar jağında osınday köregen äreket jatır.

Jaqsını jïnawı bir basqa, basqa elde joq öner men säwlet twındıların jasaw jağınan Astana basqalardan asıp tüsti. Bir «Han şatır» nege turadı. Keybir atqaminerler munıñ qanday säwlet öneri ekenin uqpaq turmaq, «Han şatır» degen tirkestiñ özin durıs ayta almağanı twralı baytaq dalanı külkili äñgime kezip jür. Osınaw biregey keşendi salw barısın älemniñ ataqtı telekompanïyası erinbey-jalıqpay tolıq tüsirip alwı tegin be?!

Köşpeli mädenïetten tehnologïya eresen damığan jïırma birinşi ğasırğa aman-saw, şaşılmay-tö­gilmey jetken Qazaqstan ğana mun­day erekşe säwlet nusqasın salwğa haqılı edi. Salmay qalsa, onı da eşkim sökpeydi. Öytkeni, älemniñ basqa elderi «Han şatır» degen­niñ ne ekenin bilmewi mümkin. Al, solarğa bildirw üşin, körsetw üşin Nazarbaev özi jobalatıp, özi atın qoyıp salğızdı!

«Han şatır» demekşi, Moñ­ğolïyadağı resmï sapar barısında kezekti kezdeswdiñ biri ülken aqşañqan kïiz üyde ötip edi. Törde Şıñğıs hannıñ maldas qurıp otırğan alıp müsini bar eken. So­nıñ eki tizesine qaray eki Prezïdent otırğan. Bul da sïmvoldıq mäni bar körinis edi. «Ejelgi bir qa­ha­nnıñ endigi eki qazığı» degen taqırıp sanağa sart ete qaldı. Nazarbaev pen Oçïrbattıñ Şıñğıs hannıñ eki jağında otırısın biraz qızıqtadıq. Ïä, qalay dese de Şıñğıs han qurğan alıp ïmpe­rïyanıñ mına zamanğa jetken eki jurnağı — Qazaqstan men Moñğolïya. Täwbe!

«Bäyterek» keşeni twralı da osını aytwğa boladı. Bayağı bala kezimizde äjelerimizden estïtin alıp bäyterek, onıñ basındağı altın jumırtqa endi aqïqatqa aynalıp, Astanada asqaqtap tur.

Toqsanınşı jıldarı şetelde ne körsek te soğan tañırqaytınbız. Awzımızdan swımız qurıp aytıp keletinbiz. Birde Londonda jolsaparğa berilgen tïın-teben­ge bala-şağağa estelik alayıq dep qonaq üyge irgeles dükenge kir­­gen­biz. Eki sağattay bos waqıt bar edi. Bes qabattı dükenge eki sağat ne. Zw ete tüsipti. Derew entigip qaytıp kelsek, Prezïdent baspaldaqtan tüsip keledi. Biz qapşıq-qorap­tarımızdı arqamızğa jasırıp, qabırğağa qatıp tura qalğanbız. Ol kisiniñ qırağı közinen jasırw mümkin emes edi. «Qalay, Qaynar, sawda qızıp jatır ma?» dedi. Eki be­timiz dw ete tüsti. «Qızıqtağan eki sağat, qızarğan eki bet». Osınday taqırıptı oylap ülgergenbiz.

Endi sonıñ bäri bes qabattı dükeni de, san alwan tawarı da özi­mizde bar. Kimniñ arqası?! Däl osı tusqa qanday taqırıp qoysañ da artıq emes.

Qaynar OLJAY

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

1 × 2 =