Sälem – sözdiñ anası

0 2  558

Jumıs babımen köp jüremiz. Türli adamdarmen kezdesip te jatamız.  Sonday sätti künderdiñ birinde taksïge otırğam. Jürgizwşiniñ qalta telefonı şır etti. Otızdardıñ şamasındağı jigit tutqanı qulağına taqay bere: «Assalawmağaleyküm» dep jawap qatqanda,  işim jılıp sala berdi.

Amandaswdıñ özi adamgerşilik pen ädeptiliktiñ bir belgisi ekeni beseneden belgili. Sondıqtan da bolar, qazekem «Sälem – sözdiñ atası» deydi.
Aq saqaldı ata men aq jawlıqtı ananı, jalpı ülkendi sıylap, aldınan qïya ötpeytin bizdiñ halıq sälemdeswge erekşe män bergen. Köneköz qarïyalardıñ aytwınşa, kezdeskende attı adam – jayawğa, jürip kele jatqan jan – otırğanğa, jası kişi özinen ülkenge sälem berwi kerek eken. Bul – kişipeyildiktiñ, al kişipeyildilik kisiliktiñ körki bolsa kerek.
Ökinişke qaray, soñğı kezderi urpağımız durıs sälemdeswden qalıp baradı. Jastar jağı köbine bir-birimen ïıq qağıstırıp, nemese joğarı kötergen qoldarın qağıstırıp, keyde jay ğana «qalaysıñ?» dep jüre amandasadı. Äsirese, qalalıqtar, bir awlada turıp, künde dïdarlasıp jürgenderdiñ özi bir-birimen kezdeskende tanımaytın adamday öte şığadı. Al, mına jigittiñ amandığı tüzw eken. Äñgimege tarttım.
– Qaymağı buzılmağan qazaqı awılda östik qoy. Qalağa kelgenimizge köp bola qoyğan joq, – dedi özin Jomart dep tanıstırğan jürgizwşi.
– Sonda qanşa jıldan beri qalada turasız? – deymin ğoy.
– Jeti jılğa jwıqtaptı…
Ärïne, az waqıt emes. Bäzbirewler qusap qalağa tez arada üyrenip alıp, zamanawï jargondardı japsırmay, qanına siñgen qazaqılığın, qarapayımdılığın saqtap qalğan Jomarttı tağı da «tergewge» aldım.
– Bulayşa sälemdeswdi biz ülkenderden ünemi estïtinbiz. Endi, mine özimiz de ülkeyip qaldıq. Bizden körgenin keybirewler de qaytalap jür.
Söziniñ janı bar. Keybirewler ğana. Oyğa qaldım. Jalpı, sälemdesw – musılmandıqtıñ nışanı bolsa, «Assalawmağaleyküm» degen söz «Allanıñ nurı jawsın!» degen mağınanı bildiredi. Endeşe, «Sizge de Allanıñ nurı jawsın!» dep nemese « Wağaläykümassalam!» dep jawap qaytarw qïın ba?
Bala körgenin isteydi. Sondıqtan, ïsi qazaqtıñ är şañırağında ata men äje, äke men şeşe batısqa eliktewdiñ aldın alıp, musılmandıqtı üyretip otırsa, sälemdesw ädebi qalıptaspas pa edi.
Älem elderindegi sälemdesw räsimderine toqtalsaq, olar ärtürli. Mäselen, jañazelandïyalıqtar sälemdesken kezde murındarın tïgizip amandassa, japondıqtar bir-birine ïilip sälem beredi eken. Al, qıtaylıqtarğa — bas ïyu, ündi halqına eki alaqandı tüyistirip, qoldı mañdayğa tïgizw tän. Tïbettikter bolsa, bir-birin körgende, tilderin şığarıp amandasatın körinedi. «Är eldiñ saltı basqa».
Ädep pen adamşılıq qasïetterdiñ däl osı amandaswdan bastaw alatının ayttıq. Demek, adamdar arasındağı qarım-qatınastı jalğastırar eñ bastı tildik qural – sälemdeswge durıs köñil bölgen abzal. Kezdesken adamdar bir-biriniñ amandığın bilip, bir-birine amandıq-sawlıq tilep qana qoymay, «Qayırlı tañ!»,«Qayırlı kün!»,«Qayırlı keş!» degen tilek pen izet bildirip, ata dästürdi buzbay, musılmanşa aqjarqın amandassa, qanday jarasımdı!

Gülbarşın ÖKEŞQIZI,
g.mamyraimova@astana-akshamy.kz

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

17 + fifteen =