Qazaqstan men Qıtay twralı tolğaw

Qazaqstan Prezïdentiniñ QHR-ğa saparına oray

0 102

Ermuhamed ERTİSBAEV,
sayasatker

Nursultan Nazarbaevtıñ soñğı şïrek ğasırdağı köpvektorlıq sırtqı sayasatınıñ negizgi nätïjesi qanday? Bul sawaldıñ jawabın qïnalmay tabwğa boladı: Qazaqstan, sirä, sırtqı sayasatta jawları jäne qastıq oylawşısı joq älemdegi az ğana memleketterdiñ birine aynaldı. Täwelsizdiktiñ tañında Tuñğış Prezïdent N.Nazarbaev öz eli men halqınıñ müddesi üşin körşiles eldermen, basqa memlekettermen, älemdik qawımdastıqpen qarım-qatınastarğa basa köñil böldi. Öytkeni memlekettiñ sırtqı sayasatı işki sayasatpen tığız baylanıstı. El işindegi ultaralıq jäne konfessïyaaralıq kelisim, demokratïya, turaqtılıq pen ornıqtı damw, älewmettik sayasat pen narıq qatınastarı şekaralas eldermen izgi körşilik qatınastarmen, yadrolıq qarwsızdanw sayasatımen, TMD-dağı ïntegracïyalıq bastamalarmen jäne t.b. tığız baylanıstı.

Konstïtwcïya boyınşa Memleket basşısı işki jäne ­sırtqı sayasattı ayqındaydı. Täwelsizdigimizdiñ 28 jılında bizdiñ maqtan tutarlıq jetistikterimiz köp. Nursultan Nazarbaevtıñ bïılğı 19 nawrızdağı halıqqa ündewinde el Prezïdenti bolwğa layıqtı adam retinde Qasım-Jomart Toqaevtı tañdawınıñ belgili bir logïkası men mañızı bar. Öytkeni Q.Toqaev Nazarbaevtıñ tek sırtqı sayasatınıñ orındawşısı ğana bolğan joq. Burınğı Sırtqı ister mïnïstri Ükimetti de basqardı, Memlekettik hatşı da boldı. BUU-ğa üşjıldıq «issaparı» (Bas hatşınıñ orınbasarı qızmetin atqardı) da öziniñ jemisin berdi. BUU-nıñ müşeleri Qawipsizdik keñesiniñ turaqtı emes müşesi retinde Qazaqstan men Taïlandtıñ ekewiniñ birin tañdağanda, köpşilik elder Qazaqstandı jaqtadı. Ayt­paqşı, ol qızmetke deyin öte küşti bäsekeden (10-12 ümitker bolğan, sonıñ işinen aqtıq sınğa Q.Toqaev pen Ïtalïyanıñ burınğı Sırtqı ister mïnïstri şıqtı. BUU-nıñ Bas hatşısı Toqaevtıñ kandïdatwrasın maquldadı) ötkenin jurttıñ köbi bile bermeydi. Qazaqstannıñ ekinşi Prezïdenti öziniñ sırtqı sayasattağı qızmetin neden bastadı? Ärïne, bizdiñ eñ bastı strategïyalıq äriptesimiz (Ewrazïyalıq ekonomïkalıq odaq, Keden odağı, TMD, Ujımdıq qawipsizdik şartı uyımı) – Reseyge resmï saparmen bardı. Mäsele kelisimder men qurılımdıq uyımdarda emes. Reseymen qay jağınan alsaq ta, mäñgilik dostıqqa mämilelesip qoyğanbız. Bizdi biriktiretin närse köp, aramızdı böletin mäseleler joqtıñ qası. KSRO ıdırağannan keyin, Resey men Qazaqstan jaña geosaya­satta bawırlastıq jäne özara tïimdi qarım-qatı­nastardı qalay qurw qajettigin körsetti.
Q.Toqaev ekinşi saparın Özbekstanğa arnadı. Özbek elimen aramızda ärqaşan jaqsı qatınastar bolğan, biraq soñğı 2 jılda osı baylanıstar üzilip qaldı. Qazaqstan men Özbekstannıñ arasındağı dostıq pen ıntımaqtastıq – bul barşa Ortalıq Azïyadağı turaqtılıq pen örkendewdiñ kepili.
Memleket basşısınıñ resmï saparmen baratın üşinşi eli – Qıtay. Osı saparğa egjey-tegjeyli toqtalğım keledi. Älbette, mäsele sïnofobïyada (bizdiñ qoğamdağı antïqıtaylıq köñil küydiñ keybir körinis­teri) emes. Äri-beriden soñ «sarı qawip» twralı budan 100 jıl burın da aytılğan. Sonaw 20-ğasırdıñ basında da Qıtay qorqınış twğızatın-dı. Sebebi jappay antïqıtaylıq jalğan senim alıp körşimizdiñ şın mänindegi kim ekendigin bilmestikten twatın. Aytpaqşı, ol eşqayda joğalmaytın, basqa bir jaqqa köşip ketpeytin memleket ekenin, onımen durıs qarım-qatınas ornatw qajettigin ünemi umıt qaldıramız. Nursultan Nazarbaev Qıtaymen arada ­sırtqı sayasï (mısalı, ŞIU) jäne sawda-ekonomïkalıq qatınastardı (Qıtay qazir tawar aynalımı boyınşa 1-orında tur) eki el men halıqtıñ müddesine say etip qalıptastırdı. Alayda bizdiñ qoğamda «qıtay qaw­pinen», «qıtay ekspansïyasınan» qorqatın jekelegen adamdar bar, olar alıp derjavamen ıntımaqtastıqtı doğarw qajettigin alğa tartadı.
Qıtay twralı mıñdağan jäne birneşe mıñdağan kitap jäne ğılımï zerttew jazıldı. Men solardıñ birin («Rwhanï jañğırw» bağdarlaması ayasında) qazaq tiline awdarıp, elimizdegi barlıq mektepter men joğarı oqw orındarına taratwdı usınamın. Bul – älemdik bestsellerge aynalğan Genrï Kïssïnd­jerdiñ «Qıtay twralı» degen kitabı. Eger de antïqıtaylıq şerwlerge şıqqan jastar Qıtay twralı şındıqtı (tek bul kitaptan ğana emes) bilse, meniñşe, olardıñ Qıtayğa degen közqarası müldem özgerer edi. Öytkeni qazirgi zamanğı Qıtaydı tanıp-bilw üşin onıñ besmıñjıldıq memlekettiligine ulasqan tarïhın, biregey örkenïetin jäne osı el men halıqtıñ qaymağı buzılmağan dästürlerin tereñ tüsinw kerek. Qıtaydıñ özgelerge uqsaymaytındığı – onıñ üzdiksiz köpmıñjıldıq tarïhında, örkenïeti men mädenïetiniñ tüp-tamırında jatır. Şındap kelgende, kez kelgen halıq özin mäñgilik el dep körsetkisi keledi. Jer betindegi ärbir halıqtıñ şıqqan tegi jöninde añız-äpsanalar bar. Qıtay örkenïetiniñ özgeşeligi sol, onıñ bastawı joq. Qıtaylardıñ mentalïteti men DNQ-sı mınaday: ğalamşardağı dästürli ult-memleketter retinde payda bolğan Mısır men ejelgi şwmerlermen salıs­tırğanda Qıtay Jerdiñ ortasında tur. Qıtay – tabïğï fenomen esebinde bärinen burın payda bolğan örkenïet. Qıtaylar Koreya, V'etnam, Taïland, Bïrma, soltüstiktegi köşpendiler twralı bärin bilgen, biraq olardıñ tüsiniginde Qıtay – Jerdiñ ortası, ortadağı memleket, älemniñ alıbı. Qıtay jäne onıñ töñiregindegi elderdiñ arasındağı şekara sayasï jäne awmaqtıq şektewlerden göri, mädenï ayırmaşılıq boyınşa qalıptastı. Eger AQŞ külli älemge demokratïya jäne adam quqıqtarın taratwdı (keyde qarwdıñ küşimen) bastı mïssïyası dep eseptese, Qıtay äskerï tügil, äkimşilik qısım körsetwdi de oyına almadı. AQŞ-tıñ erekşeligi – mïssïonerlik minezinde, Qıtaydıñ erekşeligi – mädenïetinde. Qıtay özge elder men halıqtardı öz dinine kirgizwmen budan mıñ jıl burın da, bügin de aynalısqan emes. Qıtaylar öziniñ bağdarlamaları men tüsinikterin basqa elderge küştep tañbaydı. Sebebi jer betindegi eşbir el öziniñ ejelgi tarïhımen, memleketti basqarwdağı strategïyalıq qağïdattarımen, munday örkenïettiñ tereñdigimen maqtana almaydı. Jay ğana közge elestetip köriñizşi, tuñğış anıqtalğan qıtay ïeroglïf­teri b.z.d. ekinşi mıñjıldıqqa (Şan dïnas­tïyası) jatadı. Bügingi qıtaylar bizdiñ eramızğa de­yingi V ğasırda ömir sürgen Konfwcïydiñ jazbaların erkin oqï aladı. Qıtay tili men mädenïeti, fïlosofïyası men estetïkası, ïmperatordıñ sayasï bïligi men sot jürgizw quzıreti köşpendilerdiñ attı äskerinen jäne qabırğa qulatatın maşïnalardan da küştirek bolğanı mälim. Bul mäde­nïettiñ jäne konfwcïandıq qundılıqtardıñ taralw aymağı qurlıqtağı Ewropanıñ köleminen asıp ketti. Tañğalarlığı, H.Kolwmbtıñ ekspedïcïyasına deyin qıtaylardıñ ïspan armadasınan da qwat­tı teñiz flotı bolğan. Biraq ewropalıqtardan bir ayır­maşılığı, qıtaylar eşqaşan awmaqtıq dämelenwge salınbağan. Sebebi Qıtay onsız da Jerdiñ ortası, qıtaylardıñ dünïetanımı – ol öz-özine qanağattanwşılıq. Eger ewropalıqtar jaña jerlerdi jawlap, ondağı halıqtı ot pen qarwdıñ küşimen şoqındırsa, Qıtay eşqaşan muhïttıñ arğı jağındağı elderge közin alartqan joq. Qıtay öziniñ aynalasındağı halıqtardı varvarlar dep eseptese de, olardı eşqaşan konfwcïandıq ädepterge jäne bwddïzmge küşpen kirgizwge umtılğan emes. Mine, osınaw biregey ustanım är qıtaydıñ dünïetanımına äbden ornıqtı.

