Шерлі әңгіме

0 317

Немесе жұртты күлдіріп жүріп, елін күлкі болудан қорғаған Садықбек Адамбеков туралы сыр

Кезінде «Көпен келе жатыр» деп­­ елді шулатқан, бүгінгі әзіл-әжуа мен сатира сарбазы Көпен Әмірбек бір­­­­де салмақты әңгіме бастады:

– Садықбек Адамбеков деген атаң­­­­ның қандай болғанын білесің бе?

Емтихан тапсырған баладай аң­­та­­­­­рылып қалдым.

– Сол кісіден алған сұхбатыңды оқы­дым ғой сенің.

Бұл маған Садықбек атаңмен жүз­­­­десіп, әңгімелескеніңе куәмін де­­­­ген­­мен бірдей болып еді. Содан­­ соң:

– Иә, былай білемін ғой. Жазу­шы. Са­тирик. Ақын. Жазған пьеса­ла­ры да бар. Арыста «Алтын та­бақ­­тағы жы­лан» деген пьесасы қо­йыл­ған­да­ әкем марқұмның сондағы басты рөл­­­­дердің бірін ойнағаны бар… – деп ақтарылып сала бердім.

Енді ғана жауабыма қанағат­тан­ған­ Көпен ағам:

– Иә, сол, – деді де, бір күрсініп ал­ды. – Мықты сатирик болған ғой. Қа­­зақ әдебиетіндегі алғашқы са­­­ти­­­ралық роман жазған адам. Қайталан­­бай­­­тын тұлға. Сенің сұхбатың сол кісі­ден алынған соңғы сұхбат екен. Бірақ, мен Адамбековті сенен жақ­­сы білемін. Ол кісіден сұхбатты бас­қаша алу керек еді… Мен үлгере ал­­май қалдым.

Әңгіме 2002 жылдың көктемінде «Жас Алаш» газетінде жариялан­ған­­ сатира сардары Садықбек Адам­­­­­­бе­­­ков­­­­­тен­ алын­ған­ сұх­бат­ жө­нін­де болатын. Расында, сұхбаттың аты әңгіме ауанына қарай «Жалғыз ке­ліп дүниеге, жалғыз кетіп барамын» деп қойылған еді…
Осы орайда, тағы бір сатирик ақы­­­ны­мыз Қонысбай Әбіл жиі айтатын мына бір мы­­сал ойға оралады. Баяғыда бір атақ­ты клоун шаштаразға барған екен. Өмірдің қиыншылығын бас­­тан кешіп жатса керек, әрнені ой­­лап, күрсініп қойып, үн-түнсіз отыр екен дейді. Тап сол шаштараз ғи­­ма­­ратының қарсы жағында үлкен билборд тұрған. Онда дәл осы клоун­ның сахнадағы жарқырап, кү­­ліп тұрған фотосы ілінген еді. Шаш­­тараз алдында отырған адамның көңілсіздеу кейпін бай­қап:­ «Сіз неге үндемей отырсыз? Өмір­­де түрлі қиыншылық бол­уы мүм­кін, бірақ бәрін көтере бі­лу ке­рек қой. Әне, ана суретке қара­ңыз­шы! Мен ылғи бойымды мұң ба­сып, көңілсіздікке салынсам, осы суретке қараймын да, бәрін ұмы­­тып кетемін. Бір сәтте-ақ жады­­рап шы­ға келем. Сізге де соған қарауға кеңес беремін», – дейді серпілтпек болып. Осы кезде клоун терезеден жарқырап көрініп тұрған өзінің әртіс кейпіндегі суретіне қарайды. Сөй­тіп: «Ол – менің суретім ғана ғой» дейді күрсініп…

* * *

Біз кездескенде де жайшылықта жар­қылдай күліп, қалжыңдай сөй­­лей­­тін Садықбек Адамбеков өз тағ­ды­­ры­­на мойынсұнып, сол кө­ңіл­­сіз клоунның кейпін киіп жүр­­ген. Мен ол кезде туған жерім Арыс­­қа әкемнің асына барған бола­­тын­­мын. Ойда жоқта ұшырасып, га­­зет үшін тілдесіп қалуға ниеттен­ген ұсынысымды ақсақал қуана қа­­былдады. Әрине, Арысқа күнде ке­­ліп жатқам жоқ. Аты Алашқа әй­­гі­­лі болса да, Арыста қарапайым ға­на күн кешіп жатқан Садықбек Адам­­бековтің де қаусаған шағында Ал­­ма­тыға ат арылта қоймасы анық.

Сонымен не керек, Садықбек Адам­­беков бізді өзі орналасқан ши­­пажайға шақырды. Көпен Әмір­­бектің сынына түрткі болған осал­­дық­­қа да осында жол берілді: Са­дық­бек ағам кездескеннен өзін тол­ғандыратын мәселелер жөнінде ай­­туға мұрсат сұрады. Ақыры, әң­­гіме көңілсіздеу басталды да, кө­­ңіл­­­сіздеу аяқталды.

