QUQIQ QORĞALWIMEN QIMBAT

0 82

Körkem JUMAŞKÏNA, qala turğını:

– Jılda jazdıñ soñında Ata zañımızdı ulıqtaw şaraları ötip jatadı. Jay küni köpşiliktiñ Konstïtwcïyağa degen iltïpatın bayqamaytındıqtan, bizge bul kündi atap ötw, qur änşeyin elimizdiñ bastı qujatınıñ bar ekenin eske tüsirw üşin ğana kerek sïyaqtı äser qaldıradı. Ata zañı – memlekettiñ bekemdigi men halıq bostandığın, qoğamnıñ udayı jan-jaqtı damwın qamtamasız etetin elimizdiñ eñ bastı qujatı. Kon­stïtwcïyamızda «Qazaqstan Respwblïkası özin demokratïyalıq, zayırlı, quqıqtıq jäne älewmettik memleket retinde ornıqtıradı» dey kelip, onıñ eñ qımbat qazınası – adam jäne adamnıñ ömiri, quqıları men bostandıqtarı ekeni körsetilgen. Alayda, kündelikti ömirde adam ömirine qol suğw, quqın buzw ädettegi körinis sïyaqtı äser qaldırıp jata­tını jasırın emes. Quqığı tabanğa taptalıp, onı qorğaw üşin ädilettilik izdep şarq urğandar, tipti, sol ädiletke jete almay, tawı şağılıp jatatındar da joq emes.

Sonımen birge, Ata zañımızda respwblïka azamattarı jer jäne turğın üy ïelenwge quqılı bolğanımen, memleket öz turğındarın jer telimi jäne baspanamen qamtamasız etwde qawqarsızdıq tanıtıp keledi. Qazir eldiñ bäriniñ bastı mäselesi – baspanalı bolw. Jay künde ulan-ğayır jerimiz bar, astı-üsti qazınağa tolı jeruyıq mekende ömir süremiz dep masattanamız. Alayda, ayaday jerge zar bolıp, öz jerinde tentirep jürgender köp. Sondıqtan, respwblïka azamattarı zamanğa layıqtı ğumır keşwi üşin olardıñ qajettilikterin Konstïtwcïyamızben qorğawğa tïis dep oylaymın. Sonda ğana elimiz älewetti äri ädiletti qoğam qura aladı.

Almat BAYŞOLAQOV, Astana qalası prokwrorınıñ orınbasarı:

– 2012 jıldıñ 30 tamızı küni memleketimizdiñ quqıqtıq jüyesiniñ negizi bolıp tabılatın Qazaqstan Respwblïkasınıñ Konstïtwcïyasınıñ qabıldanğanına 17 jıl toladı. Bul kün – memlekettik mereke. Elorda prokwratwrası Konstïtwcïyanı basşılıqqa ala otırıp, zañdılıqtıñ saqtalwın qadağalaw arqılı quqıqtıq tärtipti nığaytw, adam quqılarınıñ qorğalwın qamtamasız etw boyınşa birqatar qadağalaw şaraların jüzege asırdı. Äsirese, azamattardıñ eñbek quqıqtarın, turğın üy qurılısına qatıswşı üleskerlerdiñ quqığın qorğawğa, byudjet qarjısınıñ maqsattı paydalanwına, sonday-aq sıbaylas jemqorlıq pen basqa da qılmıs türlerimen küresti küşeytwge jäne azamattardıñ konstïtwcïyalıq quqıların qorğawğa basa nazar awdaradı.

Buğan dälel retinde üstimizdegi jıldıñ birinşi jartıjıldığında älewmettik-ekonomïkalıq saladağı prokwrorlıq qadağalaw nätïjesinde 20 mıñğa jwıq adamnıñ konstïtwcïyalıq quqılarınıñ qorğalğanın aytsaq jetkilikti dep oylaymın. Soñğı jıldarı jumıskerlerdiñ eñbekaqı alw quqıların qamtamasız etw prokwra­twra organdarınıñ qızmetindegi asa mañızdı mindetterdiñ birine aynalıp otır. Bïıldıñ özinde qala prokwratwrası jalaqı boyın­şa azamattardıñ aldındağı bereşekti 100 mln teñgeden 34,5 mln teñgege deyin azayuına ıqpal etti, bul üşin keybir josıqsız jumıs berwşilerge pärmendi şaralar qoldanwğa da twra keldi.

Mısalı, Sarıarqa awdanınıñ prokwratwrası qala käsiporındarında azamattardıñ eñbek quqılarınıñ saqtalwı, onıñ işinde jumısşılarğa jalaqını waqıtında tölew jayına monïtorïng jasaw barısında «Mejregïonkomplekt–Astana» JŞS-niñ 2011 jıldan beri 21 jumısşığa 5 814 829 teñge bereşegi barın anıqtadı.