Qıtaylar «Bizdiñ örkenïetimiz jerdegi özge halıqtardıñ örkenïetimen bir qatarda turmaydı, ol – özi bölek örkenïet» degen tüsinikti urpaqtan-urpaqqa sanasına siñirip keledi. Amerïkalıq sayasattanwşı Lyus'en Paydıñ sözimen aytsaq, «Memleket bolıp körinwge tırısatın örkenïet». Qıtay aydaharı bügin payda bolğan joq, Ewropa elderinen öziniñ jer kölemi, halqı jäne ekonomïkası jöninen birneşe esege asıp tüsetin «qıtay aydaharı» burınnan bar, aldağı waqıtta da bola beredi. Soñğı 20-ğasırdıñ 18-inde Qıtay älemdik JİÖ-niñ eñ ülken böligin öndirdi. Sonaw 1820 jılı Qıtay älemdik JİÖ-niñ 30 payızın öndirdi, bul körsetkiş Ewropa men AQŞ-tıñ JİÖ-ni qosa alğandağıdan asıp tüsedi.

Tağı da köziñizge elestetip köriñizşi, Qıtay Twtanhamon jäne Hammwrapïdıñ zamanında bolğan, ol kezde antïkalıq Grekïya jäne Ejelgi Rïm de payda bolğan joq edi. Barlıq ïmperïyalar küşpen qurıldı, biraq olardıñ birde-birewi saqtalğan joq. Qıtaydıñ tarïhında köptegen köterilister, işki qantögister men kïkiljiñder bolğanın joqqa şığarmaymız. Alayda tek osı elde ğana biregey mädenïettiñ arqasında el bïlewşiler barlıq zamandarda bolaşaqtı bağamday bildi. Qıtaydıñ uzaq ömir sürwiniñ bir qupïyası, qara küş ünemi mämileniñ aldında basın ïip otırdı. Swn'-czınıñ «Soğıs öneri» 2,5 mıñ jıl boyı äskerï oydıñ bastı traktatı bolıp keledi. Sebebi ol soğıstı mäjbür etetin jawızdıq dep sanap, odan bas tartwğa ündedi. Ol «Soğıs – lapıldap janıp turğan ot, qarwın tastamağan adamdar öz qarwınan köz jumadı» dep tujırımdadı. Swn'-­czı qandı şayqastan jäne jawızdıqtan qaşwdıñ bir sebebin soğıstı öz jawlarınıñ paydasına şeşwge mümkindik berw dep tüsindirdi. Qıtay oyşılınıñ eñbekterin 80 jıl burın älemdegi eñ ülken soğıstı bastağan faşïster oqıdı ma eken? Nemese sol Qıtayda adamzat balasına qarsı adam tözgisiz qılmıstardı jasağan japon mïlïtarïs­teri bildi me eken?
G.Kïssïndjer däl bayqağanday, qıtaylar älem­niñ jaratılısı twralı añız­dardı eşqaşan oylap tap­qan emes. Olardıñ özderi qurğan ğalamınıñ bastawı da, soñı da joq. Qazir Qıtay jaña ğasırğa mäde­nïettiñ jäne sayasï ïnstïtwttardıñ ïmperïyası retinde ayaq bastı. Ol öziniñ älem tärtibi jönindegi tüsinigin eşkimge taratqısı kelmeydi. Qıtaylar ewropalıqtar tärizdi muhïttıñ arğı jağındağı elderdi jawlamaw üşin teñizde jüzwden de bas tarttı. Qıtay fïlosofïyası men mädenïetiniñ qwatı sol, ewropalıqtar kreyserlermen jäne zeñbirektermen Qıtaydı älemge «aşıp» jatqanda, qıtaylar onı varvarlardıñ kezekti şabwılı dep tüsindi. Oqırmandar nelikten munday uzaq ekskwrsïya bolğanına tañğalıp otırğan şığar. Bir ğana jawap bar: qıtaylardıñ dünïetanımı Konfwcïy zamanınan beri köp özgergen joq. Osıdan 200 jıl burın Napoleon bılay degen edi: «Qıtay uyqısınan oyanbasın, ol oyanatın bolsa, külli älem dirildep-qalşıldaydı». Napoleonnıñ neni meñzegenin, ya bolmasa boljağanın bilmeymin, bälkim, ol jahandanwdı nemese Qıtaydıñ oqşawlanwdan tez şığwın boljağan şığar, biraq bir anıq närse bar: Qıtay «uyqısınan» oyandı. Soñğı 40 jılda alıp derjava ülken sekiris jasap, älemniñ önerkäsiptik şeberhanasına aynaldı. Qıtay eksportı geometrïya­lıq progressïyamen ösip keledi. Batıs elderi men Japonïyanıñ iri-iri qarjı korporacïyaları ünemi qıtay ekonomïkasına ïnvestïcïya saladı. Öytkeni qıtay ekonomïkası älemdegi nömiri birinşi ekonomïkağa aynalatın kün öte jaqın. Barlıq jerlerde «qıtay ekspansïyası» twralı äñgime qozğaladı. Barlıq jetekşi sarapşılar Qıtaydıñ älemdik gegemonïyağa umtılıp otırğanın, Qıtay men AQŞ-tıñ jäne Batıs elderiniñ arasında jahandıq köşbasşılıq üşin küşti teketires jürip jatqanı birawızdan qaytalaydı. Bizdiñ köz aldımızda AQŞ pen Qıtaydıñ arasındağı sawda soğısı jandanıp keledi. Äzirşe bul soğısta Qıtay jeñwde, sebebi şïrek ğasır boyı sawdadağı oñ sal'do – Qıtaydıñ ülesinde (jüzdegen mïllïard dollar).
Qazaqstan Qıtay josparında qanday orın aladı (bar bolsa, ärïne)? Uşqarılaw pikirdegi keybir qazaqstandıq patrïottar aytqanday, olardıñ oyı tek ekspansïyalaw ğana ma? Tüptep kelgende, ekspansïya degenimiz – bul sırtqı awmaqtar men narıqtı basıp alw maqsatında öziniñ sayasï jäne ekonomïkalıq ıqpalın basqa elderge jürgizw sayasatı ekeni belgili. Qıtay Qazaqstannıñ jerin basıp alwda ma nemese basıp almaqşı ma?
Jawap birew: onday jağday eşqaşan bolğan emes, bolmaydı da. Qıtay qanday jağdayda da Qazaqstan awmağın da, basqa bir memleketti de basıp almaydı. Kerisinşe, bolğan jağdayda Qıtay öziniñ bükil qaytalanbas tarïhı men mädenïetin joqqa şığarıp, Qıtay bolwdan qaladı. Sonımen qatar eñ kişkentay agressïyanıñ özi 56 ulttan turatın Qıtaydı quldıratwı mümkin, al zerttewşiler munda 80-nen astam jeke ulttıq tilder men dïalektilerdiñ barın aytadı. Eger alda-jalda birew bolaşaqta Qazaqstandı Qıtay «jawlap aladı» dep sendire bastasa, bul talqılawı eki sekwnd turmaytın, aqılğa sıyımsız sandıraq bolar edi.
Osı sebepti de jwırda Qazaqstannıñ birqatar qalalarında antïqıtaylıq mïtïngiler bolğan kezde Qıtaydıñ Qazaqstandağı elşisi dïplomatïyalıq izetti umıtıp, narazılıq bildirwşilerge: «Sizderdiñ esteriñiz durıs pa?!» dep saldı. Bul mäselede oyı şektewli jäne üstirt, sawatı tömen adamdar sïnofobïya­lıq közqarastardan zardap şegip jatsa tüsinemin, degenmen «Qıtay halqı sanı jağınan köp jäne jeri az» dep Qazaqstannıñ Qıtaydağı burınğı elşisi aytqanday, Ortalıq Azïya elderi täwelsizdigin joğaltwı mümkin, sondıqtan Prezïdent Toqaev Qıtayğa saparınan burın qazaqqa qıtaydan qawip bar ekenin aşıq aytwğa tïis, biraq bul meniñ tüsinigime keliñkiremeydi.

