Qozğal, halqım, soltüstikke!

0 215

Soñğı jıldarda elimizdiñ soltüstigindegi turğındardıñ sanı azayıp baradı. Socïolog-mamandar Reseyge qonıs awdarğandardıñ deni soltüstik öñirlerdiñ azamattarı ekenin aytadı. Statïstïkalıq mälimetterge jüginsek, 2017 jılı Qazaqstannan 37704 adam köşse, sonıñ işinde 32800-i Reseydi tañdağan. Aldın ala jasalğan boljam boyınşa 2040-2050 jıldarğa qaray atalğan aymaqtağı halıqtıñ sanı 1 mïllïonğa deyin azayuı mümkin. Buğan, kerisinşe, oñtüstik turğındarınıñ sanı kürt öswde. Ötken jılı Almatı qalası turğındarınıñ sanı – 50,4 mıñ adamğa, Oñtüstik Qazaqstan oblısıniki – 49,6 mıñğa, Almatı oblısıniki 34,2 mıñğa deyin köbeygen. Qazirgi kezde el halqınıñ 48 payızı oñtüstik oblıstarda turadı. Keybir mamandar aldağı 20 jılda oñtüstik halqınıñ sanı 5 mïllïonğa deyin artadı dep boljap otır.

Oñtüstikten – soltüstikke…

El bïligi turğındardı oñtüstikten soltüstikke köşirwdi qolğa alğanına biraz jıl ötti. Alayda osı jıldarda qanşa adamnıñ soltüstikke köşip barğanı jayında naqtı derek joq. Ötken jılı Eñbek jäne halıqtı älewmettik qorğaw mïnïstrligi 2018-2020 jıldarı elimizdiñ soltüstigine 60 mıñğa jwıq otbası qonıs awdaratının habarladı. Quzırlı vedomstvodağı mamandardıñ boljawına qarağanda, aldağı 5 jılda Soltüstik Qazaqstan, Pavlodar, Qos­tanay jäne Şığıs Qazaqstan oblıs­tarınıñ halqı 167 mıñ adamğa köbeyedi. Ekinşiden, bul bağdarlamanıñ tağı bir maqsatı – soltüstikti qazaqılandırw.

Köş kölikti boldı ma?

Halqı tığız qonıs­tanğan, sanı köp tüstikten teriskeyge qonıs awdarğandardıñ deni awılğa barıp, eki qolğa bir kürek ustap jür. Ötken jılı soltüstik oblıstarğa 408 otbası (1600 adam) köşip barğan, sonıñ işinde 65 payızı awıldıq okrwgterdi tañdaptı. 30 payızğa jwığı awdan ortalıqtarı men monoqalalarda qonıstanğan. Jasıratını joq, köşke ileskenderdiñ bäriniñ ayı oñınan twıp, oylağan muratına jetpedi. Osı sözimizge dälel retinde bir ğana Soltüstik Qazaqstan oblısın mısalğa alayıq. 2018 jıldıñ basınan beri atalğan oblısqa 203 adam qonıs awdarğan. Bir ökiniştisi, eñbekke jaramdı 89 adamnıñ 26-sı ğana jumıs tawıptı. Äkimdiktegi basqoswda oblıstıq Jumıspen qamtwdı üylestirw jäne älewmettik bağdarlamalar basqarmasınıñ basşısı Sergey YAkovenko 26 adamnıñ 14-i – awıl şarwaşılığı, 4-ewi – bilim berw, 3-ewi – densawlıq saqtaw, 5-ewi basqa salalardan jumıs ornın tapqanın habarladı. Qalğan 63 adam äli jumıssız. Jıldıñ soñına deyin äli 767 otbasın (3445 adam) qabıldaw josparlanğanın eskersek, mäseleniñ oñay äri tez şeşiletinine kümän köp. Quzırlı mïnïstrliktegilerdiñ özi soltüstikke köşkenderdiñ 47 payızı ğana jumıspen qamtamasız etilgenin moyındadı.
Burınğı Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Maqtaaral awdanınan Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Mamlyut awdanındağı Krasnoznamennoe awılına köşip barğan Aydınbek Qıdırbaev – ne jumıs, ne baspana tappay sendelip jürgenderdiñ biri. Ol öziniñ qïınşılıqqa tap bolğan jağdayın bılay äñgimeledi: «Kele sala awılda bos turğan üyge kirdik. Jarığı, gazı joq. Amalsızdan dalağa ot ja­ğıp, tamaq pisiremiz. Köşerpulğa berilgen 330 mıñ teñgeni jol şığınına jumsadıq. Jergilikti bïlik mağan 25-30 mıñ teñge alatın jumıs usındı. Otbasımdı asırawğa 30 mıñ teñge jete me? Bul jaqtıñ qısı qattı. Kömir, ağaş satıp alw bılay tursın, kündelikti tamağımızdı taba almay otırmız».
Alayda köşkenderdiñ bäriniñ hal-jağdayı munday müşkil emes. Sebebi är awıldıñ älewmettik ahwalı, ornalasqan jeri, jergilikti bïligi alwan türli. Mısalı, Soltüstik Qazaqstandağı Şal aqın awdanına soñğı eki jılda 35 otbası köşip barğan. Barlığı baspanalı bolıp, jumıspen qamtamasız etilgen. Sonıñ işindegi 10 otbasın Stwpïnka awılınıñ turğındarı quşaq jaya qarsı aldı. Meyirimdi jandardıñ ortasına tap bolğan Bolat Täjibaev köşkenine ökinbeydi. «Tört balam bar. Awılda isteymin degen adamğa jumıs tabıladı. Özim jazda mal bağıp, qısta mektepte jumıs isteymin. Äyelim qazaq tili men ädebïetinen sabaq beredi. Nesïe alıp, 4 bas sïır satıp aldım. Awıldağı tirligimizge şükir etemin» deydi ol.

