قازاقتىڭ ءبىرىنشى باسپاگەرى

0 374

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قولجازبا جانە تەكستولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى توقتار الىبەكپەن حالقىمىزدىڭ مادەني مۇراسىن جەتكىزۋشىلەردىڭ بىرەگەيى جۇسiپبەك شايحيسلامۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. زەرتتەۋشى-عالىم: «جالپى، كەڭەس كەزەڭىنە دەيىنگى كىتاپتاردىڭ تاريحىنا شولۋ جاساعاندا، جيناقتاردىڭ سانى جاعىنان دا، قايتا باستىرۋدا دا، تارالىمىنىڭ مولشەرى تۇرعىسىندا دا جۇسىپبەكتەن اسقان كىتاپ باستىرۋشىنى انىقتاي المايمىز. سوندىقتان ۇلتى قازاق كىتاپ باستىرۋشىلاردىڭ باستاۋىندا ج.شايحيسلامۇلى تۇرادى دەۋگە تولىق نەگىز بار» دەدى. باسپاگەر ءارى اقىن شىعارماشىلىعىنا قۇرىلعان سۇقباتىمىز قىتاي اسىپ كەتكەن ءبىرتۋار تۇلعانىڭ ناسيحاتىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ ويلايمىز.– قازاقتىڭ «قىز جىبەگى» مەن بىلەتىن ەكى اداممەن تىعىز بايلانىستى. ءبىرى – ەل اۋزىندا جۇرگەن جىردى قاعازعا ءتۇسىرىپ، جەتى رەت باسپادان قايتالاپ باستىرىپ، كەڭ تاراتقان جۇسiپبەك شايحيسلامۇلى بولسا، ەكىنشىسى – ادەمى جىر­دى كوركەم فيلم ەتىپ، قازاقتىڭ مەرەيىن اسىرعان سۇلتان قوجىقوۆ. بۇل ەپوس­تىڭ ومىرشەڭدىگى نەدە؟
– «قىز جىبەك» جىرىنىڭ ومىرشەڭدىگى ونىڭ ۇلتتىق سيپاتىنا بايلانىستى دەپ ويلايمىن. ەگەر بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن «الپامىس باتىر»، «قوبىلاندى باتىر»، «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ»، «ەدىگە» ت.ب. ەپوستىق مۇرالار كەيبىر تۇركى حالىقتارىنا ورتاق بولعاندىقتان، ءار ەلدە ولاردىڭ ءتۇرلى ۆەرسيالارى ساقتالىپ قالعانى ءمالىم. ال «قىز جىبەك» جىرى – قازاقتىڭ ءتول تۋىندىسى جانە كلاسسيكالىق ەپوسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. سەبەبى وندا جاستاردىڭ ادال ماحابباتى، حالقىمىزدىڭ بۇكىل ۇلتتىق بولمىسى، كوشپەلى ءومىر سالتى، تۇرمىس-تىرشىلىگى، كوش سالتاناتى، قىزداردىڭ كەلبەتى كوركەم سۋرەتتەلەدى. حالىق ادەبيەتىنىڭ باتا، ءتۇس جورۋ، قوشتاسۋ، ايتىس، ەستىرتۋ، جۇباتۋ، جوقتاۋ، سىڭسۋ ت.ب. تۇرلەرى جىر مازمۇنىن ايشىقتاپ، وقيعالاردىڭ قىزىقتىلىعىن ەسەلەي تۇسەدى. راس، «قىز جىبەك» جىرىنىڭ جۇسىپبەك شايحيسلامۇلى نۇسقاسى ءحىح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ توعىسىندا، ودان كەيىن دە بىرنەشە مارتە باسىلىم كورىپ، حالىقتىڭ زور ىقىلاسىنا بولەندى. بىراق بۇل اسىل مۇرانىڭ شىعۋ تاريحىن، تارالۋىن، جاريالانۋىن تەك ونىڭ ەسىمىمەن عانا بايلانىستىرۋعا بولمايدى. ەلىمىزدىڭ بەلگىلى فولكلورتانۋشىلارىنىڭ، اسىرەسە اكادەميك س.قاسقاباسوۆتىڭ تۇجىرىمدارىنا قاراعاندا، شىعارما ىلكى اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ، وقيعالاردىڭ، جىر ۇزىندىلەرىنىڭ نەگىزىندە ءحVى-ءحVىىى عاسىرلاردىڭ ارالىعىندا تۋىنداپ، تولىعىپ، ەپيكالىق مۇرا رەتىندە قالىپتاسقان. ونى جىرداعى ءداستۇرلى ەپوستا، ەرتەگىلەردە كەزدەسەتىن كونە موتيۆتەردەن، كەيىنگى زاماندا تۋىنداعان جاڭا سارىنداردان بايقاۋعا بولادى. جىر دەر كەزىندە حاتقا تۇسپەگەندىكتەن، كوپتەگەن نۇسقالارى، ۆەرسيالارى ۇمىتىلىپ، حالىق جادىنان شىعىپ قالدى. تەك ءحىح اياعىنان باستاپ قانا قاعازعا ءتۇسىرىلىپ، كەيىنگى ۇرپاققا 15-تەن استام نۇسقالارى عانا جەتتى. سولاردىڭ اراسىندا ساقتالۋ ساپاسىمەن دە، تولىقتىلىعىمەن دە، كوركەمدىك دەڭگەيىمەن دە ەرەكشەلەنەتىنى – جۇسىپبەك نۇسقاسى. وندا اقىننىڭ وزىندىك جىرشىلىق قولتاڭباسى، ەپوستىق شىعارمالاردى جەتىك ءبىلۋى، باسپاعا دايىنداۋداعى ءىس-تاجىريبەسى ايقىن اڭعارىلادى.