Адамбековті алаңдатқан не?

«Бүкіл қазақ зиялыларының арманы – мынау бос, қаңырап қалған далаға ел қондыру. Махамбеттің өлеңі бар емес пе, «Ел қондырсам деп едім…» деген. Сол секілді… Қайран далам-ай десеңші! Мен Сыр елін аралап шықтым. Мынау Балтакөлден бастап Шардараға дейін. Баяғыдай жайқалып, өсіп тұрған егін, жайылып жүрген мал жоқ. Бұрын таяқ тастам жерде ел кезігуші еді, ал қазір… дала бос жа­­тыр. Ел туған жерін, жұртын тас­­тап кетіп жатыр. Қаншама ескі үйлер, мектеп қабырғалары бос қалған. Дала тіршілік иесін жоқтап тұрғандай көрінеді. Жаның құлазиды… Бірақ, басшылар бір нәрсені есте сақтауы керек. Ел есіргеннен кеткен жоқ жұрттан. Лажсыздан кетті…»

«Ең қауіптісі, бүгінгі қазақ ға­­сыр­­лар бойы қалыптасып келген салт-санасын, батырлығы мен ерлігін жоғалтайын деп отыр. Иә баспасөз бен әдебиетте айтылмаса, иә үйде, иә мектепте айтылмаса, ұлтымыздың тамаша болмыс-бі­­ті­мімен кейінгі ұрпақ қалай таныс болсын? Қалай жалғассын бұл дәстүр? Кәдімгі қол бұлғап қоштасып кетіп бара жатқан қыз сияқты…»
«Жалпы, сыртқы формасын жо­­ғалтқан адам ішкі дүниесін де жоғалтпай қоймайды. Демек, қандай кезеңде де біз ұлттық болмысымызды сақтап қалу үшін күресуіміз керек. Жастарымыздың бойында ұлтқа деген сүйіспеншілік болмай ешнәрсеге де қол жеткізе алмаймыз».

«Біз – тәуелсіз елміз. Осы қолдағы паспортымызды сақтап қалу үшін алдымен ұлт кадрларын даярлауымыз қажет. Өйтпейінше, жанымызды жегідей жеп бара жатқан проблемалар шешімін табар емес».

Садықбек ата қандай сұрақ қой­­сам да, осылай айналып отырып, ұлт мәселесін толғаумен болды. Кейбір мәселелерді өзінің дәурендеген шағымен салыстырып, күрсіне, күңірене сөйледі.

Несін жасырайын, өзім әкемнің қазасынан кейін әлі еңсе тіктей қоймағанмын. Сондықтан, мандытып сұрақ қоя алмағаным да анық. Бірақ, сонда да әңгімеден ақсақал қаламгердің жүрек лүпілін естігендей болып ем. Мен де бір сәт дәл алдымда отырған сақалы ақ күмістей ақсақалмен ақжарқын араласып, иық тірестіріп жүрген шәкірті, өле-өлгенше қолынан қаламы түспеген әкемнің бұ дүниеде жоқ екенін ұмытқандай едім…

Мені қуантқаны сол, Садықбек ата әңгіме аяқталған соң ақ батасын берді. «Көптен бері ашылып сөйлегенім осы болды, әңгімеден ләззат алдым» деп, риза болып қала берді…

Арыстың ақиығы

Арыс қаласында Садықбек Адамбеков атындағы сатира мектебі бар-тын. Аудан көлеміндегі ақын-жазушылар сонда бас қосып тұрушы еді. Әкем Сайлау Байырбеков те сол ұйымның мүшесі болатын. 1995-1996 жылдары аудандағы қаламгерлердің шығармашылығын топтастырып, аудан әкімшілігі «Арыс толқындары» атты кітап бастырды. Әлі мектеп жасындағы бала болсам да, кітапқа әкемнің өлеңдерімен қоса-қабат менің де алғашқы тырнақалды жырларым енді.

Сол жолы Садықбек атамыз денсаулығына байланысты Алматыдан елге оралып жатқан. Әлгі жыр жинағының алғысөзін жазу сол кісіге жүктелген екен. Әлі есімде, кітаптың алғысөзі «ЖОЛЫҢ БОЛСЫН, ЖАҚСЫ ЖЫР!» деген бір ауыз сөйлеммен аяқталған еді. Ол Арыстағы барлық қаламгерлерге, солардың ішінде кішкентай болсам да, маған да Садықбек Адамбековтің берген батасы болатын.