«Balalarıñız­dıñ bolaşağı üşin»

Ärïne, köşke ilesken qazaqtıñ basın awırtıp, baltırın sızdatatın mäseleniñ biri – baspana. Bir qwanarlığı, köşke qatıstı taldaw jasay kele, memleket bul mäseleni jüyeli türde şeşwge kiristi. Toq eteri, köşkenderge arzan baspana beriletin boldı. Bul bastama äzirşe qanatqaqtı joba retinde qolğa alınwda. Ol äweli Soltüstik Qazaqstan oblısında iske asırıladı. 4 şildede Astanada ötken baspasöz mäslïhatında Eñbek jäne halıqtı älewmettik qorğaw mïnïstriniñ orınbasarı Nurjan Ältaev atalğan bastamağa el byudjetinen qarajat bölw qarastırılıp jatqanın mälimdedi.
«Bizdiñ josparımız boyınşa oñtüstikten soltüstikke jıl sayın 1000 otbası köşip otıradı. Sol azamattar üşin jaña üyler salınadı. Osı bastamağa byudjetten aqşa bölwdi qarastırıp jatırmız. Onı iske asıratın tetikterdi de oylastırdıq. Soltüstik öñirlerge köşkender üydi jalğa alıp, ay sayın az mölşerde aqı töleydi. Üy 15 jıl jalğa beriledi. Bes jıldıñ işinde onı jeke menşigine satıp alwına mümkindik beremiz» dep tüsindirdi mäseleniñ mänisin N.Ältaev. Onıñ aytwınşa, jaña bastama sätimen jüzege asırılatın bolsa, onday arzan üyler Pavlodar, Qostanay jäne Şığıs Qazaqstan oblıstarında da boy köteredi.
Ayta keter jayt, 17 ta­­mız­da Soltüstik Qazaq­stanğa barğan jumıs sa­­parında Memleket basşısı Nursultan Nazar­­baev öñirde salınıp jatqan 14 turğın üydiñ qurılısımen tanısqan bolatın. Tüstikten teriskeyge qonıs tepken otbasılarmen emen-jarqın jüzdesken Elbası memleket tarapınan barlıq jağdaylardıñ jasalatının qadap ayttı. Keleli kezdeswde Prezïdent öziniñ ärtürli öñirlerdegi eñbek jolı twralı äñgimeledi. «Ömirde kezdesken qïındıqtardı jeñip, bügingidey därejege jettim. Sizder de munday qadamdı balalarıñızdıñ bolaşağı üşin jasadıñızdar!» dedi ­N.Nazarbaev jüzdeswde.

