Quran, Hadïs jäne Abaydıñ şığarmaşılığı

0 373

Osı ömirde Jaratwşı jalğız Ïemiz Alla tağala men onıñ kälämi qasïetti Quran Kärim ğana mäñgilik bolsa, Payğambarlardıñ sardarı, Allanıñ näbïi, dosı äri qulı, aqırğı Payğambar, Muhammad Mustafa (s.ğ.s.) hadïsterinen basqa zamanaqırğa deyin saqtalatın eşbir jaratılıs joq.


Qazaqtıñ mañdayına bitken jarıq juldızı, oyşıldardıñ oyşılı Abay hakimniñ halıq qamın jegen, adam tärbïesine arnalğan öleñderin oqığanda, Quran ayattarı men Payğambarımız (s.ğ.s.) hadïsterin oqıp otırğanday sezinesiñ. Abay babamız aldımen aytar oyıñdı saralap, jüyele, onıñ män-mağınasına nazar sal, aytar sözdiñ mağınası kündelikti küybeñ tirşilik; ot jaq, sw äkel, mal jayla emes. Jalpı adamzattı tolğandıratın, estini oylandıratın, durıs jolğa silteytin salïqalı oy bolsa ayt, ol üşin aytar oydı jürektiñ eleginen ötkizip, öziñ tuşınsañ ğana aytwdı ösïetteydi. «Mümïnwn» s.77-a: «Ol (Allah) Sender üşin estw (qulaq), körw (köz), sezw (jürek) qabiletin jarattı», «Ahqaf» s.26-a: «Sonday-aq olarğa estw, körw jäne oylaw qabiletin bergen edik» ayattarı men Payğambar (s.ğ.s.): «Bayqañdar, rasında denede bir tüyir et bar, eger ol tüzelse, dene müşeleriniñ barlığı tüzeledi, al eger ol buzılsa, dene müşeleriniñ barlığı buzıladı, ol – jürek». «Är zattı kir şalğanı tärizdi jürekti de kir şaladı. Onı täwbamen, keşirim tilewmen tazalap otırıñızdar», «Jüreginde zäredey ïmanı bolğan adam tozaqtan şığadı» (Tïrmïzï), «Jüreginde tozañnıñ salmağınday täkapparlıq bolğan kisi jännatqa kirmeydi» (Mwslïm), «Jüreginde zäredey ïmanı bolğan adam tozaqtan şığadı» (Tïrmïzï), «Mümïnniñ tili jüreginiñ tübinde boladı. Eger bir närseni aytqısı kelse, onı jüregimen tekserip köredi, keyin tilmen aytadı. Eki jüzdi adamnıñ tili jüreginiñ bergi jağında boladı. Eger sözdi aytqısı kelse, ayta saladı, onı tekserip körmeydi» (Juma wağızı 2015 j. 434-b.). hadïsteri turadı. Endi bir para ayat pen hadïsten mağlumat alğannan soñ, Abaydıñ şığarmasına nazar awdarayıq:
Alıstan sermep,
Jürekten terbep,
Şımırlap boyğa jayılğan
Qïwadan şawıp,
Qïsının tawıp,
Tağına jetip qayırğan,
Tolğawı toqsan qızıl til,
Söyleymin deseñ öziñ bil.
Et jüreksiz erinniñ aytpa sözin,
Til üyrengen näpsiniñ qw minezin.
Tilde süyek, erinde jïek bar ma?
Şımıldıq, bop körsetpes şınnıñ jüzin.
Mine, Abay jürektiñ qasïetin Allanıñ kälämi ayat pen Payğambarımız (s.ğ.s.) hadïsterin jaqsı bilgendikten tıñdarmanğa qısqa da nusqa qılıp wağızdawmen qosa, aqın jäne jazwşığa jol körsetken.
Payğambarımız (s.ğ.s.): «Ğaybattıñ ne ekenin bilesiñder me?» dep surağanda, sahabalardıñ: «Alla men Onıñ elşisi jaqsı biledi» degenderine, Alla elşisi: «Aralarıñızdağı birewiñizdiñ unamaytın sözdermen öz bawırı (musılman) jaylı sırttan aytwı» (Mwslïm Bïrr 70). «Uyat ïmannan, kimniñ ïmanı bolmasa, onıñ uyatı joq» degendey tağı da basqa ayattar men hadïsterde körsetilgen künäli iske halıqtıñ köpşiliginiñ jaqındığın, onıñ soñınıñ nege soqtıratındığın oylanbaytın ğapıldığın babamız tömendegi jır joldarımen añğartqan:
Basında mï joq,
Özinde oy joq
Külkişil kerdeñ nadannıñ.
