سىن مۇراتى مىنەۋ مە؟

0 64

كوركەم ادەبيەتتىڭ بولمىسى مەن باعاسىن بەرىپ، قالىڭ وقىرمانعا جول كورسەتىپ وتىراتىن جۇگى اۋىر جانر – ادەبي سىن دەسەك، ونىڭ قازىرگى ءحال-كۇيى قانداي دەگەن ساۋال ەرىكسىز ­الدىمىزدى كەس-كەستەيدى!

ادەبيەت سىنى الدەقاشان-اق جانر رەتىندە قالىپتاسىپ، كوركەمسوز ارناسىندا ءوز ورنىن ويىپ العانى – اقيقاتتىڭ اقيقاتى. ءارلى-بەرلى الەم ادەبيەتىندە، قالا بەردى قازاق ادەبيەتىندە دە ماعىنالى سىننىڭ وزىق ۇلگىلەرى بار، بار عانا ەمەس، بارشىلىق. الەم دەپ اۋزىمىزدى كەڭگە اشپاي-اق قويالىق، وسى ءوزىمىزدىڭ ءتول ادەبيەتتە دە مىسال ەتەر جاقسى نىشاندار وتكەن عاسىر باسىندا-اق كورىنىس بەرگەن-ءدى. قازاق سىنىنىڭ قارا نارىنداي بولعان م.قاراتاەۆتان باستاپ، ودان بەرگى ۋاقىتتاعى ءبىر شوعىر سىنشىلارىمىزدان قالعان كوركەم سىن سالدارلى دا ساليقالى اڭگىمەگە وزەك بولا الماقشى. ولاردىڭ جۋان ورتاسىندا ب.كەنجەباەۆ، ب.شالاباەۆ، ق.جۇماليەۆ، ز.قابدولوۆ، ر.بەردىباي، ت.قوجاكەەۆ، ز.سەرىكقاليەۆ، ت.توقبەرگەنوۆ، ب.ساربالاەۆ، س.اشىمباەۆ، ت.ب. بار ەكەنىن ەندى سانالى تۇردە ايتا الاتىن بولساق كەرەك. ال قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العالى بەرگى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتا دا قازاق ادەبي سىنى توقىراعان جوق، ءوز ءحال-قادىرىنشە دامىپ وتىرعانى – تاعى دا شىندىق. بۇل كەزەڭ ىشىندە دە جارقىراپ كورىنگەن، وقىرمانعا ولجا بولعان جاڭا تۋىندىلاردى قالىڭ جۇرتشىلىققا سۇيىنشىلەگەن اقجۇرەك سىنشىلارىمىز بار. وسى ورايدا قاداپ ايتارلىعى – ءبىز كۇنى كەشەگە دەيىن ادەبي زەرتتەۋ مەن ادەبي سىندى ارالاستىرا، قويىرتپاقتاپ كەلە جاتقاندىعىمىز ەكەندىگى. ادەبي زەرتتەۋ – قاي ەلدىڭ بولماسىن، ارىدەن كەلە جاتقان قاسيەتتى كوركەم مۇراسىن سالماقتاپ، سالىستىرا تىلگە تيەكتەپ، ارعى-بەرگىسىنە بارلاۋ جاساي وتىرىپ، بۇگىنگى كۇن جاعدايىنا ويىسا ءسوز قوزعاۋ. ال ادەبي سىن – كوركەم ادەبيەتتىڭ قورجىنىن قوماقتاپ، جىلما-جىل تولىقتىرىپ وتىرعان، بىلايشا ايتقاندا، ومىرگە جاڭادان كەلىپ جاتقان شىعارمالاردى سارالاپ، اق-قاراسىن انىقتاپ، ءتيىستى باعاسىن بەرۋدى مۇرات ەتپەكشى. بىراق، بۇگىنگى كۇنى سولاي ما؟ ادەبي سىن ءوز مىندەتىن مۇلتىكسىز ورىنداپ كەلە مە؟ بۇل، ارينە، كەڭەسە وتىرىپ، كەڭىنەن قوزعار سالالى اڭگىمە تاقىرىبى.
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزداعى سىن ەكى باعىتتا دامۋى ءتيىس. ونىڭ ءبىرىنشىسى – تانىمدىق سىن دا، ەكىنشىسى – تالداۋ سىن. ەكەۋى دە وسكەلەڭ ادەبيەت ءۇشىن اۋاداي قاجەت. بىزدە قازىرگى كەزدە تانىمدىق سىننىڭ نىشاندارى بايقالىپ وتىر دا، تالداۋ سىن مەيلىنشە اقساۋلى. وسى ورايدا، مىنە، جاقىن ۋاقىتتا عانا باسپا ءجۇزىن كورگەن، العاشقى دانالارىنىڭ ءبىرى قولىمىزعا تيگەن ادەبي سىن كىتابى تۋرالى ءسوز قوزعاي وتىرىپ، اڭگىمە تاقىرىبىن ءارى قاراي جالعاس­تىرالىق. كىتاپ اتى – «بالزاك نەگە جىلادى؟»، اۆتورى – سىنشى جانۇزاق ايازبەكوۆ.
كىتاپ نەسىمەن باعالى؟ بىزدىڭشە، مۇندا تانىمدىق سىن دا بار، تالداۋ سىن دا بار. ەكەۋىنىڭ دە ازدى-كوپتى بەلگىلەرى كورىنىپ قالىپ وتىرادى، بۇل جاقسى نىشان، ارينە! «بالزاك نەگە جىلادى؟» دەگەن كولەمدى ادەبي ماقالا، اسىلىندا، تانىمدىق ءارى تالداۋ سىن. تانىمدىق بولاتىنى – سىنشى اتى الەمگە ايگىلى فرانتسۋز قالامگەرى ونورە دە بالزاك شىعارماشىلىعىنا تەرەڭ ۇڭىلە وتىرىپ، جالپى كوركەم دۇنيە جازۋدىڭ وزىندىك اۋىرتپالىعى مەن ازابى، رەنىشى مەن راحاتى… جايىنان كەڭىنەن تولعانادى. ودان دا تەرەڭدەپ ايتساق، اۆتور بالزاك تۋرالى وي تولعاي وتىرىپ، ءار تۇسىندا ءوز وي-پايىمدارىن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ تۋىندىلارىمەن «تۇزدىقتاپ» قويادى، وقىلىمدى ءارى تارتىمدى بولىپ كورىنەرى دە بالكىم، سودان. تاعى دا ەسكە سالارلىعى – ادەبيەت جاناشىرى بالزاك ەڭبەكتەرىن وزىنشە باعالاپ-تالداپ، ءتىپتى كەز كەلگەن وقىرمانعا بايقالا بەرمەيتىن شىعارماشىلىق قۇپيا قىرلارىن بايانداپ كەلەدى دە، ءبىر تۇسىندا «تاپ وسىنداي كوركەم دۇنيە جازۋ ماشىعى بىزدە دە قالىپتاسا باستاعان، بەلگىلەرى بارشىلىق» دەپ جالت بۇرىلىپ، دەرەۋ تۋعان ادەبيەت «ەسىگىن اشادى». بۇگىنگى زامانداس قالامگەرلەر ەڭبەكتەرىن اتاپ، توقتالا اڭگىمەلەپ، ارتىق-كەمىن ايتا وتىرىپ، ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇگىنگى قازاق سىنىنىڭ اقساپ جاتقان ءبىر تۇسى، ءسىرا، وسى ارادا قىلاڭ بەرەدى. كوپ سىنشىلارىمىز بىرەگەي تانىمدىق سىن جازۋعا اۋەس، جالپىلاما وي ايتۋعا، ءتىپتى «اقىل» اۋلىنا اۋىسىپ كەتۋگە بەيىم. ال سىنشى جانۇزاق ايازبەكوۆ وسى ولقىلىقتى ءدوپ باسىپ، تەز تۇسىنگەن سىڭايلى.
اسىلى، ءوز تۋىندىلارىمەن الدەقاشان-اق الەم وقىرماندارىن مويىنداتقان، تالاي-تالاي ادەبي ماقالا-تولعاۋلار نىسانىنا اينالعان، ءتىپتى كوركەم دۇنيەلەرىندەگى ءادىس-تاسىلدەرى الدەنەشە زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە نەگىز بولعان ايتۋلى قالامگەر تۋرالى جازىلىپ وتىرعان نەشىنشى ماقالا ەكەن – ونى ءدوپ باسىپ ايتۋ دا قيىن، دەسە دە، سىنشى بالزاك اينالاسىندا بۇگىنگى كوركەم ادەبيەتكە قاتىستى كوپتەگەن كوكەيدەگى ويدى قوزعاپ كەتىپتى. بۇل سىن ماقالا سونىسىمەن دە باعالى!
بۇل كولەمدى ەڭبەك كىتاپتىڭ العاشقى بولىگىن قۇرايدى ەكەن.
ەندى ىزدەنىمپاز سىنشى قازىرگى كەزگە، بۇگىنگى سۋرەتكەرلەر ەڭبەگىنە قاراي ويىسادى دا، ءوزى وقىعان كوركەم دۇنيەلەر جايىنان كوسىلە وي قوزعايدى، جاقسى-جامانىن ساراپتايدى.
كىتاپتا وزىمەن زامانداس ءبىر شوعىر قالامگەر-جازۋشىلار شىعارماشىلىعىنا توقتالىپ، ەڭبەكتەرىنە ءار قىرىنان كەلە، شاما-شارقى جەتكەنشە تالداعان. ايتالىق، جازۋشىلار جۇماباي شاشتايۇلى، قۋاندىق تۇمەنباي، قۋانىش جيەنباي، كوسەمالى ءساتتىبايۇلى،(بۇلاردىڭ اراسىندا بىزدەي پاقىرىڭىزدىڭ دا ەڭبەگى قالىس قالدىرماپتى), اقىندار سەرىكباي وسپانوۆ، اقىلبەك شايا­حمەتوۆ، ت.ب. ەڭبەكتەرىن تالداۋى مەن باعالاۋى قىزعىلىقتى وقىلادى، تارتادى، جەتەلەپ وتىرادى. بۇل عانا ەمەس، جيناقتا اقسۇيەك ونەر – تەاتر قويىلىمدارى جايىنا دا توقتالا كوڭىل ءبولىپ، بۇل سالاعا دا ءوز پايىمدارىن بىلدىرگەن.
وسىنداي سوقتالى وي-تۇيىندەر كىتاپتاعى ءار سالالى ادەبي سۇحباتتاردان دا ەركىن سەزىلەدى. اسىرەسە، ءار سۇراق پەن جاۋاپ اراسىنان وسى كۇنگى قازاق ادەبيەتىندەگى سونى ۇدەرىس پەن جاڭاعا ۇمتىلۋ ىسپەتتى ەلەۋلى ىزدەر، وسى جولداعى تاپقاندارىمىز بەن جوعالتقاندارىمىز كەڭىنەن ايشىقتالا ايتىلىپ وتەدى.
جيناق سوڭىندا بەرىلگەن سىنشى ازاماتتىڭ ءار جىلدارداعى پىكىر-ويلارىنىڭ جيىنتىعى ىسپەتتى – «ويلار تولقىنى» دەگەن توپتاماسىندا دا شاعىن-شاعىن تاماشا تۇيىندەمەلەر تۇزىلگەن. اۆتوردىڭ قىسقا قايىرمالارىندا دا سونى ويلار، كەسەك تۇيىندەر مەن ايشىقتى سوزدەر كەستەلەنە جەتكىزىلگەن. ءبىراز تۇستارىندا بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنە، كەيبىر قالامگەرلەر تۋىندىسىنا بەرگەن باعاسى ءارى داۋلى، ءارى ويلاندىرارلىق.
ادەبي سىن، تەگىندە، كەسىمدى شەشىم ايتۋعا ءتيىس ەمەس، ول تەك وي سالادى، ورتاعا پىكىر تاقىرىبىن ۇسىنادى. ەگەر سىنشىنىڭ جازباسى پىكىرتالاس الاڭىنا جول اشىپ بەرە السا، وندا ەڭبەكتىڭ ەش بولماعانى. (ارينە، بوس داۋرىقپا-داۋ ەمەس، ساۋاتتى دا ساليقالى پىكىرتالاسىنا). پىكىرلەر جيىنتىعى، تۇپتەپ كەلگەندە، شىندىق دەگەن سارا جولعا جەتەلەپ اكەلمەكشى!
تۇيىندەپ ايتقاندا، سىنشى ەڭبەگى – كوركەم ادەبيەتتىڭ تەك كەمشىلىگىن ىزدەۋ ەمەس، كەرىسىنشە سول كەمشىلىككە جول بەرگەن كەساپاتتى كەسەلدىڭ الدىن الۋعا ۇمتىلۋمەن باعالانسا كەرەك. سىن مۇراتى تەك مىنەۋشىلىكتى ماقسۇت ەتىپ، كەمشىلىك جيناۋ ما؟ البەتتە، جوق! اسىلىندا، ءمىندى كورە تۇرىپ، سوعان قالامگەردىڭ وزىندەي قينالىپ، قايتسەك جوندەپ-جەتىلدىرە الامىز دەگەن ۇلى ماقساتتى العا وزدىرۋ!
بۇل رەتتە، ءبىز قولعا ۇستاپ، ىقىلاستانا وقىپ شىققان جيناق – «بالزاك نەگە جىلادى؟» كىتابى ءبىرشاما ماقساتىنا جەتكەن.
سوسىن دا ءىزىن سۋىتپاي، قولعا قالام الىپ، وسى كىتاپتى نەگىزگە الا وتىرىپ، بۇگىنگى ادەبي سىننىڭ باعىتى مەن باعدارى تۇرعىسىندا وزىمىزشە وي تارقاتقان بولدىق.

جولتاي جۇمات-ءالماشۇلى،
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

11 − 3 =