Bïıl soltüstikke 9,1 mıñ adam köşedi

Rasında da, memleket köşken jurttı qoldawğa barınşa jağday twğızwda. Birinşiden, köşip-qonwğa 84,2 mıñ teñge köleminde järdemaqşa beriledi. Sonday-aq, är otbasına turğın üydi jalğa alwğa jäne satıp alwğa ay sayın 1 jıl boyına 36,1-nan 72,2 mıñ teñgege deyin qarjı tölenedi. Ekinşiden, bïıldan bastap bir mezgilde jumısqa kem degende 5 adamdı qabıldağan jağdayda, jumıs berwşilerge 450 aylıq eseptik körsetkiş (1 mln 82 mıñ teñge) köleminde qosımşa järdemaqşa bölinedi. Üşinşiden, soltüstiktegi eñbek küşi tapşı öñirlerge köşwdi ıntalandırw maqsatında «Serpin» jäne «Dïplommen awılğa!» bağdarlamaların ïntegracïyalaw joldarı qarastırılwda.
Ayta ketelik, büginge de­yin 9,1 mıñ qazaqstandıq oñtüstikten soltüstikke köşwge nïet bildirip otır. 10 şildedegi Ükimet otırısında bul twralı Eñbek jäne halıqtı älewmettik qorğaw mïnïstri Mädïna Äbilqasımova habarladı. Ol bïıl soltüstiktegi maman tapşılığın toltırw üşin 2328 otbasın (9,1 mıñ adam) köşirw josparlanğanın mälim etti. Bïılğı köştiñ jalpı byudjeti 2,4 mlrd teñgeni quraydı, bul körsetkiş 2017 jılmen salıstırğanda 4,4 esege ösken. Al turğındardıñ eñ köbi (767 otbası, 3,4 mıñ adam) Soltüstik Qazaqstanğa qonıstanadı. Odan keyingi orındarda Şığıs Qazaqstan (714 otbası, 2,5 mıñ adam); Pavlodar (460 otbası, 1,8 mıñ adam); Qostanay (297 otbası, 1,2 mıñ adam) oblıstarı tur. Resmï derekke süyensek, 1 şildege de­yin 412 otbası nemese 1607 adam köşken. Sonıñ işinde 350-i jumıs orındarın tawıp, 1341 bala balabaqşa men mektepke ornalasqan. 68 tülek kolledj ben wnïversïtetke tüsipti.

Käribay MUSIRMAN, Mäjilis depwtatı:

BUL MÄSELENİ QAYTA QARAW KEREK

Bul, memlekettik turğıdan alğanda, asa mañızdı istiñ jergilikti jerlerde orındalwı qanağattanarlıqtay emes. Bıltır Ükimet qawlısımen jumıs küşi artıq öñirlerde turatın otbasılardı jumıs küşi jetispeytin öñirlerge qonıstandırwğa bölingen 463 kvotanıñ 196-sı ğana ïgerilgen, yağnï tïisti tapsırma nebäri qırıq eki-aq payızğa orındalğan. Tek Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ basşılığı ayrıqşa müddelilik tanıtıp, ötken jılı kvotadağı 110 otbasınıñ ornına 129 otbasını qabıldağan. Osığan baylanıstı Ükimet basşısınıñ atına depwtattıq sawal joldap, mınaday usınıstar engizdim: birinşiden, qonıs awdarwşılardı qabıldawdıñ 2017-2019 jıldarğa arnalğan öñirlik kvotasın bölw mäselesin qaytadan qaraw qajet. Öytkeni üstimizdegi jılı artıq jumıs küşi bar öñirlerden jumıs küşi jetispeytin öñirlerge 288 otbasını qonıstandırw belgilengen. Alayda bul jetkiliksiz. Öytkeni bir ğana Soltüstik Qazaqstan oblısı bïıl kvotadağı 110 otbasınıñ ornına 300 otbasını qabıldawğa dayın ekendigin mälimdep otır. Ekinşi, jumıs küşi artıq öñirler turğındarınıñ jumıs küşi jetispeytin öñirlerge birneşe otbası bolıp, şoğırlana köşwin uyımdastırğan jön. Munıñ özi olardıñ barğan jerlerine tezirek beyimdelwine oñ äserin tïgizeri dawsız. Nätïjeli jumıspen qamtwdı jäne jappay käsipkerlikti damıtwdıñ 2017-2021 jıldarğa arnalğan bağdarlaması boyınşa qonıs awdarwşılardıñ turğın üydi jalğa alwına bölinetin qırwar qarjığa olardıñ özderi köşip baratın eldi mekenderdegi bosap turğan turğın üylerdi satıp alwına ruqsat berw kerek. Buğan qosa, qonıs awdarwşılardıñ özderi üşin turğın üyler salwına mümkindik twğızw jäne olardı tïisti ïnfraqurılımmen qamtamasız etw qajet.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı