Şekaradağı şataq şïelenisip baradı

0 61

Şekara dawı – asa kürdeli mäsele. Älem elderi arasındağı janjaldıñ 90 payızı jer men swğa talastan twındaydı eken. Stokgol'mniñ beybitşilik mäselelerin zerttew ïnstïtwtı bügingi tañda älemdegi şekaralardıñ 25 payızı tolıq anıqtalmağandıqtan, elaralıq qaqtığıstardıñ 15 payızı şekaralıq mäselelerdiñ şeşilmewimen baylanıstı ekenin anıqtağan. Qazaqstan täwelsizdik alğannan keyin körşi eldermen şektesip jatqan 13500 şaqırım şekara şegendelip, halıqaralıq-quqıqtıq deñgeyde räsimdeldi. Osınıñ nätïjesinde Qazaqstan el irgesi tınış, bayandı damw jolına tüsken elge aynaldı. Al şekara mäselesin büginge deyin şeşe almağan körşi elder arasında bul mäsele kün ötken sayın kürdelenip baradı.

Aral üşin arazdasıp otır

Japonïyanıñ jaña prem'er-mïnïstri Fwmïo Kïsïda terrïtorïyalıq daw-damaydı rettemeyinşe, Reseymen arada eşbir beybit kelisimge qol qoyılmaydı dep mälimdedi. 7 qazanda Resey prezïdenti Vladïmïr Pwtïnmen telefon arqılı tildesken Kïsïda Resey basşısınan Oñtüstik Kwrïlde ornalasqan – Kwnaşïr, Şïkotan, Habomaï jäne Ïtwrwp araldarın Japonïyağa qaytarwdı talap etken. Al Reseydiñ qazirgi basşısı Pwtïn bolsa «Ekinşi dünïejüzilik soğıstan keyin atalğan araldar KSRO quramına ötti, olardıñ Reseyge tïesili ekeni daw twğızbaydı» degen pikirde.

Japonïyanıñ orıstarmen aral üşin arazdasıp kele jatqanına bir ğasırdan astı. Japonïya men Resey 1855 jıldıñ 7 aqpanında Ïtwrwp jäne Wrwp araldarınıñ arasındağı şekaranı anıqtaytın orıs-japon kelisimşartına qol qoydı. Osı şartqa säykes Ïtwrwp, Kwnaşïr, Şïkotan jäne Habomaï araldarı Japonïyağa tïesili. Orıstar 1875 jılı barlıq Kwrïl araldarın Sahalïn aralınıñ japon böligimen ayırbastaw üşin Japonïyağa bergen. Biraq 1905 jılğı orıs-japon soğısınan keyin Oñtüstik Sahalïndı Japonïyağa täweldi etken «Portsmwt» kelisimi jasaldı. 1945 jılı Keñes Odağı YAlta kelisimi boyınşa Oñtüstik Sahalïn men Kwrïl araldarın Keñes Odağına berw twralı şart qoyıp, Sahalïn men Kwrïl araldarın özine qosıp aldı. Alayda 1951 jılı San-Francïskoda Ekinşi dünïejüzilik soğısqa qatısqan memleketter jasasqan şartta Kwrïl men Sahalïnnıñ Keñes Odağına tïesili ekenin bekitetin erejeler ayqındalmağandıqtan, qızıl ïmperïyanıñ basşıları bul kelisimge qol qoyudan bas tarttı. Degenmen arağa bes jıl salıp, 1956 jılı qos el beybitşilik deklaracïyasın qabıldadı. Soğan säykes Mäskew Habomaï jäne Şïkotandı Japonïyağa berw mümkindigin qarastırwğa kelisti. Keyin Keñes Odağı basşıları bul wädesinen de tayqıp ketti. Eki el basşıları osı mäselege baylanıstı talay märte kezdesti. Biraq kezdeswlerdiñ eşqaysısı oñ nätïje bergen joq. Tokïo tarapı atalğan araldar 1855 jılğı sawda jäne şekaralar twralı orıs-japon traktatınıñ negizinde Hokkaydo prefektwrasına jatqızılwı tïis dep sanaydı. Al Mäskew bolsa Kwrïl araldarı zañdı türde Reseyge tïesili dep biledi.

Körşiler nege küreñ qabaq?

Keñes Odağı kelmeske ketkenmen, onıñ quramında bolğan respwblïkalarğa tastap ketken daw-damayı az emes. Onıñ keybiri Odaqtıñ şañırağı ortasına tüsken zaman janartawday atılıp, artı soğısqa ulassa, keybiri bitew jaraday sızdap, büginge deyin sozılıp keledi.

Ortalıq Azïyada Qazaqstannan basqa elderdiñ şekara mäselesi äli tolıq şeşilgen joq. Tek elimiz ğana Elbası N.Nazarbaevtıñ alıstı köre bilgen parasattı sayasatınıñ arqasında şekara mäselesin tübegeyli şeşip, jan-jağımızdağı eldermen halıqaralıq zañ jüzinde kelisim jasasıp, irgemizdi bekitip, etegimizdi qımtap aldıq. Osınıñ arqasında täwelsizdik alğan 30 jıldan beri jerge talasıp, qan tögisken oqïğalar bolğan joq. Al şekara mäselesi şeşilmegen elderde jağday mülde basqaşa. Mäselen, qırğız-täjik şekarası Keñes Odağı qulağalı Ortalıq Azïyadağı eñ tınışsız aymaqqa aynaldı.

Jer kölemi elimizdiñ Qostanay oblısımen şamalas Qırğızstan awmağında altı anklav (özge memleket quramında qalğan memleket awmağınıñ bir böligi) bar. Sonıñ törtewi Özbekstanğa, ekewi Täjikstanğa tïesili.

Mıñ şaqırımğa jwıq şekarasınıñ 530 şaqırımı boyınşa ğana naqtı kelisim jasalğan qırğız-täjik elderi arasında Läylek jäne Batken awdandarı mañında dawlı jerler jeterlik. Mine, osı dawlı şekara mañındağı awıldardıñ turğındarı arasındağı janjal jıl sayın bolıp turadı. 2014 jılı qañtarda jäne 2015 jılı mamırda bolğan qaqtığısta täjik küşteri qarsı jağın mïnometpen atqılasa, 2021 jılı 28 säwirdegi qaqtığıstan adam ölip, janjal şekara boyındağı basqa da aymaqtardı şarpıdı. Sadır Japarov bïlik tizginin alğan sätten bastap Täjikstanğa ökil jiberdi, Taşkentke bardı, biraq şekara dawı büginge deyin tübegeyli şeşilgen joq.

Taşkent demekşi, Özbekstan men Qırğızstanğa ortaq Ferğana añğarı boyındağı awmaqtıñ da dawlı tustarı köp. Taşkent Bişkek mäseleni tübegeyli şeşw üşin udayı kelissözder jürgizip keledi, biraq nätïje az. Mısalı, şekara uzındığı 1375 şaqırımdı quraytın Özbekstan men Qırğızstan arasında 20 dawlı aymaq bar. Ol azday, Qırğızstan jerinde Özbekstannıñ Soh, Şahïmardan sındı 4 anklavı ornalasqan. Ondağı halıq sanı 50 mıñnan assa, Özbekstandağı qırğız anklavı sanatına jatqızwğa bolatın Barak awılında 100 şaqtı tütin bar. Eki el 2018 jılı anklavtar boyınşa jer almasıp, mäseleni şeşpek bolğan edi, biraq kelise almadı.

İrgeles elder nege renjisedi?

El irgesiniñ tınıştığı şekaralasıp jatqan körşi elge de baylanıstı. Şekara mäselesi şeşimin tapqanmen, körşiñmen tatw bolmasañ, qulaqtan qïqw, irgeñnen janjal ketpeydi. Mäselen, soñğı künderi Ïran men Äzerbayjan qatınası kürt naşarlap ketti. Eki el de şekara mañında äskerï jattığw ötkizip, bir-birine ses körsetwmen qatar, aqparattıq soğıstı da üdete tüsti. İstiñ nasırğa şabwına Ïran tarapınıñ «Ïzraïl' Äzerbayjandı jasırın qoldap, Ïrannıñ qawipsizdigine qater töndirdi. Sonday-aq Äzerbayjan öz terrïtorïyasında Ïranğa qarsı terrorïstik küşterdi toptadı, olardıñ qatarında jaldamalı äskerler de bar» degen mälimdemesi sebep boldı. Bul mäseleniñ ber jağı desek, janjaldıñ astarında da şekara qawipsizdigine qatıstı jayt jatır.

Qarabaq soğısında jeñiske jetken Äzerbayjan Qarabaqtıñ Ïranmen şekaralasatın böligin de öz baqılawına aldı. Bul öz halqınıñ 16 payızın Äzerbayjan ultı quraytın Ïran eliniñ uyqısın qaşırdı. Atap aytqanda, Tegeran Äzerbayjan eli küşeyse, onıñ şekarasına jaqın ornalasqan ïrandıq äzerbayjandar parsılardan bölinemiz dep şw şığara ma dep qawiptenedi. Mine, bul da tarïhï şekaradan qalğan alawızdıqtıñ bir körinisi.

Oq däri ïisi müñkigen öñir

Älemdegi oq däri ïisi müñkip turğan aymaqtıñ biri – Ündistan men Qıtay şekarası. Jaqında ündi jäne qıtay äskeri qolbasşılarınıñ eki el arasındağı dawlı şekaradağı uzaqqa sozılğan şïelenisti şeşw jönindegi 13-kelissözi sätsiz ayaqtaldı.

Şının aytqanda, şekara mäselesine baylanıstı Ündistan men Qıtay arasında soğıs bolw qawpi de joq emes. Sebebi soñğı jıldarı eki elde şekarağa qïsapsız äskerin, awır quraldarın jöneltip jatır. Äsirese, Qıtay äsker tasïtın 6 mıñ maşïnamen äskerin, basqarılmalı bombıların şekarağa jetkizip, soğıswğa dayın tur. Ündistan da qarap otırğan joq. Keybir derekterde Ündistannıñ şekaradağı äskeri Qıtaydan köp dep te aytıladı. Bïıl mamır ayınıñ soñındağı Qıtay men Ündistan şekaraşılarınıñ töbelesi (eki jaqtan 50-ge jwıq adam mert boldı) onsız da naşarlap turğan eki eldiñ arazdığın odan ärmen küşeyte tüsti. Eki el arasındağı munday kïkiljiñ ötken ğasırdıñ ortasınan beri üzilmey keledi. Oğan bastı sebep – eki el arasındağı şekara talası.

Ortaq şekara uzındığı 2000 şaqırımdı quraytın Qıtay men Ündistannıñ talasıp otırğan jer awmağı 120 mıñ şarşı şaqırımnan asadı. Uzaq waqıt Ulıbrïtanïyanıñ otarı bolğan Ündistan 1947 jılı täwelsizdik alıp, Ündis Odağı men Päkistan memleketi qurıldı. 1950 jılı Ündistan Odağı Ündistan Respwblïkasına aynaldı. 1949 jılı QHR qurıldı. Eki el 1950 jılı dïplomatïyalıq qatınas ornatıp, biraz waqıt «Qıtay men Ündistan halqı bawırlas» dep tatw turdı. Alayda Qıtaydıñ Tïbet jerine kirwimen eki el arası sabınday buzıldı da, Ündistan 1951 jılı tïbetter qonıstanğan Tavang öñirin öz täweldiligine engizse, 1953 jılı Tïbettiñ batısındağı 90 mıñ şarşı şaqırım jerdi baqılawına aldı. 1954 jılı Ündistannıñ oñtüstik-şığıs şekara öñirin ïelenip alwı eki el arasındağı qayşılıqtı tipti asqındıra tüsti.

1960 jılı säwirde eki eldiñ prem'er-mïnïstrleri N'yu-Delïde şekara mäselesi jöninde kelissöz ötkizdi. Alayda kelissözden eşqanday nätïje şıqpadı. Munıñ soñı Qıtay-Ündistan soğısına ulastı. 1962 jılı 20 qazannan 21 qaraşağa deyin jalğasqan bul soğısta Qıtay Ündistannan öktem şığıp, Ündistan jasaqtarın talas jerden türe qwıp, N'yu-Delïge deyin taqap bardı da, äskerin qayta şegindirip, şığıp ketti. Talastağı jerge bayağıday Ündistan armïyası qayta jayğastı. Bul soğısta eki el de «biz jeñdik» dep sanaytını sondıqtan.

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

7 − four =