شەجىرە شەرتەر سۋرەتتەر

0 209

تامىرىن تەرەڭنەن تارتاتىن، قازاق رۋحانياتىنا نەبىر دانالاردى بەرگەن سەمەي دالاسى شەجىرەگە تۇنىپ تۇر. الايدا، ونى كورۋ ءۇشىن وسى كۇندەرى ات سابىلتۋدىڭ قاجەتى جوق. استانادا وتىرىپ-اق، ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان تاريحي ولكەگە قيالمەن بارىپ قايتۋعا بولادى. 10 شىلدە كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۋزەيىندە اشىلعان سەمەي وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ «سەمەي – زامانا اعىمىندا» اتتى فوتوكورمەسى سوعان مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. استانالىقتاردىڭ نازارىندا جيىرما كۇندەي بولاتىن كورمەنى باستاپ كەلگەن مۇراجاي ديرەكتورى بەكەن تەمىروۆپەن سۇحباتتاسۋدىڭ ورايى كەلگەن ەدى.      

– بەكەن نۇعمانۇلى، ەلورداعا قانداي ماقساتپەن كەلىپ قال­دىڭىزدار؟
– بيىل – سەمەي وبلىستىق ولكە­تانۋ مۇراجايىنىڭ 130 جىلدىعى. كۇزدە، اماندىق بولسا، سونى اتاپ ءوت­پەكپىز. مەرەيتويعا وراي وزىمىزدە «سەمەي – زامانا اعىمىندا» فوتو­كور­مەسىن ۇيىمداستىرعان بولاتىنبىز. ول جاقسى شىعىپ، ەل قى­زىعۋشىلىق تانىتقاننان كەيىن رەسپۋبليكامىزدىڭ باسقا قالا­لا­رىندا دا كورسەتسەك دەگەن وي كەلدى. سودان قىستان باستاپ وسكەمەنگە، پاۆلودارعا، الماتىعا اپاردىق. سونان سوڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت مۋزەيىنە حابارلاستىق. مۇنداعى ارىپتەستەرىمىز قۇپ الىپ، كەلىپ وتىرعان جاعدايىمىز بار.

– ەندى ناقتى فوتوكورمە ءجو­نىندە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– فوتوكورمە ەكى بولىمنەن تۇرا­دى. ءبىرىنشىسى – ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنان جيىرماسىن­شى عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى قارا-اق ءتۇستى سۋرەتتەر. العاشقى اۋەس­قوي فوتوسۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارى. ولاردا سەمەيدىڭ ەرتەدەگى قالپى، وندىرىستەردىڭ تۋىنداۋى، ەلدىڭ تۇرمىستىق جاعدايى، ساۋدا ورىندارى، مەشىتتەر، مەدرەسەلەر مەن مەكتەپتەر بەينەلەنگەن. اۆتورلارى – موگيلەۆسكي، تەتكرەيەر، ديۋكوۆ دەگەن فوتوسۋرەتشىلەر. سودان كەيىن مۇراجايىمىزدىڭ ولكەتانۋ شارۋاسىنا كوپ ارالاسقان اعايىندى بەلوسليۋدوۆتار دەگەندەر بولعان. ولار سەمەيدە دۇنيەگە كەلىپ، ميحاەليس، دولگوپولوۆپەن قاتار جۇرگەن. اعايىندىلاردىڭ ءبىرى – كەزىندە سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ارحيتەكتۋرالىق ينستيتۋتىندا ءبىلىم الىپ، بىراق دەنساۋلىعىنا بايلا­نىستى وقۋىن اياقتاي الماعان نيكولاي. مىنە، وسىنداي اۆتورلاردىڭ سۋرەتتەرى كورسەتىلۋدە.

ەكىنشى ءبولىمى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنان وسى كۇندەرگە دەيىن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردەن تۇرا­دى. سوۆەت وكىمەتى ورناعان كەز­دە­گى قالانىڭ كەيپى، مادەني ورىن­دا­رى­نىڭ كوبەيۋى، ءوندىرىستىڭ وركەن­دەۋى، مىسالى، تۇركسىبتىڭ سالىنۋى، جاڭا وندىرىستەر ىرگەسىنىڭ قالانۋى، ماسەلەن، بۇرىن اتاقتى بولعان ەت-كونسەرۆى كومبيناتى بەينەلەنگەن. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى، جا­ڭارىپ قۇلپىرعان سەمەيدى بەي­نە­لەيتىن سۋرەتتەر دە بار. بىزدە پو­لۋ­نين دەگەن ازامات ءومىر سۇرگەن. مار­قۇم وتە تالانتتى فوتوگراف ەدى. وسى كىسىنىڭ جانە اۋەسقوي، كاسىپقوي فوتوسۋرەتشىلەردىڭ ءار كەزدە تۇسىرگەن سۋرەتتەرىن جيناقتادىق. سولاردىڭ ىشىنەن سۇرىپتاپ 100 داناسىن وسىندا اكەلدىك.

بۇرىندارى سەمەي قازاقتىڭ رۋحاني-مادەني ورتالىعى سانالعان عوي. بۇل – اباي، شاكارىم، مۇحتار تۋعان ولكە. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش مۇعالىمدەر سەمينارياسى سەمەيدە بولدى دا، وندا قانىش ساتباەۆ، الكەي مارعۇلان، مۇحتار اۋەزوۆ، باسقا دا كوپتەگەن زيالىلارىمىز وقىعاندىعى بەلگىلى.

الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى سەمەيدە بولدى. اسىرەسە، 1916-1924 جىلداردىڭ ارالىعىندا سەمەي قالاي قالىپتاسىپ، قالاي وركەندەدى، نەلىكتەن رۋحاني-مادەني ورتالىق بولىپ ەسەپتەلەدى، ونى فوتو تىلىندە جەتكىزۋگە تىرىستىق.

– جالپى، مۇراجايلارىڭىزدىڭ قورىندا قانشا جادىگەر بار؟
– مۇراجايىمىزدىڭ قورىندا 107 مىڭ جادىگەر جيناقتالعان. 35 مىڭ دانا كىتاپ قورى بار عىلىمي كىتاپحانامىز بار. ولار – وتە باعالى، قۇندى، سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار. كۇزدە، مۇراجايدىڭ مەرەيتويىندا وسىلاردىڭ ءبارىن كەلگەن جۇرتقا كورسەتۋگە تىرىسامىز. مەرەيتويعا دەرەكتى فيلم، فوتوالبوم دايىنداپ وتىرمىز. سوعان وراي سەمينار دا وتكىزبەكپىز.

– مۇراجاي تاريحى 130 جىلدى قۇرايدى دەپ ايتىپ وتىرسىز. ونىڭ باستاۋىندا كىمدەر تۇر سوندا؟
– مۇراجايدىڭ باستاۋىندا سوناۋ زامانداردا رەۆوليۋتسيالىق كوزقاراستارى ءۇشىن سەمەيگە جەر اۋدارىلعان جاس وقىمىستىلار تۇر. سولاردىڭ ىشىندە ميحاەليس پەن دولگوپولوۆتى ايتۋعا بولادى.

ءبىزدىڭ جەرىمىز قۇمداۋىت قوي. قۇم كوشىپ، توپىراق قاباتى اشىل­عاندا ساداقتىڭ جەبەلەرىن، قۇمى­رانىڭ سىنىقتارىن، تۇتىنۋ بۇيىم­دارىن، باسقا دا تۇرمىستىق زات­تار­دى سەمەيدىڭ ماڭىندا قى­دىرىس­تاپ ءجۇر­گەن جاستار كورىپ، ولار­عا قىزى­عۋشىلىق تانىتىپ، اقى­رىنداپ جينا­عان.

بىرتە-بىرتە قولدارىنا زەر­گەر­لىك بۇيىمدار، كيىم-كەشەك تۇسەدى. وسى­­لاردىڭ بار­­لىعى كوبەيىپ، قويا­تىن جەرلەرى بولماي قالعان سوڭ ولار مۇراجاي، جيناقتالعان كىتاپ­تاردان كىتاپحانا اشۋدى ويلايدى. سول ماق­ساتپەن پروتسەنكو دەگەن گۋبەر­ناتورعا حات جولدايدى. ول قولداپ، سول كەزدە قۇرىلىپ جاتقان ستاتيستيكالىق كوميتەتتىڭ ەكى بولمەسىن مۇراجايعا بەردى. مۇ­راجايدىڭ قۇرىلۋ تاريحى وسىلاي دەيدى.

وعان جەر اۋدارىلىپ كەلگەن كونشين ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرەدى. گەرا­سيموۆ دەگەن ءدىن قىزمەتكەرى ءسىبىر گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ 1902 جىلى سەمەيدە اشىلعان ءبولىم­شەسىنىڭ باسىندا ۇزاق جىل تۇرعان. ول وتە ۇلاعاتتى ىستەر اتقارعان. مۇراجاي وسى بولىمشەنىڭ قارا­ماعىنا كوشكەن.

بولىمشەنىڭ اشىلعانى وتە دۇرىس بولدى. سەبەبى، وقىمىستى، كوزى اشىق ادامدار سونىڭ ماڭىنا توپتاسقان. ۇنەمى كەزدەسىپ، پىكىرلەسىپ وتىردى. گەوگرافيالىق قوعامنىڭ اتىنان ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. بولىمشە جىل سايىن كىتاپشا شى­عارىپ تۇرعان. ولكەتانۋ ماسەلە­سىندە، جالپى مادەني سالادا نە ىستەلىندى، نە قويىلدى، ءبارى سول كىتاپشادا جازىلىپ تۇردى. مىنە، وسى قۇجات­تار سە­مەيدىڭ سول كەزدەگى ومىرىنەن حابار بەرەدى.

قازان رەۆوليۋتسياسى، ازاماتتىق تىكەتىرەس كەزىندە مۇراجايدىڭ جۇ­­مىسى قيىنداپ كەتەدى. بىراق، كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن بۇل شا­رۋاعا كوڭىل ءبولىنىپ، جۇمىسى جاندانادى. ول جۇمىستاردىڭ بارلىعىن ۇيىمداستىرىپ، باسى-قاسىندا جۇرگەن – مۇحتار اۋەزوۆ. كينوتەاترلار، تەاترلار، سپورت ۇيىرمەلەرى كوپتەپ اشىلدى. بيىل قازاقستان فۋتبولىنىڭ 100 جىلدىعى، ونىڭ وتانى سەمەي دەپ جاتىرمىز عوي. بىزدە فۋتبول 1912 جىلى وينالا باستالعانى جونىندە قۇجاتتار بار. الايدا، العاشقى تۋرنيرلەردىڭ وتكىزىلۋى، فۋتبول كلۋبتارىنىڭ قۇرىلۋى، كوماندالاردىڭ رەسمي كەزدەسۋلەرى 1913 جىلدان باستالاتىنى كورسەتىلگەن.

– ءوزىڭىز ايتقان ابايدىڭ، ءشا­كارىم مەن مۇحتاردىڭ تىڭ، ەل كورمەگەن سۋرەتتەرى بار ما سىزدەردە؟
– بىزدەگى بارى – اينالىمدا جۇرگەن سۋرەتتەر. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى – لەونتەۆتىڭ قولدان سالعان ۇلى ابايدىڭ سۋرەتى. نەگىزىنەن، اباي دا مۇراجايىمىزدىڭ اياققا تۇرۋىنا ۇلەس قوسقان. قىردا قىمىز ءىشىپ، دەمالىپ قايتقان دولگوپولوۆتان ۇلكەن جيىنتىق جىبەرگەن. سوسىن ءوز قولىمەن اكەلىپ، زاتتار تاپسىرعان. ولاردىڭ بارلىعى قۇجاتتاردا تىركەلگەن، كورسەتىلگەن. مىسالى، ول تۋرالى كەزىندە «وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەتىندە جازىلعان. اتاپ ايتساق، تەرىدەن، جۇننەن جاسالعان بۇيىمدارىن، كيىز ءۇيدىڭ ماكەتىن، پىشاق سەكىلدى تۇتىنۋ زاتتارىن، جالپى سانى الپىسقا تارتا جادىگەردى اكەلىپ تاپسىرعان اباي اتامىز. بىراق، وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى ابايدىڭ ءوزىنىڭ مۇراجايى اشىلاتىن بولعان سوڭ مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن وسى زاتتار سول مۇراجايعا كوشىرىلگەن.

امانعالي قالجانوۆ

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

11 − two =