Mïllïon adamnıñ işinde 999999 qıtay Sïngapwrda, Fïlïppïnde, Vankwverde nemese Los-Andjeleste turaqtı turwğa köşedi, biraq Qazaqstanğa emes. Bul mağan älemdik tartılıs zañı sïyaqtı ayqın. Ïä, qazir 20 mïllïonnan astam qıtay tek Amerïkada turıp, jumıs istep jatır.
Qıtay Qazaqstandı sawda narığı retinde qarastıra ma? Qazir Qıtay bükil älemdi öz tawarın ötkizw narığı retinde qarastıradı, alayda basımdıqtarı da bar. Qıtay müddeleriniñ negizgi aymağı – V'etnam, Bangladeş, Laos, Taïland, Kambodja, Ïndonezïya, Fïlïppïn, Bïrma, Afrïka elderi. Qwattı jäne serpindi damıp kele jatqan Japonïya men Oñtüstik Koreya ekonomïkaları ünemi jaqın jerde ornalasqanına qaramastan osılay bolıp otır.

Jalpı, Qıtay üşin Tınıq muhïtı jäne Oñtüstik Azïya öñirleri ekonomïkalıq turğıdan ğana emes, sonımen qatar uzaq merzimdi sayasï müddeler men bolaşaq örkendew üşin mañız­dı. Mıñjıldıq qıtay dästürinde artıqşılıqtar usınw jäne sayasï arenanı şeber paydalanw, älewetti agressorlar Qıtaydıñ äskerï küşin bayqap körip, basa-köktep kirip ketpewi üşin körşi halıqtar arasında öziniñ jetekşi rölin tanwğa şıdamdılıqpen umtılw ejelden bar.
Jaña zamanda Qıtay batıstıq strategïya men dïplomatïyadan ayqın jäne tübegeyli erekşelenetin, strategïyalıq doktrïnalardı ustanatın «naqtı sayasattı» jüzege asırwdıñ ülgisine aynaldı. HH ğasırda Ewropadağı ıqpal etw men narıq üşin küres, awmaqtıq dawlar men uzaqqa sozılğan ekonomïkalıq dağdarıstar eki birdey dünïejüzilik soğısqa äkeldi. Germanïya men Francïya El'zas pen Lotarïngïya üşin mïllïondağan adamnıñ ömirin qïdı, al Qıtay eşqaşan Japon arhïpelagına nemese Koreya­nı anneksïyalawğa baqılaw ornatwdı oylağan emes.
Ötken ğasırdağı oqïğalar tarïhı qıtay basşılığına kez kelgen mäseleniñ tez şeşilmeytinin jäne kez kelgen naqtı oqïğanıñ tolıq üstemdigine tım köp köñil bölwdiñ YUngonıñ (qıtaylar äli künge deyin öz elin Orta Patşalıq dep ataydı) üylesimdiligin buzwı mümkin ekenin üyretti. Qıtaylar eşqaşan täwekelge barmadı. Batıs elderi şabwılğa köşken kezde, qıtaylar üşin şeber dïplomatïya men aynalma joldardı paydalanw jäne qarsı jaqtıñ usaq-tüyek artıqşılıqtarın jïnaqtaw öte jaqsı taktïka bolıp sanaldı. Qıtay Gonkong pen Makaonıñ özderine qaytarılwın 99 jıl boyı şıdamdılıqpen kütti.
Waqıt öte kele Tayvannıñ da Qıtaydıñ bir böligine aynalarına kümän joq. Eger ulı nemis äskerï teoretïgi Karl Klawzevïc «soğıs – sayasattıñ jalğası, biraq basqa täsildermen» degen bolsa, al Swn'-czı üşin bastı sayasï jäne psïhologïyalıq ustanım «janjaldıñ nätïjesi – janjaldıñ qabıldanbawı». Batıs saya­satkerleri üşin şayqas arqılı kelgen jeñister mañızdı bolsa, qıtaylar üşin şayqassız jetetin jeñister mañızdı.
Ekinşiden, AQŞ pen Ewropalıq Odaqtıñ narıqtarın atap körseter edim. Munda qıtaylarğa esikti jabwğa tırısadı, biraq olar bäribir jeldetkişten kiredi. Halıqtıñ satıp alw qabiletiniñ eñ joğarı deñgeyin körsetetin alıp narıqtı qıtaydıñ önimderinsiz elestetw mümkin emes. TMD elderine keletin bolsaq, qajetti ïnfraqurılım men adam kapïtalı bolmağandıqtan suranıs ta, qızığwşılıq ta şektewli. Osığan qaramastan, Qıtay bul jerde eñ iri nesïe berwşi jäne ïnvestor bolıp otır. Qır­ğızstannıñ Beyjiñ aldındağı qarızı – JİÖ-niñ 30 payızı, Täjikstan – 25 payız, Belarws' – 13 payız, Özbekstan men Qazaqstan – 5 payızdan az. Türkimenstan 6,7 mïllïard dollar qarız. Ärïne, qarjılıq täweldilik sayasï täweldilikke äkeledi degen qorqınış bar. Vaşïngton üşinşi älem elderine Qıtaydıñ qarızdıq quldığı kütetinin ünemi eskertedi. Şrï-Lanka täjirïbesin jïi mısalğa keltiredi. Ondağı ükimet Beyjiñ aldındağı qarızın ötew üşin jañadan salınğan Ündi muhïtınıñ portın 99 jılğa Qıtayğa berwge mäjbür boldı. Biraq bul – baqılawda! Port Oñtüstik Qıtay teñizi bağıtında jüzgen joq. Bul mısqıl emes. 20 jıl burın qıtaylar Batıs Ewropadağı eñ iri zawıttardı jöndew jumıs­tarımen aynalısıp, zawıt jabdıqtarın kemelermen Qıtaydıñ teñiz porttarına tasımaldağan. Mısalı, Qazaqstan, Grwzïya ekonomïkasına 342 mïllïon dollar ïnvestïcïya quyıp, Batwmï portın 49 jılğa jalğa aldı. Bizge teñizge şığw kerek, soltüstik bağıttan basqa (Resey men Belarws' arqılı) Türkïya men Ewropağa şığatın Oñtüstik Kavkaz kölik dälizi qajet.
2013 jılı Qıtay «Bir beldew – bir jol» awqımdı bağdarlamasın iske qostı. Tınıq muhïtınan Atlantqa deyin köpirler, porttar, temirjoldar men avtomobïl' joldarı, qubırlar jäne basqa ïnfraqurılım nısandarın salwğa birneşe trïllïon dollar bölindi. Qıtaydıñ bastı maqsatı – älemdik gegemonïya emes, yağnï jerin keñeytw maqsatında basıp alw emes, ïnfra­qurılım qurw. Qıtay öz ekonomïkasın qarqındı damıtıp jibergeni sonday, eger onı toqtata tursa, jalpı ğalamdıq apat boladı jäne ol eñ aldımen Qıtaydıñ özinde bastaladı, ondağan jäne jüzdegen mïllïon adam alañdar men köşelerge şığadı. Qıtay jılına 200 mïllïon tonnadan astam munay satıp aladı, äytpese ekonomïkası qarqın almaydı.
Qıtay Batıs Qazaqstannan Batıs Qıtayğa qımbat munay qubırın salwğa mäjbür. Afrïkada, Azïyada damığan ïnfraqurılım qajet, ol Qıtayğa bolaşaqta sawda-sattıq jasawğa mümkindik beredi.

Qıtay osınşalıq awqımdı bağdarlamasız da Amerïkanıñ, Ewropanıñ jäne Japonïyanıñ bastamasın qolday otırıp, qarjılıq jäne materïaldıq ağımdardıñ negizgi jetkizwşisi retinde ïndwstrïaldı ïnfra­­qurılımdı damıtwda absolyutti älemdik köşbasşı bolıp sanaladı. Bükil Afrïka kontïnenti işki jalpı önimniñ özindik qunınıñ 20 payızın Qıtayğa (trïllïon dollardan astam) qarız.
Amerïka men Batıs qanşa jerden qarsılığın bildirse de, biraq Qıtay öziniñ Afrïkağa qatısında adam quqığı men demokratïya twralı rïtorïkamen bas awırtpaydı. Joldar, awrwhanalar, mektepter, elektr jelileri, qıtay tutınw ta­warların satatın bazarlar salınıp jatqanı turğındar köñilinen şığadı. Biraq Qıtay Ewropanı da umıtpaydı. Qıtay aytarlıqtay ekonomïkalıq jäne qarjılıq problemalardı bastan keşiretin elderge (Grekïya, Portwgalïya, Ïtalïya) de birtaban jaqın.
Jaqında AQŞ Memlekettik departamenti Portwgalïyağa iri energetïkalıq jäne äwe kompanïyaların, bankterdi nemese saqtandırw kompanïyaların qıtaylardıñ baqılawına bermew kerektigin aşıq eskertti. Margaret Tetçer bir kezderi qıtaylardı älemdegi eñ isker adamdar dep atağanı tegin be?! Eger soñğı 15 jıl boyı Qıtay älemdegi valyuta qorınıñ jartısına ïe bolıp otırsa qaytpek kerek?

