Qazaqı em men qazirgi medïcïna mämilege kele me?

0 104

Qazaq emşiligi twralı aytqanda kümiljiñkirep qalamız. Bular kimder, qalay emdeydi? Baqsı, balger, qumalaqşı, jawırınşılar, dwahandar osı qawımnan ba? Qara swdı teris ağızatındar da ötip edi ğoy. Olar kimder? Tamırşı, sınıqşı, täwipterdiñ urpağı qaldı ma?Büginde parqına jetpegen bir dünïemiz bolsa, meniñşe, osı qubılıs sïyaqtı. Alayda qoljetimdi, ozıq tehnologïyalı qazirgi zamanğı medïcïna turğanda da olardı da izdep, eleñdep qalatınımızdıñ sebebi nede? Qazaqı emşilik söz bolğanda kirpidey jïırılatın därigerler ne deydi? Osı suraqtıñ jawabın qarastırğanda eki emşiliktiñ de älewetin anıqtap, bir-birine qarsı qoymay damıta bilgende köp utadı ekenbiz. Äzirge emşilerge tolıq senim joq, medïcïnanıñ qawqarı jetpeytin jayttarda aldımen nawqas zardap şegedi. Öytkeni ükilep otırğan emşilik dästürimiz joq, därigerler de qudiret emes.
Eger ädilin aytsaq, osı küngi medïcïna payda bolğanğa deyin qazaqtar awırmadı dewge bolmas. Arnayı statïstïka jürgizilmese de, adamdı qınaday qırğan keselderdi estip-bilgenimiz bar. Bul – balalardıñ arasında kezdesetin qızılşa, qorasan, bezgek, oba, qurt, qıltamaq degendey beti qattı awrwlar. Jaqsısı, bügingi medïcïna bul dertterdi jeñdi. Biraq barşa ozıq tehnologïyası men türli preparattarımen därwin tappağan nemese üzdik emdew ädisine qol jetkizbegen türi joq emes. Onı qazaqtıñ emşilik dästüriniñ tamaşa ülgisi retinde tamsana aytwğa dayınbız. Onıñ biri – sınıqşı. Atadan balağa qonatın bul qasïetti ustağandardıñ atı qazir de estilip qaladı. Därigerlerdiñ gïpsinen qalpına kelmegen adamnıñ qol-ayağın sınıqşılar qayta sındırıp tartıp, ayağınan tik turğızıp jiberip jatqandar joq emes. Emşiliktiñ bul türi qazirgi ortopedterge bedel emes. Özderine bäsekeles körmey, qazirgi medïcïnamen qosa damıtsa kim qarsı keledi? Osınday qasïetti emşilerdiñ qızmetin äri qaray damıta alğa ozsa bolmay ma? Biletinder aytadı, sınıqşılar şäkirtterin dayındağanda kön qapşıqtıñ işine bözeni sındırıp onı topıraqqa toltırıp, sırtınan sïpap, sınğan ıdıstı qayta jïnaydı eken. Qazirgi ortopedïyanıñ arğı atası sanalatın sınıqşılıq qazaqqa qaydan bitti deseñiz, ünemi at üstinde jaw­gerşilikte ötken babalarımızdıñ qajettiliginen twındasa kerek. Osı rette olardan baldaq jasawdıñ dästüri jetpegen. Demek, sınıq­şınıñ şïpalı qolınan şıqqan nawqastar ayağına tik turıp ketip, ağaşqa süyenw qajettiligi bolma­ğan dewge boladı.
Qazirgi medïcïnanıñ bağındıra almağan tağı bir derti – psïhïkalıq awrwlar. Atın atap, tüsin tüs­tep bere alamın. İlgeride ötken asa ilimdi ïşan, moldalardıñ, äsirese, esinen awısqandardı jaqsı emdeytini jayında köp izdendim. Keñestiñ ateïzm kezeñinde munday qa­sïet ïeleri de qwğındalıp, qupïyaların özimen birge alıp ketti. Emdewdiñ bas­tı sırı duğa oqw arqılı bolsa kerek.
Burındarı bala kötermegen äyelderdi de emdeytin osı awzı dwalı qasïettiler bolatın. Qazir EKO şığıp köp äyelge bala sıylap jürgen sïyaqtı. Basqa arnağa burılıp ketken eki emniñ ekewi de adamnıñ densawlığın saqtawğa arnalğan. Sodan da psïhïkalıq jağınan awırğandardı awır psïhotroptıq däriler egip, ayıqpas mügedek etip qoysa, bedewge bala taptırwdıñ jolın da basqağa burıp, tabïğatı basqa jandar dünïege kelip jatır. Bul – qazirgi zamanğı medïcïna damwınıñ qazaqı dästürden şeginwiniñ naqtı däleli.
Osınday bügingi medïcïnada emi tabılmağan derttiñ biri – jol-kölik apatı, bïikten qulap, ne bolmasa basqa da jaraqat­tıñ saldarınan mïı şayqalğandardı qalpına keltirw. Burındarı jaraqat alğannıñ bas süye­gin ustap otırıp mïın ornına tü­siretinderdiñ täjirïbesi de umıtılıp baradı eken.
Til-közden nazarlanıp qalğandı uşıqtap jiberwdiñ de jeñildigi bar. Balanıñ tamağı qızarıp, köterilse basatındardı medïcïna joqqa şığarsa da tïimdi emdew ädisi ekenin bärimiz bilemiz. Quyañdı üzip, şanşwlap qalğandı terletip, swıqtan jazatındar da emşiler.
Qazirgi medïcïnanıñ özi de moyındaydı, awırıp därigerge kelgenderdiñ jartısınan köbi psïhosomatïka saldarımen, yağnï wayımğa batıp, joqtan awrw jasap alğandar deydi. Olardıñ da arqasınan qağıp, basındağı batpan oylarınan arıltatındar da qazirgi därigerlerdey birdey qurmet körse, aq jeleñdiler jumısı köp jeñilder edi. Alayda memleket tarapınan tïisti qoldaw bolmay, «dümşe, aldamşılar» dep tas at­qandarğa dem berip qoyıp, özimizdiñ janımızdı emdeytinderden ayırılıp qaldıq. Qazirgi psïhologtarıñız qanşama oqıp-bilip alsa da «üf» dep ürlep, awrw tïtıqtatqan jannıñ közin şaraday aşatın qazaqı emşilerge jetpeydi.
Olardı artıq körgenim, mıñ ğasır boyına babalarımız osılay emdelip kelgen. Tabïğatımızğa jaqın, tez qabıldaymız. Olar da öz ornın bilip, qoldarınan kelmeytin awrwdı emdewge talpınbağandarı abzal.
Jaqında Qıtaydan kelgen ağayınnıñ «Şïpalı» emdew ortalığınıñ bas därigeri, QR densawlıq saqtaw salasınıñ üzdigi, medïcïna ğılımdarınıñ kandïdatı Qayrat Aydarhanulı jïnaqtağan «Qazaq emşiligi encïklopedïyası», «Qazaq emşiligi – tört tülik mal önimderi», «Qazaq emşiligi: añ-qus, jändikterdiñ emdik qasïeti» attı kitaptarı jarıq kördi. Şığıs medïcïnasına sü­yengen emşiliktiñ qundı kitabı – qazaq emşiligine özgeşe közqaras qalıptas­tırwdağı mañızdı qadam.
Äzirge medïcïna men dästürli emşilik arasındağı dürdarazdıq nağız jaqsılar öz bağasın almay, al erinbegen öz betinşe emşilikpen aynalısıp, qazaqı emdew dästürimizdiñ jolı saralanbay jatır.

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı