Sïrïya janjalı: Türkïya men Resey qayta tirese me?

0 227

On jılğa jwıq waqıttan beri älemdik aqparattıñ bas taqırıbınan tüspey kele jatqan Sïrïya mäselesi soñğı kezderi basqa arnağa qaray burılıp baradı. AQŞ bastağan batıs küşteri men ükimetke qarsı şıqqan bülikşi armïyanıñ soqqısınan berekesi qaşan Başar Asad Reseyge arqa süyep, äwpirimmen antalağan jawlarınıñ betin qaytardı. Qoldan ketken köp jerdi qaytarıp alıp, oppozïcïyalıq küşter ornalasqan soñğı bekinisterge şabwıl jasay bastadı. Mine, osı şabwıl Başar bïligin qoldap otırğan Resey men Başarğa qarsı küşterdi aytaqtap otırğan Türkïya arasına tağı da ot tüsirdi.Sïrïya janjalı neden bastaldı?

«Arab köktemi»-niñ äserinde 2011 jılı Sïrïyada Başar Asad bïligine qarsı tolqw twıp, soñı qarwlı qaqtığısqa ulastı. Oğan AQŞ bastağan batıs elderi men sünnïttik ağımındağı arab elderiniñ aralaswı onsız da qırıq pışaq bolğan Sïrïya jağdayın mïşa bılıqtırdı. «Kök ït bir jaq, köp ït bir jaq» degendey, Başar bïligi öz üstemdigin saqtap qalw üşin jantalassa, oğan qarsı atqa qonğan «erkin Sïrïya armïyası» sïyaqtı ülkendi-kişili qarwlı toptardıñ uzın-sanı 1000-nan astı. Olardıñ arasında bükil jahandıq qawipsizdikke qater töndirgen DAÏŞ sodırları da bar. Ol az bolğanday Francïya, AQŞ sïyaqtı 70 eldiñ müddesi de Sïrïyada toqaylastı. Elimizdiñ astanasında ötken kelissözde Sïrïya oppozïcïyasınıñ bir ökili «bizdiñ elde jetpis memlekettiñ müddesi talasqa tüsip jatır» degeni – äne sonıñ ayğağı. Sebebi Ïrak sünnïtterdiñ küşeyuinen qorıqsa, Türkïya öz işindegi alawïtterdiñ sırtqı qoldawşısı bolğan Asad bïliginiñ tuğırdan tayğanın qalaydı. Aymaqtıq köşbasşılıqqa talasqan Sawd Arabïyası Sïrïyamen burınnan qırbay. Demek, Sawd Arabïyası, Katar men Türkïya Sïrïyadağı sünnïttik oppozïcïyaşıl toptardı qoldasa, Ïran şïğalardıñ qoltığına sw bürkedi. Onsız da bitispes jawğa aynalğan Resey men AQŞ üşin de Sïrïya jeri – küş sınasatın mañızdı maydan. Demek, Şam elindegi bul soğıs jahandıq 2 soğıstan keyingi awqımı keñ, qatısqan memleket sanı köp eñ qïyan-keski soğıstıñ biri boldı. Surapıl soğıstan 500 mıñğa jwıq adam qaza taptı, munıñ 120 mıñnan astamı beybit turğın 12 mïllïonğa jwıq adam baspanasız qaldı.

Sïrïya soğısındağı betburıs

Sïrïyadağı jağday sırttay qara­ğanda işki soğıs sïyaqtanğanımen, jalpı jağdaydan alıp qaraytın bolsaq, joğarıda aytqanımızday, munıñ artında älemniñ alpawıt küşteri AQŞ pen Resey tur. Ärïne, Ulıbrïtanïya, Francïya, Qıtay sındı Birikken Ulttar uyımı küşteriniñ rölderi de mañızdı. Alayda Sïrïyadağı soğıstıñ borandı küngi örttey ulğayuı jäne «Ïslam memleketi»-niñ qurılwı men küyrewinde AQŞ pen Resey basınan bastap bastı röl oynadı. Bılayşa aytqanda, Sïrïya mäselesinde turaqtı bir maydan ustanbağan bul eki el keyde tikeley, keyde janamalay BUU Qawipsizdik Keñesiniñ üylesimdi şeşim şığarwına kedergi jasadı. Osınıñ saldarınan halıqaralıq uyım Sïrïyağa qarata ıqpaldı bir sayasat ustana almadı. Al soğıs alañında AQŞ jäne onıñ odaqtastarı äskerï oppozïcïonerlerdi qarwlandırsa, Resey men Ïran Asadtı äskerï, qarjı jäne sayasï jaqtan qoldadı. Osılayşa, Sïrïyadağı
qarwlı küşterdiñ birin-biri jeñwine tosqawıl jasap, sayasï oyındı qızdıra tüsti.
Alayda Sïrïya men Ïrak awma­ğında ekstremïstik toptar qurğan atalmış DAÏŞ-tıñ küyrewi jäne Reseydiñ Başarğa aşıq qoldaw körsetip, onıñ äskerlerine äskerï jabdıqtar jäne aqılşı äskerï qızmetkerler jiberwi Sïrïya soğısınıñ betalısın jaña arnağa burdı.
Ïslam memleketi nemese Ïrak jäne Şam Ïslam memleketi – radïkaldı ïslamïzm ïdeologïyasın ustanğan halıqaralıq äskerï lañkestik uyım. 2013-2019 jıldarı älem elderi moyındamağan memleket retinde Sïrïya men Ïraktıñ birqatar awdandarın öz baqılawında ustadı. 2014 jıldıñ mawsım ayında Ïraktıñ iri qalası Moswldı basıp alğan ÏM özin «halïfat» dep jarïyalap, toptıñ kösemi Äbw Bäkir äl-Bağdadïdi «halïfa» etip sayladı. Biraq köp ötpey AQŞ bastağan memleketter resimï türde DAÏŞ sodırlarına şabwıl jasadı. Endi bir jağınan Ïrak pen Sïrïyadağı ükimet armïyası da soqqını küşeytti, bul şayqasqa Başarğa qarsı soğısıp jatqan keybir qarwlı toptar da qosıldı. Nätïjesinde, 2015 jıldan bastap «Ïslam memleketi» basıp alğan köp jerinen ayırıla bastadı. Sïrïya jäne Ïrak äskerïleri Tïkrït, Baydjï, El'-Fallwdja, Moswl, Raqqa sekildi iri eldi mekenderdi öz baqılawına aldı. 2017 jıldıñ qaraşasında «Ïslam memleketiniñ» Ïraktağı soñğı qalası Rawanı ïraktik äskerïler basıp aldı. 2019 jıldıñ nawrız ayında Sïrïya awmağındağı ÏM-niñ soñğı bekinisi Bağwz Fawqanï AQŞ qoldağan «Sïrïya demokratïyalıq küşteriniñ» qolına ötti. Sol jıldıñ qazan ayında «halïfa» Äbw Bäkir äl-Bağdadï jer jastandı. «Ïslam memleketi» tolıq küyredi. Jeñisten keyin AQŞ Sïrïyanıñ soltüstigindegi qarwlı küşterin ğana qaldırıp, basqa aymaqtardağı äskerin şığara bastadı. Biraq Türkïya Sïrïya soğısındağı «jaña» oyının bastadı.

Türkïya nege atqa qondı?

AQŞ äskerin şegindire bastağanda Türkïya prezïdenti Rejep Erdoğan Sïrïyanıñ soltüstik-şığısına äsker kirgizetinin jarïyaladı. Bul sïrïyalıqtarğa ğana emes, älem elderine de kütpegen jañalıq boldı. Al buğan deyin Türkïyağa qarsı uyımdı qoldağan AQŞ-tıñ özi bul soğısqa aralaspaytının mälimdedi. Alayda birneşe künnen soñ Tramp türkïyalıq äskerïler kürdterge şabwıldasa, Türkïyanı oñdırmaymın dep ses körsetip, türikterge «qawipsiz aymaq» qurw jöninde keñes berdi.
Sïrïyanıñ Türkïyamen şekaralasatın soltüstik-şığısında sïrïyalıq kürdter qonıs tepken. Munda bärin kürdterdiñ halıqtıq özin-özi qorğaw jasağı baqılaydı. Türikter bul jasaqtı terrorïstik uyım dep sanaydı. Sondıqtan Ankara kürdterdi öz şekarasınan ığıstırıp tastaw üşin Sïrïyanıñ soltüstik-şığısınan kürdter kire almaytın 32 şaqırımdıq «qawipsiz aymaq» qurıp, oğan Türkïyada turıp jatqan 2 mïllïon sïrïyalıq bosqındı köşirip äkelwdi josparğa aldı.
Türkïyanıñ jasaq kirgizwine eñ aldımen sïrïyalıq kürdter qarsılıq tanıtıp, türik şapqınşılığına qarsı soğısatının, AQŞ-tıñ kürdterdi satıp ketkendigin mälimdedi. Sonday-aq kürd jasaqtarı Damaskpen ortaq kelisim jasadı. Osığan baylanıstı Sïrïya ükimeti öz jasağın äskerï operacïya jürip jatqan aymaqqa jiberdi. Buğan deyin Sïrïya men Türkïyanıñ qarwlı küşteri betpe-bet kelmegen edi.
Jaqında Sïrïya äskerleri Türik armïyasınıñ Sïrïyadağı qamalına şabwıl jasap, Türkïyanıñ ondağan sarbazı qaza taptı. Bul şabwıl Sïrïya men Türkïya arasındağı şïelenisti wşıqtırıp qana qalmay, Resey men Türkïyanıñ «lekerlep» jasağan kelisimine de kesirin tïgizdi.

Ejelgi bäsekeles el bolmas

NATO quramındağı Türkïya men Reseydiñ qatınası burınnan tım minsiz emes edi.  2015 jılı küzde Resey Sïrïyada äskerï operacïyasın bastağannan keyin reseylik SW-24 bombalawşı uşağı türik äwe keñistigine kirip ketip, onı türik jasaqtarınıñ atıp tüsirwi eki eldiñ qayşılığın tipti asqındıra tüsti. Keyin «Türik äleminiñ aqsaqalı» – Elbası N.Nazarbaevtıñ aralaswımen bul daw sabasına tüsip, eki el arasında jılımıq payda boldı. Sïrïya mäselesinde Mäskew Asad äskerine qoldaw körsetwden, al Ankara oppozïcïya küşterindegi qoldawdan tanbay kele jatqanımen, eki el de Sïrïyadağı qaqtığıstı toqtatw jöninde kelissözder jürgizip jatqan bolatın. Alayda osı retki türik äskerlerine jasalğan şabwıl bitew jaranıñ awzın tağı tırnap ketti.
Türkïya prezïdenti Rejep Erdoğan 12 aqpanda Mäskewdi Sïrïyanıñ Ïdlïb provïncïyasında beybit azamattarğa şabwıl jasap, zäbir körsetti dep ayıptadı äri türik äskerïlerine tağı şabwıl jasasa, ükimet küşterine «jawap beretinin» aytıp, qoqan-loqı körsetti. Biraq Reseydiñ qorğanıs mïnïstrligi Erdoğannıñ aytqandarın joqqa şığardı.
2017 jıldıñ mamır ayında elimizdiñ astanasında Resey, Ïran jäne Türkïya ökilderiniñ kelissözinde jasalğan wağdalastıqqa säykes Sïrïyada tört deeskalacïya aymağı qurılğanı mälim. Onıñ üş awmağı 2018 jılı Damaskiniñ baqılawına ötti. 2018 jıldıñ qırküyek ayında Resey men Türkïya Soçïde ondağan türli qurılım ornalasqan Ïdlïbte demïlïtarïzacïyalanğan aymaq qurw twralı kelisimge keldi. Alayda Erdoğannan göri Asadqa köbirek büyregi burılatın Resey öz mindetin orındamay otırğan sıñaylı. Sebebi jaqında Türkïya tarapınıñ küñkili köbeyip, Reseydi jazğırwı jïilep ketti.
Türkïya tarapı sïrïyalıq äskerlerdi aqpan ayınıñ soñına deyin Ïdlïbtegi baqılaw aymaqtarınan şığarwdı közdep otır. Türik äskerlerine jasalğan şabwıldan keyin Erdoğan budan bılay türkïya­lıq äskerïlerge şabwıl jasalsa, qatañ jawap qaytarmaq. YAğnï Ankara Soçï memorandwmında bekitilgen awmaqtardan asıp, oq ata bastaydı. Mine, bul endi-endi oñalıp kele jatqan Sïrïya mäselesin qayta wşıqtırıp ğana qalmay, Türkïya men Resey arasınıñ qayta buzılwına murındıq bolwı äbden mümkin.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

1 × four =