Sın muratı minew me?

0 64

Körkem ädebïettiñ bolmısı men bağasın berip, qalıñ oqırmanğa jol körsetip otıratın jügi awır janr – ädebï sın desek, onıñ qazirgi häl-küyi qanday degen sawal eriksiz ­aldımızdı kes-kesteydi!

Ädebïet sını äldeqaşan-aq janr retinde qalıptasıp, körkemsöz arnasında öz ornın oyıp alğanı – aqïqattıñ aqïqatı. Ärli-berli älem ädebïetinde, qala berdi qazaq ädebïetinde de mağınalı sınnıñ ozıq ülgileri bar, bar ğana emes, barşılıq. Älem dep awzımızdı keñge aşpay-aq qoyalıq, osı özimizdiñ töl ädebïette de mısal eter jaqsı nışandar ötken ğasır basında-aq körinis bergen-di. Qazaq sınınıñ qara narınday bolğan M.Qarataevtan bastap, odan bergi waqıttağı bir şoğır sınşılarımızdan qalğan körkem sın saldarlı da salïqalı äñgimege özek bola almaqşı. Olardıñ jwan ortasında B.Kenjebaev, B.Şalabaev, Q.Jumalïev, Z.Qabdolov, R.Berdibay, T.Qojakeev, Z.Serikqalïev, T.Toqbergenov, B.Sarbalaev, S.Äşimbaev, t.b. bar ekenin endi sanalı türde ayta alatın bolsaq kerek. Al qazaq eli täwelsizdik alğalı bergi otız jılğa jwıq waqıtta da qazaq ädebï sını toqırağan joq, öz häl-qadirinşe damıp otırğanı – tağı da şındıq. Bul kezeñ işinde de jarqırap köringen, oqırmanğa olja bolğan jaña twındılardı qalıñ jurtşılıqqa süyinşilegen aqjürek sınşılarımız bar. Osı orayda qadap aytarlığı – biz küni keşege deyin ädebï zerttew men ädebï sındı aralastıra, qoyırtpaqtap kele jatqandığımız ekendigi. Ädebï zerttew – qay eldiñ bolmasın, äriden kele jatqan qasïetti körkem murasın salmaqtap, salıstıra tilge tïektep, arğı-bergisine barlaw jasay otırıp, bügingi kün jağdayına oyısa söz qozğaw. Al ädebï sın – körkem ädebïettiñ qorjının qomaqtap, jılma-jıl tolıqtırıp otırğan, bılayşa aytqanda, ömirge jañadan kelip jatqan şığarmalardı saralap, aq-qarasın anıqtap, tïisti bağasın berwdi murat etpekşi. Biraq, bügingi küni solay ma? Ädebï sın öz mindetin mültiksiz orındap kele me? Bul, ärïne, keñese otırıp, keñinen qozğar salalı äñgime taqırıbı.
Bizdiñ payımdawımızdağı sın eki bağıtta damwı tïis. Onıñ birinşisi – tanımdıq sın da, ekinşisi – taldaw sın. Ekewi de öskeleñ ädebïet üşin awaday qajet. Bizde qazirgi kezde tanımdıq sınnıñ nışandarı bayqalıp otır da, taldaw sın meylinşe aqsawlı. Osı orayda, mine, jaqın waqıtta ğana baspa jüzin körgen, alğaşqı danalarınıñ biri qolımızğa tïgen ädebï sın kitabı twralı söz qozğay otırıp, äñgime taqırıbın äri qaray jalğas­tıralıq. Kitap atı – «Bal'zak nege jıladı?», avtorı – sınşı Januzaq Ayazbekov.
Kitap nesimen bağalı? Bizdiñşe, munda tanımdıq sın da bar, taldaw sın da bar. Ekewiniñ de azdı-köpti belgileri körinip qalıp otıradı, bul jaqsı nışan, ärïne! «Bal'zak nege jıladı?» degen kölemdi ädebï maqala, asılında, tanımdıq äri taldaw sın. Tanımdıq bolatını – sınşı atı älemge äygili francwz qalamgeri Onore de Bal'zak şığarmaşılığına tereñ üñile otırıp, jalpı körkem dünïe jazwdıñ özindik awırtpalığı men azabı, renişi men rahatı… jayınan keñinen tolğanadı. Odan da tereñdep aytsaq, avtor Bal'zak twralı oy tolğay otırıp, är tusında öz oy-payımdarın qazaq qalamgerleriniñ twındılarımen «tuzdıqtap» qoyadı, oqılımdı äri tartımdı bolıp körineri de bälkim, sodan. Tağı da eske salarlığı – ädebïet janaşırı Bal'zak eñbekterin özinşe bağalap-taldap, tipti kez kelgen oqırmanğa bayqala bermeytin şığarmaşılıq qupïya qırların bayandap keledi de, bir tusında «tap osınday körkem dünïe jazw maşığı bizde de qalıptasa bastağan, belgileri barşılıq» dep jalt burılıp, derew twğan ädebïet «esigin aşadı». Bügingi zamandas qalamgerler eñbekterin atap, toqtala äñgimelep, artıq-kemin ayta otırıp, erekşelikterine nazar awdaradı. Bizdiñ oyımızşa, bügingi qazaq sınınıñ aqsap jatqan bir tusı, sirä, osı arada qılañ beredi. Köp sınşılarımız biregey tanımdıq sın jazwğa äwes, jalpılama oy aytwğa, tipti «aqıl» awlına awısıp ketwge beyim. Al sınşı Januzaq Ayazbekov osı olqılıqtı döp basıp, tez tüsingen sıñaylı.
Asılı, öz twındılarımen äldeqaşan-aq älem oqırmandarın moyındatqan, talay-talay ädebï maqala-tolğawlar nısanına aynalğan, tipti körkem dünïelerindegi ädis-täsilderi äldeneşe zerttew eñbekterine negiz bolğan aytwlı qalamger twralı jazılıp otırğan neşinşi maqala eken – onı döp basıp aytw da qïın, dese de, sınşı Bal'zak aynalasında bügingi körkem ädebïetke qatıstı köptegen kökeydegi oydı qozğap ketipti. Bul sın maqala sonısımen de bağalı!
Bul kölemdi eñbek kitaptıñ alğaşqı böligin quraydı eken.
Endi izdenimpaz sınşı qazirgi kezge, bügingi swretkerler eñbegine qaray oyısadı da, özi oqığan körkem dünïeler jayınan kösile oy qozğaydı, jaqsı-jamanın saraptaydı.
Kitapta özimen zamandas bir şoğır qalamger-jazwşılar şığarmaşılığına toqtalıp, eñbekterine är qırınan kele, şama-şarqı jetkenşe taldağan. Aytalıq, jazwşılar Jumabay Şaştayulı, Qwandıq Tümenbay, Qwanış Jïenbay, Kösemäli Sättibayulı,(bulardıñ arasında bizdey paqırıñızdıñ da eñbegi qalıs qaldırmaptı), aqındar Serikbay Ospanov, Aqılbek Şaya­hmetov, t.b. eñbekterin taldawı men bağalawı qızğılıqtı oqıladı, tartadı, jetelep otıradı. Bul ğana emes, jïnaqta aqsüyek öner – teatr qoyılımdarı jayına da toqtala köñil bölip, bul salağa da öz payımdarın bildirgen.
Osınday soqtalı oy-tüyinder kitaptağı är salalı ädebï suhbattardan da erkin seziledi. Äsirese, är suraq pen jawap arasınan osı küngi qazaq ädebïetindegi sonı üderis pen jañağa umtılw ispetti elewli izder, osı joldağı tapqandarımız ben joğaltqandarımız keñinen ayşıqtala aytılıp ötedi.
Jïnaq soñında berilgen sınşı azamattıñ är jıldardağı pikir-oylarınıñ jïıntığı ispetti – «Oylar tolqını» degen toptamasında da şağın-şağın tamaşa tüyindemeler tüzilgen. Avtordıñ qısqa qayırmalarında da sonı oylar, kesek tüyinder men ayşıqtı sözder kestelene jetkizilgen. Biraz tustarında bügingi qazaq ädebïetine, keybir qalamgerler twındısına bergen bağası äri dawlı, äri oylandırarlıq.
Ädebï sın, teginde, kesimdi şeşim aytwğa tïis emes, ol tek oy saladı, ortağa pikir taqırıbın usınadı. Eger sınşınıñ jazbası pikirtalas alañına jol aşıp bere alsa, onda eñbektiñ eş bolmağanı. (Ärïne, bos dawrıqpa-daw emes, sawattı da salïqalı pikirtalasına). Pikirler jïıntığı, tüptep kelgende, şındıq degen sara jolğa jetelep äkelmekşi!
Tüyindep aytqanda, sınşı eñbegi – körkem ädebïettiñ tek kemşiligin izdew emes, kerisinşe sol kemşilikke jol bergen kesapattı keseldiñ aldın alwğa umtılwmen bağalansa kerek. Sın muratı tek minewşilikti maqsut etip, kemşilik jïnaw ma? Älbette, joq! Asılında, mindi köre turıp, soğan qalamgerdiñ özindey qïnalıp, qaytsek jöndep-jetildire alamız degen ulı maqsattı alğa ozdırw!
Bul rette, biz qolğa ustap, ıqılastana oqıp şıqqan jïnaq – «Bal'zak nege jıladı?» kitabı birşama maqsatına jetken.
Sosın da izin swıtpay, qolğa qalam alıp, osı kitaptı negizge ala otırıp, bügingi ädebï sınnıñ bağıtı men bağdarı turğısında özimizşe oy tarqatqan boldıq.

Joltay Jumat-Älmaşulı,
fïlologïya ğılımdarınıñ kandïdatı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

13 + eleven =