Awdan prokwratwrası Qazaqstan Respwblïkası Eñbek kodeksiniñ jalaqını ayına keminde bir ret, kelesi aydıñ birinşi onkündiginen keşiktirmey tölewdi közdegen 134-babın buzw faktisi boyınşa Astana qalasınıñ Baqılaw jäne älewmettik qorğaw departamentine zañ buzwşılıqtı joyu twralı usınıs engizdi. Usınıstı qaraw nätïjesinde JŞS Qazaqstan Respwblïkası Äkimşilik quqıq buzwşılıq twralı kodekstiñ 87-babı 3-tarmağında közdelgen (jumıs berwşiniñ jalaqını tolıq äri eñbek zañdarında belgilengen merzimde tölemewi) äkimşilik jawapkerşilikke tartıldı.

Eñbekti qorğaw salasında 1 qılmıstıq is, 26 äkimşilik quqıq buzwşılıq twralı is qozğaldı, jumıs berwşilerge zañ buzwşılıqtı joyu twralı 15 usınıs, wäkiletti organnıñ atına 3 usınıs engizildi, 8 qurılıs ob'ektisindegi 14 wçaske toqtatıldı (qazirgi küni waqıtşa toqtatwğa sebep bolğan kemşilikter joyıldı).

Balalardıñ konstïtwcïyalıq quqın qorğaw salasında da birqatar jumıstar atqarıldı.

2012 jıldıñ 1-toqsanında Astananıñ prokwratwra organdarı Balalardı mektepke deyingi tärbïemen jäne oqıtwmen qamtamasız etw jönindegi «Balapan» memlekettik bağdarlamasın iske asırwda zañdılıqtıñ saqtalw mäselesi boyınşa tekserw uyımdastırıldı.

Prokwratwra organdarı bilim berw twralı zañ talaptarınıñ orındalwına, halıqtıñ sanïtarlıq-epïdemïologïyalıq äl-awqatına, mektepke deyingi bilim berw mekemeleriniñ ört qawipsizdigine jäne qarjılıq-şarwaşılıq qızmetine bastı nazar awdardı.

Nätïjesinde 4899 balanıñ Qazaqstan Respwblïkası Konstïtwcïyasınıñ 29-babında közdelgen densawlığın saqtawğa konstïtwcïyalıq quqıları qorğaldı.

Prokwratwra organdarı memleketti qalıptastırw men nığaytw isine öz ülesin qosa otırıp, aldağı waqıtta da Konstïtwcïyanıñ älewetin, memlekettiñ quqıqtıq sayasatınıñ negizgi bağıttarın iske asırw jumıstarın jalğastıra bermek.

Jansaya OMARBEKOVA, jas maman:

– Ärkim Qazaqstan Respwblïkasınıñ Konstïtwcïyası men zañdarın saqtawğa tïis, basqa adamdardıñ quqıların, bostandıqtarın, abıroyı men qadir-qasïetin qurmettewge mindetti degen normalar da öz quqıñdı qorğawmen birge, özgeniñ de quqığına qurmetpen qarawğa şaqıradı. Konstïtwcïyamız adam quqığın osılayşa äspettegenimen, ökinişke qaray, elimizde adam quqıları tïisinşe qorğala bermeydi. Sarapşılardıñ pikirinşe, adam quqıları köbinese quqıq qorğaw organdarı men tüzew mekemelerinde ayaqqa taptaladı eken. Adam quqın buzwğa bolmaytındığı twralı aytılğanmen, is jüzinde basqaşa jağday orın alatını ras. Mısalı, özim jumısqa ornalasar kezde jumıs berwşiler «täjirïbesi joq» dep qabıldamay qoyğanı bar. Sonday-aq, olar «egdelenip qaldı» dep jası elwge tayanğandardı da qabıldamaytın körinedi. Quqığın jınısına jäne jasına qaray şektew faktileri kezdesip jatadı. Şın mäninde, munday şektewlerdiñ bäri adam quqın buzw dep esepteledi.

Osı sebepten de, halıqaralıq uyımdardıñ bergen bağası boyınşa Qazaqstan adam quqıların saqtawda älemdegi alğaşqı jüz memlekettiñ quramına da kirmeydi eken. Demek, tek ekonomïka boyınşa ğana damığan elw eldiñ qatarına kirwdi maqsat etip qoymay, adam erkine de qurmetpen qaraytın älemdegi aldıñğı qatarlı memleketterdiñ qatarına kirwdi mejelewimiz qajet.

Sawaldamanı jürgizgen Erkejan SÄTİMBEK

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

19 − eleven =