* * *

Садықбек Адамбеков — расында, қайталанбас тұлға. 1922 жылғы 15 қарашада Оңтүстік Қазақстан облысы, Қараспан ауылында дүниеге келген ол саналы ғұмырында «Оңтүстік Қазақстан», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде, «Жұл­дыз», «Ара» журналдарында қыз­мет еткен. 1949 жылы «Өмір мей­­рамы» атты тұңғыш өлең жи­­нағы жарық көргеннен кейін, сатира жанрына жол салды. Бұл тұрғыда «Қожанасыр қақпасы», «Кө­­сенің көзі», «Аюбайдың ажалы», тағы басқа кітаптары жарық көрді. «Атылған қыз туралы аңыз» атты роман-сатира, «Алтын табақтағы жылан», «Біздің үйдің жұлдыздары», «Төртінші ұрыс», «Генералдың ажалы», «Күн мен көлеңке», тағы басқа пьесаларды дүниеге әкелді. «Аюбайдың ажалы», «Бір түндегі төрт төбелес», «Біздің үйдің жұлдыздары», «Генералдың ажалы» атты дра­ма­­лық туындылары орыс тіліне ау­дарылып, шет ел сахналарында да қойылды.

Қазақ әдебиетіндегі Ілияс Жан­сү­гіров, Бейімбет Майлин,­ Сә­­бит Дөнентаевтың ізін жал­ға­ған Садықбек Адамбеков­тің, ра­сында, шоқтығы биік. Қо­ғам­ды, тұрмысты түзету жолында Вла­­ди­мир Лениннің өзі таптырмас құрал санаған сатира мен юмор оның құрсақта жатқанда-ақ қолына қонған «қанжары» іс­­пет­­ті.

«Сатира әсте өмір шындығы­нан тыс тұрған жайдан тумайды, қай­та өмірдегі мол міннен, сан сараңдық пен көп көргенсіздіктен туады» деген заңғар жазушы Мұхтар Әуезовтің өзі Адамбековке айтулы тұлға ретінде баға берген. Ал, адамзат қоғамындағы адал жандардың алдын орайтын алаяқтық пен екіжүзділік секілді кертартпа қасиеттерді сатиралық шығармалары арқылы астарлап сынаған Садықбек Адамбеков ұлт тағдырына да бейтарап қарамаған. Тәуелсіздікке жол ашқан 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы туралы «Желтоқсандағы қара түн», «Желтоқсандағы айлы түн» атты екі кітап жазды.

Бұдан бөлек, әрине, «Маржан­ қыз», «Қырманға кел, Қалқа­тай», «Шолпанның әні» секілді әсем әндерге арқау болған маз­­мұн­ды, лирикалық өлеңдері де бар.

«Мен барамын жаққан отымды сөндіріп…»

Белгілі ақын Сырбай Мәуленов Садықбек Адамбековтің айырыл­мас досы болған екен. Өзі Алла бе­ріп, көп бала сүйген. Сол Сырбай ақын өмірден озғанда Садықбек Адамбеков: «Сен өмірден өтіп барасың, орныңа орман өсіріп. Мен тіккен үйімді жыға бастадым, жаққан отымды өшіріп…» деп азанама жазған көрінеді…

Бұл, әрине, сатира сардарынан алынған соңғы сұхбаттың негізгі мазмұнымен үндеседі.

Иә, сол сұхбат үстінде: «Жеке өміріңізден сыр ашар ма едіңіз? Тағдыр дегенге сенесіз бе?» деп сұраған едім. Садықбек ата:
– Жеке өмірім сәтсіз басталып, сәтсіз аяқталып келеді. Голощекин заманындағы аштықтан соң жетім қалып, балалар үйінде өстім. Жалғыз-жарым өссем де, рухани жағынан құлаған емеспін. Соғыстан кейінгі жылдары, яғни, 1941-ден 1987 жылға дейін баспада жұмыс істедім. Социалистік дәуірдегі газеттердің бәріне дерлік араластым… Тағдыр деген қусаң да жеткізбейтін елес екен ғой. Бірақ не көрсем де тағдырыма ризамын. Рас, тағдырым нағыз трагедия деуге болады. Өмірімде я бармын, я жоқпын демедім. Тентек те болдым, телі де болдым. Әйтеуір, қасиетті қара шалдардың алақаны сипаған маңдайымды аман алып келемін… 1995 жылдан ауырып, Арысқа оралдым. Өмірінде жеке қалып қоятын адамдар болады ғой. Меніңше, солардың бәрі де еліне оралады. Бәрінің де бір ғана мақсаты бар. Ол – Адам болып ел ішінде өту.

Ауру, жалғыз қалсам да қажы­дым дей алмаймын. Кітап жазу үстіндемін. Жалпы, жеке өмірім­нен сыр шертер болсам, «жалғыз ке­ліп дүниеге, жалғыз кетіп бара­­мын… – деп жауап берген болатын…

Нәзира БАЙЫРБЕК

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

two × 2 =