Қорқыттың күйлерін кім жеткізді?

0 324

Мына суреттегі қобызшыны «Соқыр Нышан» атап кеткен (Ысмайыл Шәменұлы). Ол 1892 жылы Қызылорда облысы Сырдария ауданы Қоғалыкөл ауылында туған. Қорқыт күйлерін біздің заманымызға жеткізген қобызшы, абыз. Нышан бір жасында күйдіргі (түйнеме) ауруына шалдығып, бала кезінде екі көзінен зағип болып, өмір тауқыметін көп тартқан. Тоғыз жасынан қобызды қолына алған Нышан «Мұсаяз» бейітіне келген қобызшылардан Қорқыт атаның және белгілі бақсы-балгерлер Есақай мен Адасқан, тағы басқа қобызшылардың күйлерін үйренген. 1979 жылы дүниеден өткен. Осы дерек жазылған шежіре-кітапты оқи отырып, жиыр­ма жыл бұрын жазылған журналистің – Құттыбай Сыдықтың дерегі оқырмандарға қызықты ғой деп ойлаймыз.Мақаланы алпысыншы жылдарда болған мына көрініспен бастайды. «…Шілденің ми қайнатар жазы. Қызылорда қаласындағы ескі базар. Үлкен базардың кіреберіс жағындағы шағын алаңқайға жиналған адамдардың күннің ыстығына селт етер түрі жоқ. Ескі қобызды аңырата тартып отырған қарт кісіге қарай ентелей, сығылыса түседі. «Бұл қобызшы кім?» дейміз, біз біледі-ау деген біреулерден «бақсы» деген сөзді естісек, тағы біреулер «бұл – бақсы емес, Соқыр Нышан деген күйші аталарың» дейді. Сол сәтте тағы біреу «ол кім еді?» десе, біз әлгі кісіге сұраулы жүзбен қараймыз. Ол да соны сезгендей: «Бұл аталарың – әйгілі Қорқыт күйлерінің ең білгірі» деп бізге бас бармағын көтереді» деп алғашқы әсерін суреттейді. Әрі қарай Соқыр Нышанмен талай табақтас, сырлас-мұңдас болған. Ілгеріректе атақты қобызшының орындауында Қорқыт күйлерін таспаға түсіріп алуға да себепкер болған Қазақ радиосының Сыр бойындағы меншікті тілшісі болып істеген Ахат Жанаевтың әңгімесін былайша бастайды:
– Қобызшы Соқыр Нышанды баяғыдан білуші едім. Жастау күнімізде, сонау соғыс жылдары болар шамасы, КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутат болатын темір­жолшы Серғазы Опалхожаев деген ағамызбен көрші тұрдық. Алғаш Соқыр Нышанды сол үйде көрдім. Қобызшының шын аты-жөні Ысмайыл Шәменов екен. Әлгі Серғазы ағамыз оқта-текте бақсылығы мен балгерлігі, онысына қобызшылық өнері қосылған Соқыр Нышанға арагідік бал аштырып тұрады екен. Әрі ру жағынан да ағайын-туыс болған соң үйіне шақырып, қазан көтеріп қазақы дәстүрді де тастай қоймаған адам болатын.
Жастау күніміз ғой, көзі мүлде көрмейтін суқараңғы соқыр адамның қобыз тартуы, жүріс-тұрысы, әсіресе, балаларды қызықтыратын. Содан алпысыншы жылдардың ортасында республикалық радиоға тілші болып орналасқан соң-ақ әлгі қобызшы шалды іздестіре бастадым. Бұл кезде ол тоқсанның о жақ, бұ жағына жақындап та қалған кезі ғой. Өмір барда қаза бар, күндердің күнінде қариямыз жазатайым шоңқиып қалса, талай қазына ішінде кетеді-ау. Қорқыт бабамыздың күйлерін таспаға түсіріп алып, халқымыздың керегіне жаратсақ деген ой мазалап жүрді. Күндердің күнінде Соқыр Нышанмен кездесудің де сәті түсе кеткені. Әңгімешіл адам екен. Жас күнінде Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин, Мағжан Жұмабаев, Мұхтар Әуезов сияқты дүлдүлдерге әлденеше рет Қорқыт күйлерін тартып бергенін әңгімелеп берді. Соғыстың алды ма, арты ма, ғұлама ғалым Әлкей Марғұлан ағамыз да Қызылордаға арнайы ат басын бұрып Қорқыт күйлерін тыңдап, қайран қалып кеткен екен. Ол кезде Қорқыт бабамызды жұрт дінмен байланыстырып, оның атын арнайы ізіне түскен тарихшы-зерттеушілер болмаса атай бермейтін шағы еді ғой. Қазақтың осындай-осындай ығайлары мен сығайларын таңғалдырған қобызшының бойындағы алтын қазынамызды жазып, таспаға түсіріп алмасақ, болашақ бізге қарғыс айтып жүрмей ме?! Бұл пікірімді қобызшы Соқыр Нышан да қостаған, құптаған сыңайлы. Бар айтқаны: «Әттең, азаңғы мезгілде қобыз сарнатқанда аспандағы аққудың өзі кете алмай, тас төбеде қаңқылдап айналып жүретін, «Желмаяның желісіне» басқанда байлауда тұрған інгеніңе дейін боздап қоя беретін жас күнімде кездеспедіңдер-ау. Қайтеміз енді, «Ештен кеш жақсы» деген емес пе, бір ескі қобыз табыңдар маған, күш-қуатымды жинап көрейін» дегені бар емес пе. «Ау, қобызшының өз қобызы болмайтын ба еді?» дейміз біз. «Баяғыда қобыз тартпасам отыра алмайтын және Қорқыттың күйлерін базарға шығып, көпшілікке сарнатпасам арқам тырысып қалатын заманда «Ойбай, бұл – ескіліктің сарқыншағы» деп қызыл жағалылар талай-талай табанға салып, керзі етікпен қобызымды тепкіледі емес пе. Содан қайдан келгенін қайдам, екі орыс жігіті «Ата, мына қобызыңызды сатыңызшы» деп соңымнан қалмай қойса бола ма. Сол бір жылы үйде отын да жоқ еді, «Сатсам сатайын» деп әлгі ескі, қырық жамау болған қобызымды екі мәшине көмірге сатып жібердім емес пе. Сөйтсем, әлгілер Ленинградтан (қазір Санкт-Петербург) осындай ескілікті заттар жинап жүрген адамдар екен ғой. Содан кейін-ақ қобыз құтаймады ғой. Оның үстіне қарттық та көк желкеге мінді емес пе… Сөйтіңдер, маған ескі қылқобыз табыңдар, бойдағы қуатты шақырып көрейік» деді қобызшы.
Қобызшы шалдың сілтеуімен облыстың талай жерін шарлаған жайымыз бар. Бірақ қырық-қырық бес қылдан ішек тартқан қылқобыз таптыра қоймады. Ақыры телефонын тауып алып, белгілі фольклорист, марқұм Мардан Байділдаевқа қоңырау шалайын, Алматыға. «Осындай да осындай, Қорқыт күйлерін тартатын мына кәріқұлақ қобызшыдан айырылып қалуымыз мүмкін. Ескі қобыз табыңыз. Сол сіз жақта әртүрлі мұражайлар мен саз орталықтары жетерлік қой. Әйтеуір бір ескі қылқобыз табылса болғаны» дедім. Екі күннен кейін Мардан ағамыз телефон шалсын. «Қобыз табылды. Ертең ұшып келемін, күт» деді.
Жазған құлда шаршау бар ма. Ұшақтан ағамызды күтіп алып, тіке Соқыр Нышанның үйіне тарттық. Алдында хабарласып қойғанмын. Келіп жайғасқан соң Соқыр Нышан қылқобызды қолына алып, біраз айналдырып отырды да, ысқымен саулатып екі-үш тартты. Тартты да басын шайқады. «Шырақтарым-ау, мына қобыздарың жарамайды ғой. Бұл орыстың қобызы көрінеді. Қазақтың кәдімгі қара қобызы табылмады ма?» деп бір қойды. Шал қылт етіп аунап кете ме деп қыпылдап мен отырмын. Бәсең сөйлеп «Ақсақал, қолға түскені осы болды. Бұйырған шығар. Осымен амалдап көріңіз» десіп жатырмыз. Абыз күйші жөн дегендей басын изеп қойды. Содан соң жөткірініп, қақырынып, түкірініп алған соң «Бұдан ең болмағанда он шақты жыл бұрын келгендеріңде де кенже қалмайтын едіңдер-ау» деп тершіген маңдайын сүртті. Сосын қобызды әрлі-берлі зарлата ысқылап отырды да, сарнатып бір арнаға түсті де кетті.
Мардан ағамыз сәл шыдамсыздау адам еді ғой, иманды болғыр. Ол кісі «Ақсақал, сіз Қорқыттың күйлеріне әлі бармай жатырсыз. Мынауыңыз Қорқыт емес қой» десе бола ма. «Әй, шырағым, жанықпай отыр енді» деді қобызшы қарт қабағын шытып. Содан соң өзімен-өзі болып қылқобызды баяу, бабымен жарты сағаттай сарнатып алды-ау шамасы. Біз бұл сарнауларға кейінірек «Соқыр Нышан сарнаулары» деп айдар таққанымыз есімде. Әлден уақытта тоқтады. Шүмектеп аққан терді көлдей орамалмен бір сыпырып шыққанымызда суы сығып алуға келген. «Ал, шырақтарым, – деді қобызшы шал, – Мединеде Мұхаммед, Түркістанда Қожа Ахмет, Арыстан Баб, Шашты Әзиз, Ғайып Ерен Қырық Шілтенді жағалап шықтық. Қорқыттың күйлерін тартуға Алладан ұлықсат болды» деді. Осыны айтты да «Аһ-һ, Уһ-һ» деп терең ащы үн шығарып, кеуде қуысын босатып алғандай болды. Содан Қорқыт күйлері сарнап жөнелсін. Бірде сыңсып жоғары өрлейді, бірде сылдырап төмен ылдилайды. Қылқобыздың ішектерінен зарлы да мұңды, кейде шалқып, кейде қалқыған сиқырлы дыбыстар ақтарылып жатыр. Боздаған түйе… бұл «Желмаяның желісі», аспанға өрлеп асылып қалған қаңқыл… бұл «Аққу», алыстан иіс тартып сай-сүйекті сырқырата сарнаған күй… бұл «Ұшардың ұлуы». Әне, бауырына басқан баласын «Әуіпбай, әуіпбай» деп жұбатып, иығына асқан иінағаштағы шелегі сылдырап, суатқа құлаған келіншекті көріп тұрғандай боласың. Баяғыда осы «Ұшардың ұлуын» тартқанда бүкіл ауылды азан-қазан қылатын едік» дегені де осындайда еске түседі.
Бұл 1975 жыл еді. Соқыр Нышанның тоқсан екіге шыққан жылы екен. Қартайған адам ғой, тартып-тартып келіп тамағын қырнайды, жөтеледі, жөткірінеді, содан соң тағы бір көлдей орамалмен шүмектеп аққан терін құрғатып алып, қобызды одан әрі сарнатады. Сөйтіп біз осы жолы Соқыр Нышаннан Қорқыттың он екі күйін жазып алдық. Ал бүкіл түркі дүниесінде Қорқыт бабамыздың жиырма шақты ғана күйі сақталғанын ескерсек, мұнымыз шынында ерлікке пара-пар үлкен жұмыс еді. Содан Мардан ағамыз сол жазбаларды М.Әуезов атындағы Тіл және әдебиет институтына тапсырып, сол жерде күйтаспалар қосалқы дыбыстардан тазарған соң нотаға түсірілді ғой. Әртүрлі оркестрлердің репертуарына да сол институттан алынған болар, – деп Ахат ағамыз әңгімесін аяқтаған болатын.
Кейін мамандар зерттей келе, Соқыр Нышан қобызшы Қорқыт атаның таза тоғыз күйін жеткізген деген тұжырымға келген. Олар: «Ұшардың ұлуы», «Тарғыл тана», «Әуіп-пай», «Қорқыт», «Башпай», «Желмая», «Сарын», «Қоңыр», «Байлаулы киіктің зары». Ал «Елім-ай, халқым-ай» күйін қобызшының төл туындысы дет таныған.

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

five × two =