سيريا جانجالى: تۇركيا مەن رەسەي قايتا تىرەسە مە؟

0 286

ون جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى الەمدىك اقپاراتتىڭ باس تاقىرىبىنان تۇسپەي كەلە جاتقان سيريا ماسەلەسى سوڭعى كەزدەرى باسقا ارناعا قاراي بۇرىلىپ بارادى. اقش باستاعان باتىس كۇشتەرى مەن ۇكىمەتكە قارسى شىققان بۇلىكشى ارميانىڭ سوققىسىنان بەرەكەسى قاشان باشار اساد رەسەيگە ارقا سۇيەپ، اۋپىرىممەن انتالاعان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتاردى. قولدان كەتكەن كوپ جەردى قايتارىپ الىپ، وپپوزيتسيالىق كۇشتەر ورنالاسقان سوڭعى بەكىنىستەرگە شابۋىل جاساي باستادى. مىنە، وسى شابۋىل باشار بيلىگىن قولداپ وتىرعان رەسەي مەن باشارعا قارسى كۇشتەردى ايتاقتاپ وتىرعان تۇركيا اراسىنا تاعى دا وت ءتۇسىردى.سيريا جانجالى نەدەن باستالدى؟

«اراب كوكتەمى»-ءنىڭ اسەرىندە 2011 جىلى سيريادا باشار اساد بيلىگىنە قارسى تولقۋ تۋىپ، سوڭى قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاستى. وعان اقش باستاعان باتىس ەلدەرى مەن سۇننيتتىك اعىمىنداعى اراب ەلدەرىنىڭ ارالاسۋى ونسىز دا قىرىق پىشاق بولعان سيريا جاعدايىن ميشا بىلىقتىردى. «كوك يت ءبىر جاق، كوپ يت ءبىر جاق» دەگەندەي، باشار بيلىگى ءوز ۇستەمدىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جانتالاسسا، وعان قارسى اتقا قونعان «ەركىن سيريا ارمياسى» سياقتى ۇلكەندى-كىشىلى قارۋلى توپتاردىڭ ۇزىن-سانى 1000-نان استى. ولاردىڭ اراسىندا بۇكىل جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرگەن دايش سودىرلارى دا بار. ول از بولعانداي فرانتسيا، اقش سياقتى 70 ەلدىڭ مۇددەسى دە سيريادا توقايلاستى. ەلىمىزدىڭ استاناسىندا وتكەن كەلىسسوزدە سيريا وپپوزيتسياسىنىڭ ءبىر وكىلى «ءبىزدىڭ ەلدە جەتپىس مەملەكەتتىڭ مۇددەسى تالاسقا ءتۇسىپ جاتىر» دەگەنى – انە سونىڭ ايعاعى. سەبەبى يراك سۇننيتتەردىڭ كۇشەيۋىنەن قورىقسا، تۇركيا ءوز ىشىندەگى الاۋيتتەردىڭ سىرتقى قولداۋشىسى بولعان اساد بيلىگىنىڭ تۇعىردان تايعانىن قالايدى. ايماقتىق كوشباسشىلىققا تالاسقان ساۋد ارابياسى سيريامەن بۇرىننان قىرباي. دەمەك، ساۋد ارابياسى، كاتار مەن تۇركيا سيرياداعى سۇننيتتىك وپپوزيتسياشىل توپتاردى قولداسا، يران شيعالاردىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركەدى. ونسىز دا بىتىسپەس جاۋعا اينالعان رەسەي مەن اقش ءۇشىن دە سيريا جەرى – كۇش سىناساتىن ماڭىزدى مايدان. دەمەك، شام ەلىندەگى بۇل سوعىس جاھاندىق 2 سوعىستان كەيىنگى اۋقىمى كەڭ، قاتىسقان مەملەكەت سانى كوپ ەڭ قيان-كەسكى سوعىستىڭ ءبىرى بولدى. سۇراپىل سوعىستان 500 مىڭعا جۋىق ادام قازا تاپتى، مۇنىڭ 120 مىڭنان استامى بەيبىت تۇرعىن 12 ميلليونعا جۋىق ادام باسپاناسىز قالدى.

سيريا سوعىسىنداعى بەتبۇرىس

سيرياداعى جاعداي سىرتتاي قارا­عاندا ىشكى سوعىس سياقتانعانىمەن، جالپى جاعدايدان الىپ قارايتىن بولساق، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، مۇنىڭ ارتىندا الەمنىڭ الپاۋىت كۇشتەرى اقش پەن رەسەي تۇر. ارينە، ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، قىتاي سىندى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى كۇشتەرىنىڭ رولدەرى دە ماڭىزدى. الايدا سيرياداعى سوعىستىڭ بوراندى كۇنگى ورتتەي ۇلعايۋى جانە «يسلام مەملەكەتى»-ءنىڭ قۇرىلۋى مەن كۇيرەۋىندە اقش پەن رەسەي باسىنان باستاپ باستى ءرول وينادى. بىلايشا ايتقاندا، سيريا ماسەلەسىندە تۇراقتى ءبىر مايدان ۇستانباعان بۇل ەكى ەل كەيدە تىكەلەي، كەيدە جانامالاي بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ۇيلەسىمدى شەشىم شىعارۋىنا كەدەرگى جاسادى. وسىنىڭ سالدارىنان حالىقارالىق ۇيىم سيرياعا قاراتا ىقپالدى ءبىر ساياسات ۇستانا المادى. ال سوعىس الاڭىندا اقش جانە ونىڭ وداقتاستارى اسكەري وپپوزيتسيونەرلەردى قارۋلاندىرسا، رەسەي مەن يران اسادتى اسكەري، قارجى جانە ساياسي جاقتان قولدادى. وسىلايشا، سيرياداعى
قارۋلى كۇشتەردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جەڭۋىنە توسقاۋىل جاساپ، ساياسي ويىندى قىزدىرا ءتۇستى.
الايدا سيريا مەن يراك اۋما­عىندا ەكسترەميستىك توپتار قۇرعان اتالمىش دايش-تىڭ كۇيرەۋى جانە رەسەيدىڭ باشارعا اشىق قولداۋ كورسەتىپ، ونىڭ اسكەرلەرىنە اسكەري جابدىقتار جانە اقىلشى اسكەري قىزمەتكەرلەر جىبەرۋى سيريا سوعىسىنىڭ بەتالىسىن جاڭا ارناعا بۇردى.
يسلام مەملەكەتى نەمەسە يراك جانە شام يسلام مەملەكەتى – راديكالدى يسلاميزم يدەولوگياسىن ۇستانعان حالىقارالىق اسكەري لاڭكەستىك ۇيىم. 2013-2019 جىلدارى الەم ەلدەرى مويىنداماعان مەملەكەت رەتىندە سيريا مەن يراكتىڭ بىرقاتار اۋداندارىن ءوز باقىلاۋىندا ۇستادى. 2014 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا يراكتىڭ ءىرى قالاسى موسۋلدى باسىپ العان يم ءوزىن «حاليفات» دەپ جاريالاپ، توپتىڭ كوسەمى ءابۋ باكىر ءال-باعداديدى «حاليفا» ەتىپ سايلادى. بىراق كوپ وتپەي اقش باستاعان مەملەكەتتەر رەسىمي تۇردە دايش سودىرلارىنا شابۋىل جاسادى. ەندى ءبىر جاعىنان يراك پەن سيرياداعى ۇكىمەت ارمياسى دا سوققىنى كۇشەيتتى، بۇل شايقاسقا باشارعا قارسى سوعىسىپ جاتقان كەيبىر قارۋلى توپتار دا قوسىلدى. ناتيجەسىندە، 2015 جىلدان باستاپ «يسلام مەملەكەتى» باسىپ العان كوپ جەرىنەن ايىرىلا باستادى. سيريا جانە يراك اسكەريلەرى تيكريت، بايدجي، ەل-فاللۋدجا، موسۋل، راققا سەكىلدى ءىرى ەلدى مەكەندەردى ءوز باقىلاۋىنا الدى. 2017 جىلدىڭ قاراشاسىندا «يسلام مەملەكەتىنىڭ» يراكتاعى سوڭعى قالاسى راۋانى يراكتىك اسكەريلەر باسىپ الدى. 2019 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سيريا اۋماعىنداعى يم-ءنىڭ سوڭعى بەكىنىسى باعۋز فاۋقاني اقش قولداعان «سيريا دەموكراتيالىق كۇشتەرىنىڭ» قولىنا ءوتتى. سول جىلدىڭ قازان ايىندا «حاليفا» ءابۋ باكىر ءال-باعدادي جەر جاستاندى. «يسلام مەملەكەتى» تولىق كۇيرەدى. جەڭىستەن كەيىن اقش سيريانىڭ سولتۇستىگىندەگى قارۋلى كۇشتەرىن عانا قالدىرىپ، باسقا ايماقتارداعى اسكەرىن شىعارا باستادى. بىراق تۇركيا سيريا سوعىسىنداعى «جاڭا» ويىنىن باستادى.

تۇركيا نەگە اتقا قوندى؟

اقش اسكەرىن شەگىندىرە باستاعاندا تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ ەردوعان سيريانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنا اسكەر كىرگىزەتىنىن جاريالادى. بۇل سيريالىقتارعا عانا ەمەس، الەم ەلدەرىنە دە كۇتپەگەن جاڭالىق بولدى. ال بۇعان دەيىن تۇركياعا قارسى ۇيىمدى قولداعان اقش-تىڭ ءوزى بۇل سوعىسقا ارالاسپايتىنىن مالىمدەدى. الايدا بىرنەشە كۇننەن سوڭ ترامپ تۇركيالىق اسكەريلەر كۇردتەرگە شابۋىلداسا، تۇركيانى وڭدىرمايمىن دەپ سەس كورسەتىپ، تۇرىكتەرگە «قاۋىپسىز ايماق» قۇرۋ جونىندە كەڭەس بەردى.
سيريانىڭ تۇركيامەن شەكارالاساتىن سولتۇستىك-شىعىسىندا سيريالىق كۇردتەر قونىس تەپكەن. مۇندا ءبارىن كۇردتەردىڭ حالىقتىق ءوزىن-ءوزى قورعاۋ جاساعى باقىلايدى. تۇرىكتەر بۇل جاساقتى تەرروريستىك ۇيىم دەپ سانايدى. سوندىقتان انكارا كۇردتەردى ءوز شەكاراسىنان ىعىستىرىپ تاستاۋ ءۇشىن سيريانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنان كۇردتەر كىرە المايتىن 32 شاقىرىمدىق «قاۋىپسىز ايماق» قۇرىپ، وعان تۇركيادا تۇرىپ جاتقان 2 ميلليون سيريالىق بوسقىندى كوشىرىپ اكەلۋدى جوسپارعا الدى.
تۇركيانىڭ جاساق كىرگىزۋىنە ەڭ الدىمەن سيريالىق كۇردتەر قارسىلىق تانىتىپ، تۇرىك شاپقىنشىلىعىنا قارسى سوعىساتىنىن، اقش-تىڭ كۇردتەردى ساتىپ كەتكەندىگىن مالىمدەدى. سونداي-اق كۇرد جاساقتارى داماسكپەن ورتاق كەلىسىم جاسادى. وسىعان بايلانىستى سيريا ۇكىمەتى ءوز جاساعىن اسكەري وپەراتسيا ءجۇرىپ جاتقان ايماققا جىبەردى. بۇعان دەيىن سيريا مەن تۇركيانىڭ قارۋلى كۇشتەرى بەتپە-بەت كەلمەگەن ەدى.
جاقىندا سيريا اسكەرلەرى تۇرىك ارمياسىنىڭ سيرياداعى قامالىنا شابۋىل جاساپ، تۇركيانىڭ ونداعان ساربازى قازا تاپتى. بۇل شابۋىل سيريا مەن تۇركيا اراسىنداعى شيەلەنىستى ۋشىقتىرىپ قانا قالماي، رەسەي مەن تۇركيانىڭ «لەكەرلەپ» جاساعان كەلىسىمىنە دە كەسىرىن تيگىزدى.

ەجەلگى باسەكەلەس ەل بولماس

ناتو قۇرامىنداعى تۇركيا مەن رەسەيدىڭ قاتىناسى بۇرىننان تىم ءمىنسىز ەمەس ەدى.  2015 جىلى كۇزدە رەسەي سيريادا اسكەري وپەراتسياسىن باستاعاننان كەيىن رەسەيلىك سۋ-24 بومبالاۋشى ۇشاعى تۇرىك اۋە كەڭىستىگىنە كىرىپ كەتىپ، ونى تۇرىك جاساقتارىنىڭ اتىپ ءتۇسىرۋى ەكى ەلدىڭ قايشىلىعىن ءتىپتى اسقىندىرا ءتۇستى. كەيىن «تۇرىك الەمىنىڭ اقساقالى» – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ارالاسۋىمەن بۇل داۋ ساباسىنا ءتۇسىپ، ەكى ەل اراسىندا جىلىمىق پايدا بولدى. سيريا ماسەلەسىندە ماسكەۋ اساد اسكەرىنە قولداۋ كورسەتۋدەن، ال انكارا وپپوزيتسيا كۇشتەرىندەگى قولداۋدان تانباي كەلە جاتقانىمەن، ەكى ەل دە سيرياداعى قاقتىعىستى توقتاتۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقان بولاتىن. الايدا وسى رەتكى تۇرىك اسكەرلەرىنە جاسالعان شابۋىل بىتەۋ جارانىڭ اۋزىن تاعى تىرناپ كەتتى.
تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ ەردوعان 12 اقپاندا ماسكەۋدى سيريانىڭ يدليب پروۆينتسياسىندا بەيبىت ازاماتتارعا شابۋىل جاساپ، ءزابىر كورسەتتى دەپ ايىپتادى ءارى تۇرىك اسكەريلەرىنە تاعى شابۋىل جاساسا، ۇكىمەت كۇشتەرىنە «جاۋاپ بەرەتىنىن» ايتىپ، قوقان-لوقى كورسەتتى. بىراق رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگى ەردوعاننىڭ ايتقاندارىن جوققا شىعاردى.
2017 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەلىمىزدىڭ استاناسىندا رەسەي، يران جانە تۇركيا وكىلدەرىنىڭ كەلىسسوزىندە جاسالعان ۋاعدالاستىققا سايكەس سيريادا ءتورت دەەسكالاتسيا ايماعى قۇرىلعانى ءمالىم. ونىڭ ءۇش اۋماعى 2018 جىلى داماسكىنىڭ باقىلاۋىنا ءوتتى. 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا رەسەي مەن تۇركيا سوچيدە ونداعان ءتۇرلى قۇرىلىم ورنالاسقان يدليبتە دەميليتاريزاتسيالانعان ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. الايدا ەردوعاننان گورى اسادقا كوبىرەك بۇيرەگى بۇرىلاتىن رەسەي ءوز مىندەتىن ورىنداماي وتىرعان سىڭايلى. سەبەبى جاقىندا تۇركيا تاراپىنىڭ كۇڭكىلى كوبەيىپ، رەسەيدى جازعىرۋى جيىلەپ كەتتى.
تۇركيا تاراپى سيريالىق اسكەرلەردى اقپان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن يدليبتەگى باقىلاۋ ايماقتارىنان شىعارۋدى كوزدەپ وتىر. تۇرىك اسكەرلەرىنە جاسالعان شابۋىلدان كەيىن ەردوعان بۇدان بىلاي تۇركيا­لىق اسكەريلەرگە شابۋىل جاسالسا، قاتاڭ جاۋاپ قايتارماق. ياعني انكارا سوچي مەموراندۋمىندا بەكىتىلگەن اۋماقتاردان اسىپ، وق اتا باستايدى. مىنە، بۇل ەندى-ەندى وڭالىپ كەلە جاتقان سيريا ماسەلەسىن قايتا ۋشىقتىرىپ عانا قالماي، تۇركيا مەن رەسەي اراسىنىڭ قايتا بۇزىلۋىنا مۇرىندىق بولۋى ابدەن مۇمكىن.

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

two − two =