Tasısa ösek,
Isqırsa kesek,
Qumardan äbden şıqqanı.
Qasïetti Quran Kärimniñ: «Alï Ïmran» s. 57, 134- a: «Alla zalımdardı jaqsı körmeydi», «(Kek alwğa şaması jete turıp) aşw-ızasın basa alatındar, (qastandıq etken qaralağan) adamdardı keşire biletinder. Alla jaqsı is istegenderdi unatadı», «Hwjwrat» s.13-a: «Äy, adam balası! Şübäsiz senderdi bir er, bir äyelden (Adam ata men Hawa anadan) jarattıq» (dep adamzattı Adam ata (ğ.s.) taratqandığın bildirwi, jer jüzinde ömir süretin bükil pende ultına, senimine, tüsine, tiline qaramay, tübi bir twıs, bawır eken bildirgen). Payğambarımız (s.ğ.s.): «Müminder anığında (din) ıntımağındağı jandar. Ağayın arasınıñ buzılmawın oylañdar. Allahtıñ raqımı tüssin deseñder, odan qorqıñdar» (Tïrmïzï). «Kişilerimizge meyirimdilik tanıtıp, ülkenderimizdiñ qadir-qasïetin bilmegen adam bizden emes» (Tïrmïzï, Bïrr,15
Biriñdi, qazaq, biriñ dos
Körmeseñ istiñ bäri bos.
Malıñdı jawğa,
Basıñdı dawğa
Qor qılma, qorğa, tatwlas, – dep qazaqtı özara tatwlıqqa, keşirimşildik pen birlikke şaqıradı.
«Fwrqan» s. 67-a: «Olar (yağnï Allahtıñ şınayı quldarı) qarajat jumsağanda ısırap ta etpeydi, sarañdıq ta qılmaydı, ekewiniñ ortasın ustanadı», «Mäyda» s.2-a: «İzgilik pen taqwalıqta ıntımaqtasıñdar, künä men duşpandıqta ıntımaqtaspañdar», «Qalam» s.11-a: «Jamandağış, ösek tasığışqa da moyınusınba» ayattarı men Payğambar (s.ğ.s.): «İşiñder, jeñder, sadaqa beriñder jäne kïiniñder, biraq ısırapşıldıq pen dandayswğa jol bermeñder. Olar: özine bağındıra bilgen qumarlıq jäne adamnıñ öz-özin maqtan tutwı» (at-Tabaranï). «Maqtalwdı, madaqtalwdı jaqsı körw adamdı soqır, äri kereñ etedi. Keyin ol öz ayıptarın, kemşilikterin körmey, özine qatıstı aytılğan durıs sözderdi, nasïhattardı estimeytin boladı» (Abdwlla ïbn Masğwd (r.a), «Eki närse adamdı qurdımğa alıp baradı: ümittiñ üzilwi jäne maqtanıştıq», «Jalğannan saq bolıñdar. Jalğandıq adamdı künäğa, künä jahannamğa aparadı» (Bwharï), «Sizderge ğaybattı (ösek) eskertemin, şındığında ğaybat zïnadan da beter» (Ğazalï, Ïhïya üşinşi tom, 318-b.). «Ünemşildik etken joqşılıq körmeydi» (Ahmad), «Kimde-kim ünemşil bolsa, Alla tağala onı bay etedi. Kimde-kim ısırapşıl bolsa, Alla tağala onı kedey etedi» (Ïhïya wlwm äd dïn). «Alla Tağala sizdiñ köpirme, bos söz söylegeniñizge, din atınan usaq-tüyek sawal qoyğanıñızğa, baylıqtı orınsız jumsağanıñızğa narazı» (QMDB «Jelmaya» ğılımï awdarma ortalığı. 1001 hadïs. Almatı 1991 j. 29-b.) degen hadïsterdi Abayşa aytsaq,
Tilewiñ, ömiriñ aldında,
Oğan qayğı jeseñiz,
Bes närseden qaşıq bol,
Ösek, ötirik, maqtanşaq,
Erinşek, beker mal şaşpaq
Bes duşpanın bilseñiz!
«Näjim» s.39, 40, 41-a: «Är adam öz eñbeginiñ ğana nätïjesine qol jetkizedi. Onıñ eñbeginiñ nätïjesi alda körinedi (qïyamet küni). Sodan soñ (qïyamet küni) oğan sıylığı, ne jazası tolıq beriledi» ayattarı men Payğambar (s.ğ.s.): «Özgelerge meyirim tanıta almağan adamğa Alla tağala da qayırımdılıq jasamaydı», «Adal tabıs tabwğa şıqqan adam jïhadta jürgen kisi tärizdi» ­«Bïrr 16 Äbw Dawd, Ädeb,58).
Ïbn Adïya, Ïbn Omardan rïwayat etken). «Senderge Allanıñ därejeni köteretin amaldı aytayın ba?». Sonda sahabalar: «Ärïne!» dedi. Sonda Alla elşisi (s.ğ.s.): «Senen alıstağandarğa sen jaqında, sağan bermegenderge sen ber, sağan zulımdıq jasağandardı keşir» (Äbw Däwit, Ädep, 3). «Qulşılıq on türli närseden quraladı. Bul on närseniñ toğızı adal ırzıq izdewde (Däylamï)» dese, Abay:
Adam bolam deseñiz.
Bes närsege asıq bol,
Talap, eñbek, tereñ oy,
Qanağat, raqım, oylap qoy-
Bes asıl is, könseñiz.
Jalğa jür, jat jerge ket, mal tawıp kel,
Malıñ bolsa, sıylamay tura almas el.
Qarwıñnıñ barında qayrat qılmay,
Qañğıp ötken ömirdiñ bäri de –jel.
Täwekelsiz, talapsız mal tabılmas,
Eñbek qılmas erinşek adam bolmas.
Esek k…n jwsañda mal tawıp kel,
Qolğa juqpas, eş adam kemite almas, – dep adamï asıl qasïetter, ïslamï qundılıqtar men izgilikti oylardı tüsinikti tilmen tüyindeydi.
«Zümär» s. 9-a: «Biletinder men bilmeytinder teñ bola ma?» Payğambar Musa (a. s.) ilim üyrenw üşin Qızırdıñ izine ergen. Bul twralı Qurannıñ «Kähf» s. 66-a: «Musa: Öziñe üyretilgen ilimnen mağan da üyretwiñ üşin qasıña ersem bola ma? dedi». Payğambar (s.ğ.s.): Qudsï hadïste: «Men ilimdi aştıqqa jasırdım, adamdar qarın toqtıqtan izdeydi onı qaydan tapsın», (Baharwl Änwar). «Äy Äbw Zar «Täñerteñ üyiñnen şığıp, Qurannan bir ayat üyrenwiñ sen üşin 100 rakağat näpil namaz oqığannan da qayırlı. Sol sekildi täñerteñ üyiñnen şığıp, ilimnen bir bölim üyrenwiñ sen üşin mıñ rakağat näpil namaz oqwdan qayırlı. (Ïbn Maja Mwqaddïma 16). «Bala-şağasın adalınan asırawğa tırısıp jürgen jan Alla jolında küreswşimen teñ. Ar-uyatın saqtap, adal dünïeni izdegender şeyitterge deñgeyles» (Tabaranï) dese,
Dünïe de özi, mal da özi
Ğılımğa köñil bölseñiz.
Qızmet qılıp mal tappay,
Ğılım oqıp oy tappay,
Adam-bir boq kötergen boqtıñ qabı,
Boqtan sasıq bolasıñ ölseñ tağı.
Menimen sen teñ be dep maqtanasıñ,
Bilimsizdik belgisi – ol bayağı.
Qur üyinde jatadı.
El qıdırıp as işip,
Erkek arın satadı.
Bala-şağa, urğaşı
Üyde jawrap jatadı» – dep babamız otbasınıñ otağası Alladan keyingi asırawşısı ekenin eskertip, üy ïesi otbasınıñ jağdayın oylap, adal jolmen eñbek etip, mal tabwdıñ ornına, el qıdırıp, tamaq añdıp, elge jeksurın bolıp öz tamağın ğana küyttep, otbasınıñ jağdayın oylamaytın jalqawlardı sınağan.
«Iqılas» süresi: «(Muhammed) Ayt: Ol Alla Ahad (Jalğız). Alla-Samad (muqtajsız, al barlıq jaratılıs Oğan muqtaj). Ol twmadı da twılmadı. Äri Oğan eşkim teñ emes». Payğambar (s.ğ.s.), Qudsï hadïs; «Abıroydı bağınw men taqwalıqqa jasırdım, adamdar onı basşılıqtıñ tabaldırığınan izdeydi, onı qaydan tapsın; Raqattı jumaqqa jasırdım, adamdar onı dünïeden izdeydi, onı qaydan tapsın» (Bïharwl Änwar) dese, Abay:
Jas qartaymaq, joq twmaq, twğan ölmek,
Tağdır joq, ötken ömir qayta kelmek.
Basqan iz, körgen qızıq artta qalmaq,
Bir qudaydan basqanıñ bäri özgermek.
Änğam s.12 a: «Sonday özderine kesir tïgizgender; olar senbeydi» dese, Payğambar (s.ğ.s.): «Näpsisin jamandıqtardan arıltqan adam jarılqanadı, al jamandıqqa salıp jibergen adam zïyanğa uşıraydı» (Şäme 9-10). «Ey, adamdar! Esteriñde bolsın! Rabbılarıñ birew, eşbir arab arab emesten, arab emes arabtan, aqtıñ qaradan, qaranıñ aqtan taqwalığınan (adamgerşiliginen) basqa eşqanday artıqşılığı joq. Kümänsiz Allahtıñ aldında eñ märtebelileriñ taqwalı (adamgerşiligi mol) bolğandarıñ» (S.Seytbekov. «Din nasïhat» Almatı-2014 j. 53-b.). Näpsini erkine bosatpay, turaqtı türde şarïğat ayasınan şığarmay tärbïelew asa qajettilik. Näpsi tärbïesinde bilimniñ, minezdiñ jäne qanağattıñ ornı özgeşe ekenin mına öleñ joldarı arqılı ulı oyşıl halıqtıñ sanasına jetkizwdi közdegen.

Allanıñ özi de ras, sözi de ras,
Ras söz eşwaqıtta jalğan bolmas,
Köp kitap keldi Alladan, onıñ törti
Allanı tanıtwğa sözi ayrılmas.
Zamana, şarwa, minez künde özgeredi,
Olarğa kez-kezimen näbï keldi.
Qağïda şarïğatı özgerse de,
Tağrïf alla eş jerde özgermeydi.
Külli mahluq özgerer, Alla özgermes,
Ählï kitap bul sözdi beker demes.
Adam näpsi, özimşil minezbenen
Bos sözbenen qastaspay tüzw kelmes. «Hujwrat s. 10, 13-a: «Şın mäninde müminder twıs qoy. Sondıqtan eki twıstarıñnıñ arasın jarastırıñdar», «Äy, adam balası! Şübäsiz senderdi bir er, bir äyelden, (Adam, Hawadan) jarattıq. Sonday-aq bir-biriñdi tanwlarıñ üşin senderdi ulttar, rwlar qıldıq. Şınında Allanıñ qasında eñ ardaqtılarıñ taqwalarıñ».
Payğambarımız (s.ğ.s.): «Kimde-kim meni äkesinen, anasınan, balasınan jäne bükil adamdardan artıq jaqsı körmeyinşe, kämil ïman etken bolıp sanalmaydı» (Bwharï, Ïman 8) bükil adamzattı onıñ işinde dindes bawırların şın süymegen pendeniñ ïmanı kämil bolmaytındığın Abay babamız:
«Mahabbatpen jaratqan adamzattı,
Sen de süy ol Allanı jannan tätti.
Adamzattıñ bärin süy bawırım dep
Jäne haq jolı osı dep bil» dewmen.
Rwza, namaz, zeket, haj – talassız is,
Jaqsı bolsañ, jaqsı tut bärin tegis.
Bastapqı üşin bekitpey, soñğı törtti
Qılğanmenen tatımdı bermes jemis, şwmağındağı «Bastapqı üşti bekitpey söylemi, Allanı, onıñ Payğambarın jäne bükil adamzattı onıñ işinde dindes bawırların şın süymegen pendeniñ ïmanı kämil bolmaytındığın, al ïmanı kämil emesterdiñ jasağan tağat-ğïbadattarınıñ eşqanday män-mağınası joqtığın bilgizgen. Aldımen senimdi küşeytip, Alla men Payğambarımızdı (s.ğ.s.) adam balasın öziniñ janı men täniniñ, otbasınıñ müşelerinen artıq köretin därejege jetkizbey jasalğan ğïbadattıñ jalğandığın nasïhattağan. Abay hakimniñ ïmanıñdı bekitpey jasağan qulşılıqtıñ paydasız ekendigin aytqan joldarın, keybir pendeler Abay aytqan «Allanı moyındasam boldı, ğïbadattar: rwza, namaz, zeket, hajdı orındaw qajet emes» dep tüsinip, olardı orındaw mindet emes dep oylaydı. Olar babamızdıñ osı öleñiniñ jalğası mına şwmağınıñ män-mağınasına köñil bölmegen, ne öleñdi ayağına deyin oqımağan.
Payğambarımız (s.ğ.s.): «Menimen, menen burınğı payğambarlardıñ mısalı: Bir adam ädemi, körkem üy salıp, burıştarınıñ birinde bir kirpiş qalanbay qalğan sïyaqtı. Adamdar sol üydi aynalıp, tañğalıp, «ätteñ, şirkin-ay, buğan bir kirpiş qalanğanda ğoy» deydi. Men – sol kirpişpin jäne soñğı payğambarmın» degen hadïsin
Äsempaz bolma ärnege
Önerpaz bolsañ arqalan.
Sende bir kirpiş dünïege,
Ketigin tap ta bar qalan! – degen şwmaqpen pendege Payğambar (s.ğ.s.) sekildi sen de ömirde öz ornıñdı tawıp, basqağa paydañdı tïgizgeniñ durıs dep wağızdaydı.
«Baqara» s.34-a: «Biz periştelerge, Adamğa (a.s.) säjde etwdi ämir etkenimizde, olar säjde etti. Tek İbilis qana bas tarttı, täkapparlandı jäne käpirlerden boldı» «Ağraf» s.12-a: (Allah İbilisten): «men ämir etkende, seni säjde etwden ne tıydı?» dep surağanda. Ol: «Men odan artıqpın. Meni ottan jaratıp, onı balşıqtan jarattıñ» dep pañdanğandıqtan lağnetke uşıradı «Luqman» s.18-a: «Adamdarğa pañdanıp qırın qarama jäne täkapparlanıp jürme. Şınında Alla dandaysığan maqtanşaqtardı süymeydi» ayattarı men Payğambarımız (s.ğ.s.): «Dañq – Allahtıñ kïimi. Täkkäparlıq şapanı. Allah aytadı: «Kimde-kim Meni men osı närsede talassa onı azaptaymın». Tağı da Allah aytadı: «Menmendik – şapanım, Ulılıq – kïimim. Kimde-kim osı ekewiniñ birewine baylanıstı Menimen talassa, onı tozaqqa laqtıramın» (Äbw Sağïd Äl-Hwdrï men Äbw Hwrayradan) Al, Abay babamız:
Boydağı mindi sanasam,
Taw tasınan az emes.
Jüregimdi bayqasam,
Ïnedeyin taza emes.
Arşıp alıp tastawğa,
Apandağı saz emes.
Bäri boldı özimnen,
Täñirim salğan naz emes.
Osınşa aqımaq bolğanım
Köringene qızıqtım.
Ğadileti jürektiñ,
Ädiletin buzıppın.
Keşikpey-aq tosqanğa, – dep adam tärbïesin küşeytwge, zïyandı qılıqtardan arılwğa şaqıradı.
Qorıta aytqanda, ulı oyşıl, dana Abay – Quran ayattarı men payğambar (s.a.a) hadïsterin öziniñ öleñderi arqılı köpşilikke tüsinikti tilmen jetkize bilgen danışpan.

Awdanbay AHMETJANULI, zeynetker

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

5 × 1 =