جىردىڭ قازاقستان اۋقىمىنان شىعىپ، شەتەل جۇرتشىلىعىنا تانىلۋىنا 1970 جىلى سۇلتان قوجىقوۆ تۇسىرگەن «قىز جىبەك» كوركەم ءفيلمى سەبەپ بولعاندىعى بارشاعا بەلگىلى. مەنىڭ ويىمشا، الەم كورەرمەندەرى «قازاق» دەگەن ۇلتتىڭ بارلىعىن، ونىڭ ۇلان-عايىر جەرىنىڭ، كوز سۇرىنەن كوركەم تابيعاتىنىڭ، تەرەڭ تاريحىنىڭ، ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ كورىنىستەرىن العاش رەت وسى فيلمنەن كورىپ، تانىپ-ءبىلىپ، تاڭىرقاعان سياقتى. ءفيلمنىڭ وقيعالار جەلىسىنە قاراپ، وندا جىردىڭ العاشقى بولىگىنىڭ مازمۇنى قامتىلعانىن كورەمىز.
– ەندى جۇسىپبەكتىڭ «قىز جىبەگى» تۋرالى تاراتىپ ايتىپ بەرىڭىزشى. باسقا نۇسقالاردان شوقتىعىن بولەك قىلاتىن اقىننىڭ ءوز قولتاڭباسى ما؟
– فولكلورتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا، جۇسىپبەك جىردى اقشامشىدە تۇرعان ءبىر جىراۋدان جازىپ الىپ، وزىنشە جىرلاپ، ەل اراسىنا تاراتقانىن، كەيىن باسپاعا دايىنداعانىن م.اۋەزوۆپەن كەزدەسۋىندە ءوز اۋزىمەن ايتقان. شىنىندا، ۇلى جازۋشى 1926 جىلى «قيلى زامان»، «قاراش-قاراش وقيعاسى» شىعارمالارىن جازۋ ماقساتىندا البان ەلىنە بارعانى ءمالىم. سول جولى بولاشاق تۋىندىلارىنا ماتەريالدار جيناۋدان سىرت وڭىردەگى حالىق شىعارماشىلىعىنا دا ءمان بەرىپ، زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەندىگىن ونىڭ «كازاحسكوە نارودنوە تۆورچەستۆو ي ەگو پوەتيچەسكايا سرەدا» ەڭبەگىنەن اڭعارۋعا بولادى. ال جۇسىپبەكپەن جۇزبە-ءجۇز كەزدەسكەندىگى جازۋشىنىڭ اتالعان زەرتتەۋدەگى مىنا سوزدەرى ايعاقتى دالەل بولادى: «ۆ مولودىە گودى پوسەتيل منوگيە رايونى كازاكسكوي ستەپي. ناكونەتس پوسلەدنيە 20 لەت پروۆەل سرەدي كيتايسكيح كازاكوۆ رودا قىزاي ي تولكو نەداۆنو ۆەرنۋلسيا ۆ روسسيۋ ي پوسەليلسيا سرەدي البان. …رازنوستورونني ۆ سۆوەي پروشلوي دەياتەلنوستي، ون نە جەلاەت وگرانيچيۆاتسيا ي ۆ بەسەدە س نامي ودنووبرازنىم كرۋگوم تەم و پوەتيچەسكوم تۆورچەستۆە».
جۇسىپبەكتىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىنا ءمان بەرسەك، جيىرمادان اسقان جىگىتتىك شاعىنان باستاپ حالىق شىعارماشىلىعىنا دەن قويىپ، ادەبي مۇرالاردى جازىپ الىپ، ءوزىنىڭ بىلگەندەرىن ەل ىشىنە تاراتىپ وتىرعان. كەيىن ولاردى قايتا وڭدەپ، جاڭعىرتىپ، مۇمكىندىگىنشە جاريالاۋعا قول جەتكىزگەن. وسى تۇستا، ياعني 1887 جىلى رەسەيدىڭ اسكەري قىزمەتكەرى ە.ا.الەكساندروۆ ماراباي جىراۋدان تۋىندىنىڭ ءبىر نۇسقاسىن جازىپ الىپ، م.اعىمانوۆ دەگەن وقىعان قازاق ازاماتىنا قارا سوزبەن مازمۇنىن اۋدارتادى. تاعى ءبىر نۇسقاسىن بەلگىسىز شىعارۋشى (ۆاليۋللا تۋحفاتۋللين دەگەن بولجام بار) 1894 جىلى قازان جەكە كىتاپ كۇيىندە جارىققا شىعارادى. وسى كىتاپ قولىنا تۇسكەن بولۋى كەرەك، جۇسىپبەك 1900 جىلعى ءوز باسىلىمىنىڭ كىرىسپەسىندە بىلايشا رەنىشىن بىلدىرەدى:
«باسىندا مەنەن جايىلدى
قيسسا بولىپ بۇل جىبەك.
باسى-سوڭىنا قاراسام،
ءبارى شالا ءسوزىنىڭ،
سۇيەيىن مۇنى ءبىر دەمەپ.
قيسساسىن قايتا تۇزەيىن».
ءسويتىپ، ءوزى ايتقانداي تۇزەتىپ، كەيبىر قارا سوزدەردى ولەڭ جولىنا ءتۇسىرىپ، كەيبىر وقيعالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ، ءوزىنىڭ نۇسقاسىن حح عاسىردىڭ العاشقى جىلى قازاننىڭ «ۋنيۆەرسيتەت» باسپاسىندا باستىردى. قازىر ەلىمىزدىڭ سيرەك قورلارىندا «قىز جىبەك» جىرىنىڭ ح.دوسماعامبەتۇلى، ش.قالماعامبەتوۆ (2 نۇسقا), ق.يمانوۆ، ح.­وتەعاليەۆا، م.تولەپقاليەۆ، ق.مىرزاعاليەۆ، ە.احمەتوۆ، ءا.دانەكەروۆ، ر.مازقوجاەۆ، ق.بايماعامبەتوۆ ت.ب. جەتكىزگەن نۇسقالار ساقتالعان. بۇلاردىڭ دەنى سول جۇسىپبەك نۇسقاسىنىڭ نەگىزىندە جىرلانعان جانە سيۋجەتتىك مازمۇندارىندا ايتارلىقتاي ەرەكشەلىكتەر بايقالمايدى.
جۇسىپبەك نۇسقاسىنىڭ ءتىلى كوركەم ءارى قاراپايىم، وي ورامدارى ناقىشتى، ءسوز قولدانىسى – كەستەلى، كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى ايشىقتى، وقيعالارى قىزىقتى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن، تابيعاتتىڭ، قىزدىڭ سۇلۋلىعىن ءدال جۇسىپبەكتەي سۋرەتتەگەن جىر نۇسقاسى كەزدەسپەيدى. قازاق كوشىنىڭ ءسان-سالتاناتى، وندا ۇستالاتىن سالت-ءداستۇر، ونى اجارلاي تۇسكەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ كورىك-كەلبەتى ەشبىر ەپوستىق تۋىندىدا ءدال وسىنداي بەينەلەنگەن ەمەس. بۇل – جۇسىپبەكتىڭ الدىنداعى كوپتەگەن جىرشىلاردان ەرەكشەلەيتىن وزىندىك «مەنى»، ايقىنداپ تۇراتىن ايىرىقشا جاڭالىعى.
– بۇدان بولەك «مۇڭ­لق-زارلىق»، «الپامىس باتىر»، «كەنەحان ءhام ناۋ­رىزباي» ت.ب. داستاندار مەن «بiرجان مەن سارا» ايتىسى دا جۇسىپبەكتىڭ وتىزدان استام كىتاپتارىنىڭ قاتارىندا تۇر دەگەن اقپارات بار. قازاق ەلىندەگى باسپا ءىسىنىڭ باسىندا وسى كىسى تۇردى دەۋگە بولا ما؟ بۇل كەزەڭدە قازاقتىڭ قانداي شىعارمالارى باسپا كورىپ ەلگە تاراپ جاتتى؟
– ءيا. ج.شايحيسلامۇلى ءحىح عاسىردىڭ 70 جىلدارىنان باستاپ قازان، ۋفا، تاشكەنت باسپاحانالارىندا قازاق فولكلورى مەن اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن، شىعىس سيۋجەتىندەگى قيسسا-داستانداردى باستىرىپ شىعارۋدى قولعا العان العاشقى قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. قازاق كىتاپتارىنىڭ تاريحىنا كوز جىبەرسەك، «قىز جىبەك» (1900, 1903,1905, 1909, 1910,1911) التى رەت، «ايمان – شولپان» (1891,1901, 1910, 1913, 1916) بەس مارتە، وزگە دە «الپامىس باتىر»، «كەنەسارى – ناۋرىزباي»، «ناۋرىزباي – حانشايىم» سەكىلدى قازاقتىڭ ءتول جىر-داستاندارى مەن «ءبىرجان مەن سارا»، ءوزىنىڭ ءۋازيپا قىزبەن ايتىسى الدەنەشە قايتا باستىرىلىپ وتىرعانىن كورەمىز.
سونداي-اق «ءجۇسىپ – زىليحا»، «مۇڭلىق – زارلىق»، «قيسسا زەينە زايۋب»، «قيسسا گۇلشاھرا»، «حيكايات ءسالىمجان»، «قاسىم – جومارت» ت.ب. شىعىستىق جەلىگە قۇرىلعان داستانداردىڭ جارىققا شىعۋىنا مۇرىندىق بولعان دا – وسى جۇسىپبەك. مۇنان وزگە «پايعامباردىڭ ميعراجعا بارعانى»، «مۇحاممەد راسۋل اللانىڭ ءدارۋل پانيدەن ءدارۋل باقيعا ريحلات ەتكەن ماسەلەسى»، «قيسسا عازىرەتى وسپان رازى اللا انھۋدىڭ قوناققا شاقىرعانى»، «قيسسا عازىرەتى ءاليدىڭ ساراڭ بايدى جولعا سالعانى»، «كەربالانىڭ ءشولى»، «قيسسا زارقۇم»، «داريعا قىز»، «قيسسا-ي گۇلجاميلا قىزدىڭ حيكاياسى»، «قيسسا ءبارسيسا» ت.ب. ونداعان ءدىني داستانداردى جىرلاپ، حالقىنىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالدىردى. بۇل تۋرالى م.اۋەزوۆ: «يز بەسسپورنو ەمۋ پرينادلەجاششيح پرويزۆەدەني مى زناەم تسەلۋيۋ سەريۋ رەليگيوزنو-گەرويچەسكيح پوەم، يزداننىح ۆ كازاني ي ۆو منوجەستۆە ەكزەمپلياروۆ، راسپروسترانەننىح ۆ سۆوە ۆرەميا ۆ ستەپي» دەي كەلىپ، ولاردىڭ تۇپكى يدەياسى يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزدەرىن ناسيحاتتايتىنىن اتاپ وتەدى. دەگەنمەن، كەڭەس وكىمەتى اتەيستىك يدەولوگيا­سىنىڭ بەت پەردەسىن تەرەڭ ۇعىنعان عالىم ءسوز اياعىن بىلايشا قورىتىندىلايدى: «…ەتوت ماتەريال، بەسسپورنو ترەبۋەت وتسەنكي ي اناليزا كاك س توچكي زرەنيا راسپروسترانەنيا ەگو نا كازاحسكوي پوچۆە، تاك ي سو ستورونى دوستوينستۆ ي نەدوستاتكوۆ. نو پوسلەدنيە ۆوپروسى نە ۆحوديات ۆ كرۋگ پوستاۆلەننىح نامي زاداچ، پوەتومۋ ۆوزدەرجيۆاياس وت كاكيح بى تو ني بىلو سۋجدەني نا ەتوت سچەت پريۆەدەم تولكو فاكتى، كوتورىە پو سۆيدەتەلستۆۋ ساموگو جۋسۋپبەكا سپوسوبستۆوۆالي ەمۋ زانياتسيا يمەننو ەتيمي، نە درۋگيمي تەمامي. جۋسۋپبەك – پەرۆىي كازاحسكي پوەت، پري جيزني يزداۆاۆشي ۆ ۆيدە وتدەلنىح سبورنيكوۆ يلي بروشيۋر ۆسە سۆوي پرويزۆەدەنيا».
شىندىعىندا، ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق حالىق ادەبيەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ەل اراسىنان جيناپ، باسپاعا دايىنداپ، ولاردى جارىققا شىعارۋعا قولعابىس ەتكەن قازاق-تاتار زيالىلارى از بولمادى. كىتاپتانۋشى ج.شالعىنبايدىڭ زەرتتەۋلەرىندە 1807-1917 جىلدار ارالىعىندا ادەبي مۇرالاردى قامتىعان 774 جيناق (تيراجى – شامامەن 2 ملن 300 مىڭ), ونىڭ 578 كىتابى فولكلورلىق شىعارمالارعا ارنالعان.
ج.شايحيسلامۇلىن قازاقتىڭ كىتاپتارىن العاشقى باستىرۋشىسى دەۋ قيسىنسىز­داۋ بولار. سەبەبى «قيسسا-ي سەيفۋلمۇلىك» 1807 جىلى قازان گيمنازياسىنىڭ باسپاحاناسىنان تۇڭعىش باسىلىم كورگەندە جۇسىپبەك دۇنيەگە كەلمەگەن دە ەدى. بۇدان كەيىنگى جىلدارى «ىعلان-نامە» (1831), «قيسسا-ي سەيفۋلمۇلىك» (2-باسىلىمى. 1840), «سۇلەيمەن باقىرعاني» (1846, 1848), «حيكايات حاكيم اتا» (1846), «بابىر-نامە» (1857), «ەر تارعىن» (1862, 1871, 1876) سياقتى ادەبي، فولكلورلىق مۇرالار العاشقىلاردىڭ قاتارىندا تاتار زيالىلارىنىڭ، ن.ي.يلمينسكيدىڭ كومەگىمەن باسپا ءجۇزىن كورگەن. ال قازاق كىتاپتارىنىڭ تاريحىنان جۇسىپبەك قۇراس­تىرعان «قيسسا-ي زارقۇم» داستانىنىڭ 1877 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىندا قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاحاناسىنان توبان قۇرسا اۋلىنىڭ تۇرعىنى شامسۋددين حۇسەينۇعلىنىڭ قاراجاتىمەن جاريالانىم كورگەنىن كورۋگە بولادى. ال «قيسسا-ي سەيفۋلمۇلىك» داستانى مەن 1900 جىلى ترويتسكىدە باسىلعان مۇحامەدجان سەراليننىڭ «توپجارعان» جيناعىنىڭ اراسىندا 165 قازاق كىتابى جارىق كورگەن.
– اقىن ءومىر تۋرالى ايتقاندا قازاق جەرىندە تۋىپ، ىلەدە قالعانى تۋرالى مالىمەت انىق. ەندى ونىڭ وتكەن ءومىرى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– كەيىنگى جىلدارداعى زەرتتەۋلەردە اقىننىڭ تۋعان جەرى مەن عۇمىرنامالىق داتالارىنا بايلانىستى كەراعار تۇجىرىمدار ايتىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن، شىڭجاڭ ولكەسىندە باسىلعان «ءۇش جۇزىك» جيناعىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەن­سەك: «ول اۋليە اتا ماڭىندا تۋعان. كەيىن قازىرگى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ تەكەس اۋدانىنا قونىس اۋدارىپ كەلىپ، سوندا مەكەندەگەن. مارقۇمنىڭ مۇردەسى قازىرگى ىلە قازاق وبلىسىنا قاراستى تەكەس اۋدانى، شيلىوزەك اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى جاتاعانداۋ توبەنىڭ باسىندا تۇر. زيراتتىڭ باسىنا …تاس قويىلىپ، وعان اراب ارپىمەن «قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋشى، باستىرىپ تاراتۋشى، ناسيحاتتاۋشى ايگىلى اقىن جۇسىپبەك قوجا شايحيسلامۇلى [1857-1937]» دەگەن جازۋ ويىلعان. بۇل مالىمەتكە قاراعاندا، اقىن ارۋاعىن سىيلاپ، قۇلپىتاس قويعان ۇرپاقتارىنىڭ، تۋعان-تۋىستارى مەن اۋىلداستارىنىڭ شىندىقتان اۋىتقي قويماعانى انىق. سوندىقتان ەندىگى جەردە ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەرگە سوڭعى دەرەككە توقتالعان ورىندى سياقتى. ول جەتىسۋعا ەسەيگەن، جىگىت شاعىندا قونىس اۋدارادى. بۇل دەرەكتى «قىز جىبەك» جىرىنىڭ العاشقى باسىلىمىندا اقىننىڭ ءوزى كەلتىرىپ وتەدى:
«ۇيسىنگە العاش كەلگەندە،
جيىرما ءۇش جاسىمدا.
سول كەزدەردىڭ ۋاقىتىندا،
بار ەدى قايعى باسىمدا».
سوڭعى جولداردىڭ مانىسىنە قاراعاندا، جۇسىپبەك اتا جۇرتىنان جەكە باسىنىڭ سەبەپتەرمەن كەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى. كەي زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، اقىننىڭ تۋعان اناسى دۋلات قىزى بولعاندىقتان، ناعاشىلارىن پانا تۇتىپ كەلەدى، ءوزى دە وسى جەردە ءۇيلى-باراندى بولادى. وسى تۇجىرىمدى اقىن شوكەي قىزبەن ايتىسىندا دا، باقتىبايمەن قاقتىعىسىندا دا ناقتىلاي تۇسەدى.
جۇسىپبەك 1880 جىلى شاماسىندا البان ەلىنە، قازىرگى الماتى وبلىسى، كەگەن اۋدانىنداعى اقساي دەگەن جەرگە كوشىپ كەلىپ، تۇراقتاپ قالادى. البان، بۇعى (قىرعىز) ەلدەرىندە بالا وقىتىپ، كىتاپ باستىرۋمەن شۇعىلدانادى. حح عاسىر­دىڭ باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ كەزىندە شەكارا اسۋعا ءماجبۇر بولادى. كەيىن قايتىپ ورالىپ، سۇيىكتى ىسىمەن شۇعىلدانۋدى جالعاستىرادى. دەگەنمەن، وتىزىنشى جىلدارداعى قوجا، مولدالارعا قارسى ساياسات جۇسىپبەكتى قىتاي جەرىنە قايتا كەتۋگە ءماجبۇر ەتەدى. جات ولكەدە دە سول كەزدەگى رۋحاني-الەۋمەتتىك داعدارىس­تىڭ قۇربانى بولعان بوسقىن ەلدىڭ جانىنان تابىلدى. جەر اۋىپ، بوسقان جۇرتتى جايلاعان جەتى جۇتتىڭ ءبىرى – جۇقپالى دەرتكە قارسى ەم ەگەدى. 1998 جىلى «تاريح جانە ۇلتتار تاتۋلىعى جىلىنا» وراي ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان فولكلورلىق-ەتنوگرافيا­لىق ەكسپەديتسيا بارىسىندا الماتى وبلىسى، قاراساي اۋدانى، شامالعان بەكەتىنىڭ تۇرعىنى 77 جاستاعى باۋكەي اۋباكىرۇلىنىڭ بىلەگىنەن شەشەككە قارسى جۇسىپبەك قوجا ەككەن ەمنىڭ ورنىن كورىپ، ءبىزدىڭ تاڭدانباسقا شارامىز قالماعان ەدى.
شەت جەردە جۇرگەن قازاقتاردىڭ اقىنعا دەگەن قۇرمەتىن «ءۇش جۇزىك» كىتابىنداعى جۇسىپبەكتىڭ ءجۇزىن كورگەن قوجانازار قارتتىڭ ەستەلىگىنەن ايقىن اڭعارۋعا بولادى: «1937 جىلى بولسا كەرەك، قوجا تەكەستىڭ ارعى جاعاسىن جايلايتىن الجان (الباننان تارايتىن تارماق) دەگەن ەلدى ارالاپ ءجۇرىپ كەتپەنتاۋ دەگەن جەردە قايتىس بولدى. قوجا قايتىس بولعان سوڭ، سول ەلدىڭ بەلدى ادامدارى: «قوجا تۇقىمى بارىمىزگە ورتاق، سۇيەگىن بەرمەيمىز، ءوزىمىز ارۋلاپ قويامىز» دەپ حابار ايتىپتى. سونان ءبىزدىڭ ەلدەگى بورانشاي، كوپەش، قاسەن دەگەن ادامدار اراعا ءجۇرىپ ارەڭ دەگەندە ولاردى يلاندىرىپ، وسى توبەگە جەرلەگەن ەدى».
– وسىدان ءبىراز بۇرىن قازاق الەۋمەتتىك جەلىلەردە اتى بەلگىلى ادامدار قازاق ەپوسىنان ءۇزىندى وقىپ، حالىقتىڭ رۋحىن ءبىر كوتەرىپ ەدى. الايدا وسىنداي سەرپىلىس، ەپوستاردى وقۋعا قۇلشىنىس سايابىرسىپ قالعان جوق پا؟ ونىڭ وتىن كىم مازداتىپ وتىرۋى ءتيىس دەپ ويلايسىز؟
– ءيا، ەسىمدە. جاڭىلماسام، 2018 جىلى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن العاش رەت «تۇلپار ءمىنىپ، تۋ العان» دەپ اتالعان بايقاۋ ۇيىمداستىرىلىپ، قالا مەكتەپتەرى وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا «الپامىس باتىر» جىرىن جاتقا ايتقىزۋ ءىس-شارالارى جۇرگىزىلدى. كەيىن بۇل بايقاۋ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ، 2019 جىلى «قوبىلاندى باتىر» جىرى تاقىرىپ بولىپ بەكىتىلگەنىن ەستىدىم. قازىلىققا شاقىردى، بىراق جۇمىسباستىلىقتان قاتىسا المادىم. بىراق اقپارات كوزدەرىندەگى ناسيحات جۇمىستارى سايابىرسىپ، ءتىپتى، بيىلعى جىلى ايتىلمايتىن دا بولدى.
باستالماي جاتىپ ءوشىپ قالعان بۇل بايقاۋعا مەملەكەتتىك تۇرعىدا قولداۋ جاسالىپ، قايتا جانداندىرىپ، ءداستۇرلى ۇردىسكە اينالدىرىپ، ادامعا ۇلتتىق ءداستۇردى، وتانسۇيگىشتىكتى ناسيحاتتاۋدىڭ باستى تەتىگى وسى ءۇردىستى جالعاستىرۋ، قالىپتاستىرۋ، دامىتۋ دەپ ەسەپتەيمىن.
– ءبىر كەزدەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردە قازاق اۋىز ادەبيەتىن جازبا ادەبيەتىمەن ۇشتاستىرىپ ارتىندا مول مۇرا قالعان جۇسىپبەك شايحيسلامۇلى اتىنا كىر تۇسىرەتىن اڭگىمەلەر ايتىلدى…
– كەڭەستىك كەزەڭدە ج.شاي­حيسلامۇلى ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى بىرجاقتى زەرتتەلىپ، ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەي كەلدى. ونىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى از ەمەس. بىرىنشىدەن، ول قوجا تۇقىمى بولعاندىقتان، «ءدىن – اپيىن» ءپرينتسيپىن ۇستانعان كەڭەس يدەولوگياسى يcلام ىلىمىنە جەتىك ازاماتتارمەن ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزدى. ەكىنشىدەن، جۇسىپبەك وتىزىنشى جىلدارداعى زۇلمات ناۋقاننىڭ زاردابىنان قىتايعا اۋىپ، ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن جات ولكەدە وتكىزدى. سوندا دۇنيە سالىپ، سۇيەگى دە، ۇرپاقتارى دا شەت جەردە قالعاندىقتان، تۋعان جەردە ساقتالعان مۇرالارىن ىزدەۋشى بولمادى. 60-70 جىلدارداعى كەڭەس-قىتاي ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ساياسي سالقىندىق تا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قالمادى. اقىننىڭ تۋعان حالقىنا ىستەگەن قىرۋار ەڭبەگى تۇگىل، ەسىمى دە ەسكەرىلمەدى. ايتىلا قالعاننىڭ وزىندە قازاق كىتاپتارىنىڭ تاريحىن، نەمەسە جىر، داستانداردى زەرتتەۋ بارىسىندا كىتاپ باستىرۋشى، نەمەسە جىرشى رەتىندە عانا نازارعا الىندى. ول جىرلاعان ءدىني داستاندار تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ مۇمكىندىگى بولمادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى جاريالانعان كەي زەرتتەۋلەردە، ءتىپتى كەيىنگى كەزدەردە ءباسپاسوز بەتتەرىندە جۇسىپبەكككە «ۇرى» دەگەن ايدار تاعىلىپ، شىعارماشىلىعىنا قاتىستى جات پىكىرلەر كورىنىس بەرىپ جۇرگەنى وكىنىشتى.
مەنىڭشە، ول كەزدەرى فولك­لورلىق مۇرالاردى جەتكىزۋشىلەر شىعارۋشى (تۋىندىگەر، اۆتور) مەن جىرشىنى ءبىر ۇعىم دەپ تۇسىنگەن. ءبىزدىڭ ادەبيەتتانۋعا تەكستولوگيا عىلىمى كەنجەلەپ كەلىپ، ءالى دە قالىپتاسا الماعاندىقتان، ءماتىنتانۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلمەدى. اسىرەسە، بۇل اۋىز ادەبيەتىندە ەرەكشە ورىن الىپ، كوپتەگەن اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارمالارى ەشبىر زەرتتەۋ­سىز باسىلىم كورىپ كەلەدى. سوندىقتان كەيىنگى جىلدارى داۋ تۋىپ، ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءبىرىن-ءبىرى عايباتتاۋعا دەيىن بارىپ جۇرگەن، عىلىمي دالەلسىز ماتەريالدار جاريالانىپ ءجۇر. بۇكىل عۇمىرىن حالىق رۋحانياتىنا ارناپ، سول تۇستاعى قازاق قوعامىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان جۇسىپبەكتىڭ باسپا ءجۇزىن كورگەن مۇرالارىنىڭ تۇپنۇسقاسىن وقىماي-اق تەرىس پىكىرلەر ءبىلدىرىپ جۇرگەن قالامگەرلەرگە داۋ ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى. عىلىمي نەگىزسىز جازىلعان دۇنيەلەرگە بولا بەت جىرتىسۋ ادەپتىلىككە جاتپايتىنى انىق. جوقتان بار جاساعانشا، ونداعان جىلدار شاڭ باسىپ ادەبي قورلاردا جاتقان بار دۇنيەلەرىمىزدى جارىققا شىعارىپ، كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ يگىلىگىنە جاراتۋدىڭ قامىن ويلاۋ كەرەك سياقتى.
ج.شايحيسلامۇلىنىڭ ادەبي مۇرالارىنا كەلەر بولساق، سوڭعى شيرەك عاسىردىڭ شەڭبەرىندە جىرلارىنىڭ دەنى قايتا باسىلىم كوردى. شىعارماشىلىعىنا قاتىستى قازاقستاندا دا، قىتاي قازاقتارىنىڭ اراسىندا دا ءىرىلى-ۇساقتى زەرتتەۋلەر، ديپلومدىق جۇمىستار جازىلدى. حالىق مۇراسىن جيناۋشى، جاريالاۋشى، شەجىرەشى سەيىت-ومار ساتتارۇلى اقساقال قىتايعا ارنايى بارىپ، اقىننىڭ 1000 بەتتەن استام قولجازبا شىعارمالارىن ەلگە الىپ كەلدى. سوندىقتان جۇسىپبەكتىڭ ەڭبەگىن جان-جاقتى يگەرۋگە، ىرگەلى تۇردە زەرتتەۋدىڭ كەزەگى ەندى كەلدى دەۋگە بولادى.
بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن، ونىڭ قازاق كىتاپ باستىرۋشىلارىنىڭ كوشباسشىسى رەتىندەگى ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىن، ياعني باسپاگەرلىك قىزمەتىن ارنايى زەرتتەگەن ءجون. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، ورتالىق عىلىمي كىتاپحانادا توڭكەرىسكە دەيىن ول شىعارعان كىتاپتار جانە ولاردىڭ قايتا باسىلىمدارى جاقسى كۇيدە ساقتالعان. سونداي-اق جۇسىپبەكتىڭ باسپادان شىقپاي قالعان ماتەريالدارى، باسپاگەرلىگىنە، جەكە باسىنا بايلانىستى كوپتەگەن دەرەكتەردى قازان كىتاپحانالارىنان، تاتارلاردىڭ بيبليوگراف عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنەن ىزدەستىرۋ كەرەك. سەبەبى ول ءحىح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنە دەيىن تاتار باسپاگەرلەرىمەن شىعارماشىلىق بىرلىكتە بولدى.
ەكىنشىدەن، جۇسىپبەكتىڭ حالىق ادەبيەتىن جيناۋشى، جۇيەلەۋشى-فولكلورشى، اقىندىق، جىرشىلىق، اۋدارماشىلىق قىرلارىن جەكە-جەكە قاراستىرعان ورىندى. ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ونىڭ جارىق كورگەن ءتول شىعارمالارى مەن جىرلاعان فولكلورلىق ۇلگىلەر جەتكىلىكتى. وعان ەلىمىزدەگى، تاتارستان مەن قىتايداعى ادەبي قورلاردا ساقتالعان مۇرالارىن بىرىكتىرسە، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. اقىننىڭ اراب، پارسى تىلدەرىندەگى شىعارمالاردى اۋدارىپ، جىرعا اينالدىرۋداعى اۋدارماشىلىق قابىلەتى – ءبىر توبە. اسىرەسە، ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى جازىلاتىن عىلىمي ەڭبەكتەردە تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە زور ءمان بەرىلسە، جوعارىدا ايتىلعان حالىق مۇراسىنا جاسالعان «جيەندىك» ماسەلەسى وزىنەن ءوزى شەشىلەرى انىق.
ۇشىنشىدەن، ج.شايحيسلامۇلىنىڭ يسلام ءىلىمىن ناسيحاتتاۋشى، ەمشىلىك قاسيەتتەرى دە جەكە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان اقىننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى، شىعارماشىلىعىن جوعارىدا ايتىلعانداي بىرنەشە سالادا زەرتتەلىپ، قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندەگى ورنىن شىنايى، عىلىمي نەگىزدە انىقتاۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بورىشى بولىپ قالا بەرەتىنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

seven + seven =