ŞEJİRE ŞERTER SWRETTER

0 209

Tamırın tereñnen tartatın, qazaq rwhanïyatına nebir danalardı bergen Semey dalası şejirege tunıp tur. Alayda, onı körw üşin osı künderi at sabıltwdıñ qajeti joq. Astanada otırıp-aq, elimizdiñ şığısında ornalasqan tarïhï ölkege qïyalmen barıp qaytwğa boladı. 10 şilde küni Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti mwzeyinde aşılğan Semey oblıstıq ölketanw murajayınıñ «Semey – zamana ağımında» attı fotokörmesi soğan mümkindik berip otır. Astanalıqtardıñ nazarında jïırma kündey bolatın körmeni bastap kelgen murajay dïrektorı Beken TEMİROVPEN suhbattaswdıñ orayı kelgen edi.      

– Beken Nuğmanulı, elordağa qanday maqsatpen kelip qal­dıñızdar?
– Bïıl – Semey oblıstıq ölke­tanw murajayınıñ 130 jıldığı. Küzde, amandıq bolsa, sonı atap öt­pekpiz. Mereytoyğa oray özimizde «Semey – zamana ağımında» foto­kör­mesin uyımdastırğan bolatınbız. Ol jaqsı şığıp, el qı­zığwşılıq tanıtqannan keyin respwblïkamızdıñ basqa qala­la­rında da körsetsek degen oy keldi. Sodan qıstan bastap Öskemenge, Pavlodarğa, Almatığa apardıq. Sonan soñ Tuñğış Prezïdent mwzeyine habarlastıq. Mundağı äriptesterimiz qup alıp, kelip otırğan jağdayımız bar.

– Endi naqtı fotokörme jö­ninde äñgimelep berseñiz.
– Fotokörme eki bölimnen tura­dı. Birinşisi – on toğızınşı ğasırdıñ ortasınan jïırmasın­şı ğasırdıñ basına deyingi qara-aq tüsti swretter. Alğaşqı äwes­qoy fotoswretşilerdiñ twındıları. Olarda Semeydiñ ertedegi qalpı, öndiristerdiñ twındawı, eldiñ turmıstıq jağdayı, sawda orındarı, meşitter, medreseler men mektepter beynelengen. Avtorları – Mogïlevskïy, Tetkreyer, Dyukov degen fotoswretşiler. Sodan keyin murajayımızdıñ ölketanw şarwasına köp aralasqan ağayındı Beloslyudovtar degender bolğan. Olar Semeyde dünïege kelip, Mïhaelïs, Dolgopolovpen qatar jürgen. Ağayındılardıñ biri – kezinde Sankt-Peterbwrgtiñ arhïtektwralıq ïnstïtwtında bilim alıp, biraq densawlığına bayla­nıstı oqwın ayaqtay almağan Nïkolay. Mine, osınday avtorlardıñ swretteri körsetilwde.

Ekinşi bölimi jïırmasınşı ğasırdıñ basınan osı künderge deyin tüsirilgen swretterden tura­dı. Sovet ökimeti ornağan kez­de­gi qalanıñ keypi, mädenï orın­da­rı­nıñ köbeyui, öndiristiñ örken­dewi, mısalı, Türksibtiñ salınwı, jaña öndirister irgesiniñ qalanwı, mäselen, burın ataqtı bolğan et-konservi kombïnatı beynelengen. Täwelsizdik alğannan keyingi, ja­ñarıp qulpırğan Semeydi bey­ne­leytin swretter de bar. Bizde Po­lw­nïn degen azamat ömir sürgen. Mar­qum öte talanttı fotograf edi. Osı kisiniñ jäne äwesqoy, käsipqoy fotoswretşilerdiñ är kezde tüsirgen swretterin jïnaqtadıq. Solardıñ işinen surıptap 100 danasın osında äkeldik.

Burındarı Semey qazaqtıñ rwhanï-mädenï ortalığı sanalğan ğoy. Bul – Abay, Şäkärim, Muhtar twğan ölke. Qazaqstannıñ tuñğış muğalimder semïnarïyası Semeyde boldı da, onda Qanış Sätbaev, Älkey Marğulan, Muhtar Äwezov, basqa da köptegen zïyalılarımız oqığandığı belgili.

Alaş qayratkerleriniñ köbi Semeyde boldı. Äsirese, 1916-1924 jıldardıñ aralığında Semey qalay qalıptasıp, qalay örkendedi, nelikten rwhanï-mädenï ortalıq bolıp esepteledi, onı foto tilinde jetkizwge tırıstıq.

– Jalpı, murajaylarıñızdıñ qorında qanşa jädiger bar?
– Murajayımızdıñ qorında 107 mıñ jädiger jïnaqtalğan. 35 mıñ dana kitap qorı bar ğılımï kitaphanamız bar. Olar – öte bağalı, qundı, sïrek kezdesetin kitaptar. Küzde, murajaydıñ mereytoyında osılardıñ bärin kelgen jurtqa körsetwge tırısamız. Mereytoyğa derekti fïl'm, fotoal'bom dayındap otırmız. Soğan oray semïnar da ötkizbekpiz.

– Murajay tarïhı 130 jıldı quraydı dep aytıp otırsız. Onıñ bastawında kimder tur sonda?
– Murajaydıñ bastawında sonaw zamandarda revolyucïyalıq közqarastarı üşin Semeyge jer awdarılğan jas oqımıstılar tur. Solardıñ işinde Mïhaelïs pen Dolgopolovtı aytwğa boladı.

Bizdiñ jerimiz qumdawıt qoy. Qum köşip, topıraq qabatı aşıl­ğanda sadaqtıñ jebelerin, qumı­ranıñ sınıqtarın, tutınw buyım­darın, basqa da turmıstıq zat­tar­dı Semeydiñ mañında qı­dırıs­tap jür­gen jastar körip, olar­ğa qızı­ğwşılıq tanıtıp, aqı­rındap jïna­ğan.

Birte-birte qoldarına zer­ger­lik buyımdar, kïim-keşek tüsedi. Osı­­lardıñ bar­­lığı köbeyip, qoya­tın jerleri bolmay qalğan soñ olar murajay, jïnaqtalğan kitap­tardan kitaphana aşwdı oylaydı. Sol maq­satpen Procenko degen gwber­natorğa hat joldaydı. Ol qoldap, sol kezde qurılıp jatqan statïstïkalıq komïtettiñ eki bölmesin murajayğa berdi. Mu­rajaydıñ qurılw tarïhı osılay deydi.

Oğan jer awdarılıp kelgen Kon'şïn ülken eñbek siñiredi. Gera­sïmov degen din qızmetkeri Sibir geografïyalıq qoğamınıñ 1902 jılı Semeyde aşılğan bölim­şesiniñ basında uzaq jıl turğan. Ol öte ulağattı ister atqarğan. Murajay osı bölimşeniñ qara­mağına köşken.

Bölimşeniñ aşılğanı öte durıs boldı. Sebebi, oqımıstı, közi aşıq adamdar sonıñ mañına toptasqan. Ünemi kezdesip, pikirlesip otırdı. Geografïyalıq qoğamnıñ atınan ekspedïcïyalar uyımdastırıldı. Bölimşe jıl sayın kitapşa şı­ğarıp turğan. Ölketanw mäsele­sinde, jalpı mädenï salada ne istelindi, ne qoyıldı, bäri sol kitapşada jazılıp turdı. Mine, osı qujat­tar Se­meydiñ sol kezdegi ömirinen habar beredi.

Qazan revolyucïyası, azamattıq tiketires kezinde murajaydıñ ju­­mısı qïındap ketedi. Biraq, Keñes ökimeti ornağannan keyin bul şa­rwağa köñil bölinip, jumısı jandanadı. Ol jumıstardıñ barlığın uyımdastırıp, bası-qasında jürgen – Muhtar Äwezov. Kïnoteatrlar, teatrlar, sport üyirmeleri köptep aşıldı. Bïıl Qazaqstan fwtbolınıñ 100 jıldığı, onıñ Otanı Semey dep jatırmız ğoy. Bizde fwtbol 1912 jılı oynala bastalğanı jöninde qujattar bar. Alayda, alğaşqı twrnïrlerdiñ ötkizilwi, fwtbol klwbtarınıñ qurılwı, komandalardıñ resmï kezdeswleri 1913 jıldan bastalatını körsetilgen.

– Öziñiz aytqan Abaydıñ, Şä­kärim men Muhtardıñ tıñ, el körmegen swretteri bar ma sizderde?
– Bizdegi barı – aynalımda jürgen swretter. Erekşe atap öterligi – Leont'evtiñ qoldan salğan ulı Abaydıñ swreti. Negizinen, Abay da murajayımızdıñ ayaqqa turwına üles qosqan. Qırda qımız işip, demalıp qaytqan Dolgopolovtan ülken jïıntıq jibergen. Sosın öz qolımen äkelip, zattar tapsırğan. Olardıñ barlığı qujattarda tirkelgen, körsetilgen. Mısalı, ol twralı kezinde «Oblastnıe vedomostï» gazetinde jazılğan. Atap aytsaq, teriden, jünnen jasalğan buyımdarın, kïiz üydiñ maketin, pışaq sekildi tutınw zattarın, jalpı sanı alpısqa tarta jädigerdi äkelip tapsırğan Abay atamız. Biraq, ötken ğasırdıñ qırqınşı jıldarı Abaydıñ öziniñ murajayı aşılatın bolğan soñ Mädenïet mïnïstrliginiñ buyrığımen osı zattar sol murajayğa köşirilgen.

Amanğalï QALJANOV

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

eighteen + 19 =