Osı jıldıñ säwir ayında Elbası Nursultan Nazar­baev Beyjiñdegi «Bir beldew – bir jol» attı iri forwmğa qatıstı. Qazaqstan üşin 27 mïllïard 608 mïllïon dollarlıq 55 jobanı jüzege asırw twralı kelisildi. Forwmda Nazarbaev: «Qıtay eşqaşan öz şarttarın tañbaydı, batıstıñ bizge aqıl aytqanınday eşqaşan: «Biz sïyaqtı ömir sür» dep aytpaydı, qıtaydıñ «Biz sizge kömektesemiz, biraq siz biz sïyaqtı bolasız» demeytin sayasatı bizge tartımdı» dedi.

Bul qanday jobalar? 1) polïpropïlen untağı öndirisiniñ qondırğısın jañğırtw; 2) JAC markalı jeñil avtomobïl'derdi iri tüyindi qurastırw ädisimen şığarw; 3) küriş ma­yın öndirw; 4) Qorğastağı qurğaq port; 5) qurğaq bïe jäne tüye sütin öndirw; 6) ştapel'di talşıqtar öndirisi; 7) Şımkent munay öñdew zawıtın qayta qurw; 8) ärtaraptandırılğan avtomobïl' qurastırw klas­terin damıtw; 9) şını zawıtın salw jobası; 10) Şanhay qor bïrjası men Jibek jolı qorınıñ AHQO quramına kirwi; 11) cement öndirisi; 12) kün elektr stansasınıñ qurılısı; 13) traktor öndirisin uyımdas­tırw; 14) ülken dïametrli bolattan dänekerlengen qubırlar öndirisi; 15) polïpropïlen öndirisi; 16) kal'cïylengen tuz öndirisi; 17) qwatı 60 MVt elektr stansasınıñ qurılısı; 18) Twrgwswn SES-1 modernïzacïyası; 19) qwattılığı 100 MVt jel elektrostansasın salw; 20) önerkäsiptik jarılğış zattardı öndiretin zawıt; 21) qış buyımdar öndirisi; 22) kün elektr stansasınıñ qurılısı; 23) öndiriletin swdı tuşıtatın qondırğınıñ qurılısı; 24) may ekstacïyasın öndiretin zawıt salw; 25) kün elementteri öndiretin käsiporındardağı ülesti satıp alw; 26) jıljımalı burğılaw qondırğıların öndirw; 27) qwattılığı 50 MVt jel elektrostansasın salw; 28) tabïğï tastan jasalğan buyımdardı öñdew jäne öndirw; 29) kömirtekti öndiris; 30) kabel'dik önimder öndirisi; 31) Jambıl oblısındağı taw-ken, hïmïya jäne metallwrgïya keşeni; 32) vol'fram keniniñ ken orındarın önerkäsiptik ïgerw; 33) keşendi qorıtpalardı öndirw.
Basqa jobalar äli dayındıq jumıstarı satısında (elektrolïttik mırış zawıtı, qawipti munay qaldıqtarın öñdew, awılşa­rwa­şılıq daqıldardı qayta öñdew keşeni, bïohïmïyalıq klaster qurw, jılw elektr stansasın salw jäne basqaları).
Barlıq jobalarğa menedj­ment retinde şeteldik jumıs küşi jäne 99 payız jergilikti jumıs küşi qatısadı. On mıñdağan jumıs ornı qurılwda jäne barlıq önimder Qıtaydıñ ötkizw narığına ïe.
Resmï mälimetterge säykes, qazirgi waqıtta Qazaqstanda şeteldik jumıs küşin tartw kvotası bo­yınşa 4300 qıtay mamanı bar. 2019 jılğa arnalğan kvota 23000 adamdı quraydı. Eger ekologïya salasında alañ­daw­şılıqtar twındasa, onda jobanı iske asırar aldında qoğamdıq baqılaw qurılwı qajet, bäri aşıq bolwı kerek. Biraq Qazaqstanmen 28 jıl boyı ekijaqtı dostıq jäne iskerlik qatınastardı qoldap kele jatqan iri derjava – Qıtaymen ıntımaqtas­tıqtı is jüzinde toqtatwdı qalay talap etwge boladı?
Qazaqstanmen şekarası 1700 şaqırım bolatın jäne büginde cïfrlıq tehnologïyalar, ïnnovacïya­lıq ekonomïkada (5G Big Data), jasandı ïntellekt, bulttı tehnologïyalar, swperkomp'yuterler, robottar boyınşa älemdik köşbasşılardıñ biri bolıp tabılatın yadrolıq derjavağa qalay qarsı turwğa boladı?! Qıtay bayu üstinde jäne joğarı sapalı, ekologïyalıq taza awılşarwa­şılıq önimderine muqtaj, bul jerde ol Qazaqstan üşin ïgerilmegen tıñ sïyaq­tı. Bïday, qant, süt, et, jün, zığır, qızanaq, raps mayı jäne basqa da awılşarwa­şılıq önimderin qayta öñdew jäne eksporttaw salasındağı birlesken ïnvestïcïyalıq jobalar burınnan iske asırılıp keledi.

Ärïne, Qıtaymen robototehnïka salasında nemese zïyatkerlik, ïnternet salasında birlesken käsip­orın qurwğa nïettimiz, osı maqsat üşin «Bolaşaq» iske qosılıp, Nazarbaev Wnïversïteti qurıldı, biraq bul – tayaw keleşektiñ mäselesi. Aytpaqşı, Prezïdent Toqaevtıñ Beyjiñge jasağan resmï saparı kezinde qazaqstandıq tarapqa ülken derekterdi öñdeytin swperkomp'yuter beriledi, IT-tehnologïyalar salasındağı kelisimderge qol qo­yıldı. Bizde darındı jäne kreatïvti jastar bar, bïlik olardıñ şığarmaşılıq damwına jäne evrïstïkalıq oylawına barlıq jağdaydı jasaydı.

Qazaqstansız «Bir beldew – bir jol» jobasın jüzege asırw mümkin emes. Barlıq derlik tranzïttik joldar Qazaqstan arqılı ötedi. Qıtay bizdiñ el arqılı TMD, Ewropa jäne Tayaw Şığıs narıqtarına tez şığadı. Täwelsizdigimizdi jarïyalağannan beri jäne Qıtay men Qazaqstan arasında dïplomatïyalıq qatınastar ornağannan beri barlıq qıtay basşıları ärqaşan bizdiñ elge ülken qurmetpen jäne şınayı qızığwşılıqpen qaradı. Qıtay basşısı är waqıtta bizdiñ elderimizdiñ arasındağı dostıqtı nığaytwğa küş salwınıñ arqasında özara tïimdi saw­da-ekonomïkalıq ıntımaqtastıq damıdı.

Endi Qıtay basşısı Sï Czïn'pïn bizdiñ Prezïdentimiz Qasım-Jomart Toqaevtı Qıtayğa resmï saparmen kelwge şaqırdı, ol bizdiñ qatınastarımızdıñ qundı jaqtarın biriktirip, qajet bolğan jağdayda osı ekijaqtı kelisimderdi jaña sapalıq deñgeyge köterwge mümkindik beredi. Qıtay tarabı Qazaqstannıñ Tuñğış Prezïdenti – Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ Qazaqstan-Qıtay seriktestigin ornatwdağı jan-jaqtı tarïhï rölin ärqaşan joğarı bağalaydı. Bir qızığı, Qazaqstannıñ ekinşi Prezïdenti Qasım-Jomart Toqaev ötken ğasırdıñ 70-jıldarınıñ ortasında MMHQÏ-ni bitirip, Beyjiñdegi KSRO elşiliginde dïplomatïyalıq mansabın bastağan.
Ol – qıtay tilin jaqsı biletin biregey sïnolog. Qıtaydıñ erekşeligi men bizdiñ memleketimiz üşin mañızdılığı twralı Toqaevtıñ «Täwelsizdik twı astında», «Jeñw: Qazaqstan mïnïstriniñ dïplomatïya­lıq oçerkteri», «Jarıq pen köleñke: qazaqstandıq sayasatkerdiñ oçerkteri», «Qazaqstannıñ sırtqı sayasatındağı jağdaylar. Jahandanw» jäne t. b. kitaptarınan qızıqtı derekter tabwğa boladı. Qazaqstan egemendik alğan alğaşqı künderinen bastap barlıq ekonomïkalıq küş ortalıqtarımen jäne negizgi geosayasï oyınşılarmen ıntımaqtastıqtı damıtwğa tırısıp, köpvektorlı sırtqı sayasatqa naqtı qadam bastı.
Mısalı, AQŞ pen Ewropalıq Odaq Qazaqstanğa ïnvestïcïya salw jağınan Qıtaydan alda tur, biraq barlığı ïnvestïcïyalıq, nesïelik jäne qarjılıq kömekpen ölşenbeydi. Qazaqstan halıqaralıq arenada iri oyınşı bolwğa umtılmaydı, biraq onıñ erekşe jäne mañızdı ekenin moyındawıñız kerek, bizdiñ memleketimiz Reseymen UQKŞ-de, Qıtaymen ŞIU-da, AQŞ, Ulıbrïtanïya jäne Özbekstanmen strategïyalıq seriktestikte. Resey, Qıtay jäne musılman älemi ortasında ornalasqan Qazaqstan bükil älem moyındağan, älemdik dïplomatïyanıñ jetistigi sanalatın köpvektorlı ­sırtqı sayasatın jalğas­tıra beredi.

Awdarğandar
Tölen TİLEWBAY,
Jadıra ŞAMURATOVA

(«Kazahstanskaya pravda» gazetinen ­ıqşamdalıp awdarıldı, 10 qırküyek, 2019 jıl)

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı