Qazaq halqınıñ musılmandıq jolı

0 256

Adamzat balasınıñ ötken tarïhına köz jügirtip qaraytın bolsaq, tarïh sahnasına qanşama memleketter kelip, joq bolğanın köremiz. Sol sekildi Orta Azïyada mekendegen memleketter Türki qağanatı, Batıs Türki qağanatı, Şığıs Türki qağanatı, Türkeş qağanatı, Qarluq qağanatı, Qïmaq jäne Oğız qağanattarı boldı. Joğarıda atalğan memleketter V-XI ğasırğa deyin ömir sürip jer betinen kelmeske ketken. Memleketterdiñ küyrewiniñ köptegen sebepteri bar. Biraq din eşqaşan memlekettiñ küyrewine sebep bolmağan. Kerisinşe halıqtıñ birigwi men küşeyuine ülken röl' atqarğanına tarïhï derekter kwä. Onday tarïhï derekterge toqtalmastan burın Qazaq halqı qalay musılman boldı degen sawal­ğa jawap berwdi jön kördim. Sebebi älewmettik jelilerde ïslam dinin dattap, ateïstik, kök täñirlik senim-nanımdardı qazaq qoğamına siñdirmekşi äreket bayqaladı. Bunı qalıptasqan qazaqï bolmısqa jasalınıp jatqan şabwıl dep bilemin. Endi ïslam dini elimizge qalay kelgenine köz jügirtsek. Ïslam dini kelmey turıp türkiler Kök täñirlik senimge tabınğan. Biraq ïslam ğulamaları dinderdi eki topqa bölip qarastıradı: 1) Allanıñ tarapınan jiberilgen monoteïstik dinder (yahwdï, hrïstïan, ïslam). 2) Alla tarapınan jiberilmegen jasandı dinder (anïmïzm, fetïşïzm, totemïzm, bwddïzm, ïndwïzm t.b.). Bir dindi din dep aytw üşin Quday tüsinigi, payğambarı, qasïetti kitabı (jazba mätinder), moral'dıq qağïdaları, zañdarı, qasïetti künderi men meyramdarı, dinï qulşılıqtarı sekildi dinï atrïbwttarı bolwı qajet. Al munday atrïbwttar bolmasa, onda ol nanım-senim bolıp esepteledi. Osığan oray, kök täñirlik din bolıp eseptelmeydi, nanım-senim ğana. Türkeş qağanatı (704-756 j.j.) tusında arabtar Orta Azïyanı jawlaw, ïslam dinin jayu jäne terrïtorïyağa ïelik etw maqsatında Omeyadtar memleketiniñ altınşı halïfası Wälïd ïbn Abdwlmälik (705-715) däwirinde 705 jılı arab qolbasşı Qwtayba ïbn Mwslïm äl-Bahïlï bastağan äsker Türkeş qağanatınıñ äskerimen soğısıp, 705 jılı Buharanı, 711 jılı Kwrh, Bäjä, Samarhand, Swğd qalaların basıp aladı. Bul waqıtta Türkeş qağanatınıñ işki jäne sırtqı sayasatı mäz emes edi. Sebebi 715-738 jıldarı Türkeş qağanatınıñ Sulw qağanı Batıstan arabtarmen, Şığıstan Tañ äwletimen (Qıtay memleketi), soltüstik Şığıs Türki qağanattı memleketterimen üş bağıtta soğısıp jatqan kez. Sulw qağan öziniñ jerin jawdan qorğaw maqsatında tübi bir Şığıs Türik qağanatına elşi jiberip jäne neke baylanıs arqılı kelisim ornatadı. Osıdan keyin 723 jılı Türkeş qağanatı Ferğanadağı qarluq taypaları men Şaş qalasınıñ turğındarımen tize qosıp birliktiñ arqasında arab äskerin jeñedi. Ökinişke qaray, Türkeş qağanatınıñ Sulw qağanı 737 jılı öziniñ qolbasşısı Buğa-Tarhannıñ qolınan qaza tapqannan keyin Türkeş qağanatında bïlikke talas bastaladı. Türkeş qağanatında ömir sürgen är taypa öziniñ rwlasınıñ qağan bolwın qalaydı. Osı waqıta 746 jılı Jetisw, Altay men Tarbağatay aymaqtarınan qarluqtar taypası kelip qonıstanıp jatqan edi. Türkeş taypası arabtarmen jäne özara bïlikke talasıp qırılıstardan älsiregen waqıtta qarluq taypasına belsendi qarsılıq körsete almaydı. Türkeş qağanatınıñ işki sayasï turaqsızdığın Tañ (Qıtay) ïmperïyası paydalanıp, Şığıs Türkistandağı wälïleri 748 jılı äskerin Swyab qalasına attandırıp, Swyab qalasın basıp alıp, Şaş qalasınıñ äkimin darğa asadı. Onıñ balası arab qolbasşılarınan kömek suraydı. Şayqas qarsañında 749 jılı arab halïfalığında uzaqqa sozılğan taqqa talas ayaqtalıp, Abbasï memleketiniñ halïfası bolıp Äbw äl-Abbas äs-Saffah tağayındaladı. Osı jerde arab halïfatına talasqan taypalarğa toqtalıp ötsek. Arab halïfatında eki taypa bïlikke talasadı – Omeyadtar men Abbasïler. Omeyadtar Qurayş taypasınıñ eki ülken tarmağınıñ biri Omeyadtar taypasınıñ basşısı Mağawïyanıñ urpağı halïfattı 91 jıl basqarsa, al Abbasïlerdiñ tegi Muhammed payğambardıñ ağası Abbasqa barıp tireledi. Abbasïler halïfattı 524 jıl basqaradı. Al endi arabtar men türki tekti taypalar birigip, Tañ (Qıtay) ïmperïyasın qalay jeñgenine toqtalıp ötsek. 751 jıl Atlah qalasınıñ mañında Türkeş qağanatı men arabtar birigip, Qıtay qolbasşısı Gaw Şïyandenniñ (Gao Syan'-çjï) qaramağındağı 70 mıñ äskermen 5 kün soğısadı. Şayqas barısında qarluq taypası jappay arabtarğa bolısıp, eki jaqtan Tan (Qıtay) äskerin qıspaqqa aladı. Abbasï halïfatınıñ qolbasşısı Zïyad ïbn Salïh qaramağındağı äsker şayqas barısında qıtay äskeriniñ 50 mıñın öltirip, 20 mıñın tutqınğa aladı. Şayqasta jeñilgen Tañ (Qıtay) patşalığı budan keyin kezeñde öz qudiretinen ayırıladı. Osı kezden bastap türkilerge ïslam dini taray bastadı. Osı tarïhï oqïğada aytıla bermeytin jayt – qazaq dalasına ïslam dinindegi qanday mäzhab tarağandığı. Sebebi Abbasï halïfatınıñ resmï mälïkï mäzhabın ustanğan. Abbasïtter däwirinde Ïmam Ağzam Abw Hanïfa halïfat tarapınan qısımğa uşırap qaytıs bolğan. Degenmen de, Äbw Hanïfanıñ şäkirtteri ïslam dinin türkilik dästürlermen uştastırıp ïslam dinin taratqan desek qatelespeymiz. Arabtar men türkilerdiñ 751 jılğı tarïhï oqïğası bükil Orta Azïyanıñ mädenï jäne sayasï kartasın ülken özgeriske uşıratwğa sebep boldı. Osı bir türikter men arabtardıñ jeñisinen keyin Tañ (Qıtay) patşalığı mıñ jılğa deyin Qazaq jerine attap baspağan, al ïslam dini bul jerlerde keñinen tarağan jäne qalalar az waqıtta äsem de körikti bolıp damıdı. Bulay bolıp jatqan mädenï özgeristerge Abbasï halïfatınıñ qosqan ülesi köp. Dese de, Orta Azïyadağı Türki Qağanatı, Batıs Türki Qağanatı, Şığıs Türki Qağanatı, Türkeş qağanatı, Qarluq qağanatı, Qïmaq jäne Oğız memleketteri Abbasï halïfatınıñ otarına aynalıp, tarïh sahnasınan kelmeske ketti. Degenmen är ult, ärbir taypa erkindik pen täwelsiz el bolwdı añsaytını jäne sol jolda qasıq qanın tögetini sekildi. Abbasï halïfatındağı türki tekti taypalar da bul jolda tayınıp qalmadı. 833 jılı abbasïlerdiñ halïfası Mwğtasïm däwirinde äskerdiñ ärtürli ulttardan qurılwı senimsiz bolğandı­ğın oylap, tek türki jawın­­gerlerden qurılğan jeke äsker bolwdı qalaydı. Bul däwirde arnayı jasaqtıñ qolbasşılığında Afşïn jäne Äşnäs attı türki tekti qolbasşılar boldı. Arab qolbasşıları tügeldey orındarınan alındı. Bul türki taypalarınıñ memlekettik, äskerï salada ülken jetistikterge jetkenin jäne jeke memleket qurwğa degen qadamdarınıñ biri boldı. Abbasï bïliginiñ keybir kezeñderinde bir qarağanda astanağa bağınıştı bolğanımen, şıntwaytında, öz aldına täwelsiz türki tekti memleketter qurıldı. Olardıñ qatarında Tulındar (873-905), Ïhşïdïya (935-969), Ğazanawïler (988-1160), Qarahanïdter (942-1212), Horezmşah (1097-1230), Seljuqtar (1038-1157) memleketterin mısal retinde keltirsek boladı. Atalğan memleketterdiñ işindegi eñ qwattı ïmperïyağa aynalğan qazirgi Qazaqstan terrïtorïyasına ïelik etken – Qarahanïdter memleketi. Eñ alğaşında türki tekti memleketterdiñ barlığı ïslam dininiñ hanafï mäzhabın ustandı. IX-X ğasırlarğa qaray ïslam dini hanafï mäzhabındağı sopılıq ilimniñ teorïyası men praktïkası qalıptasıp, türki tekti halıqtıñ arasında keñ taraldı. Mäselen, Qarahan memleketi kezinde (1123-1197j.j.) hanafï mäzhabındağı ataqtı oyşıl, bala kezinde Qurandı tolıq jattağan, fïlosof fïkh salasınıñ ğalımı, ïslam äleminde Şeyh-wl'-ïslam degen ataq alğan Bwrhanwddïn äl-Marganï ömir sürgen. Onıñ «Äl Hïdoya fï şarh Bïdoya äl mwbtadï» degen ataqtı eñbegi bügingi tañğa deyin qoldanısta jür. Sonımen qatar sopılıq tarïhattıñ ökilderi Abdwlhalıq Gïjdwanï, Qoja Ahmet YAsawï Qarahanïdter – memleketiniñ tusında ïslam dininiñ keñ taralwına öz ülesterin qosqan danışpan tulğalar. Degenmen, Qarahan memleketiniñ basqarwşısı Satwk Bügra han qaytıs bolğannan keyin urpaqtarınıñ arasında bïlikke talasw nätïjesinde quldırap, 1040 jılı Batıs jäne Şığıs handıqtarı bolıp ekige bölindi. Halıq danalığında aytılğanday: «bölingendi böri jeydi» demekşi, 1089 jılı Batıs-Qarahan memleketi Seljuqtarğa, 1141 jılı Şığıs-Qarahan memleketi qaraqıtaylarğa täweldi bolsa, 1210 jılı Horezmşahtıñ qol astına ötedi. Osılay bïlik basındağılardıñ talasınıñ kesirinen ïmperïyalıq memleket quldırap, mıñdağan adam qaytıs bolıp, qızdarı küñ, uldarı basqa memleketke qul bolğanı öte ayanıştı. Bunımen qoymay, XIIİ ğasırda Abbasïler halïfatı men türki tekti memleketterdiñ barlığın moñğoldar basıp aladı. Şıñğıs han ulan-ğayır jerdi jawlap alğannan keyin Orta Azïyada Joşı ulısı (1206-1291), Şağatay ulısı (1222-1370), Orda Ejen ulısı (1242-1446), Şaybanï ulısı (1243-?), Kök Orda Äbilqayır handığı (1428-1468), Noğay ordası (1440-1634), Moğolstan (1348-1514), Taşkent handığı (1501-1627) memleketteri tarïh sahnasına şığadı. Moñğoldardıñ ïmperïyası da bïlikke talasw nätïjesinde aymaqtarğa bölinip ketedi. Osınday dürbeleñ zamanda Kök Orda hanı Äbilqayır däwirinde 1465-1466 jılı Qazaq handığı qurıladı. Türki tekti qazaq ultınıñ täwelsiz memleketi osı zamannan bastap qalıptastı. Oğan deyin türki tekti memleketter bir ult bolıp bölinbegen jäne taypaaralıq qurama memlekette ömir sürdi. Qazaq taypaları (Qıpşaq, Alşın, Arğın, Dwlat, Üysin, Qañlı, Nayman, Kerey, Jalayır, Qoñırat, Merkit, Qatağan, Töre, Qoja, Töleñgüt, Qaraqalpaqtar) bir jağadan-bas, bir jeñnen-qol şığarıp, bir twdıñ astına birigip nayzanıñ uşımen, bilektiñ küşimen Qazaq handığın qurdı. Biraq Qazaq handığı memleketiniñ ğumırı uzaqqa sozılmadı. Sebebi tarïhqa köz jügirtip qarasaq, türki memleketteri ïslamğa deyin de, keyin de, monarhïyalıq basqarw jüyesin atadan balağa bïlikti mura jolmen qaldırw, rwşıldıq, türki memleketteriniñ bir-birimen terrïtorïya üşin soğıswı, layıqsız adamdardıñ bïlikke kelwi memlekettiñ küyrewine alıp keldi desek qatelespeymiz. Memleketterdiñ küyrewine dinniñ tamşıday sebebi joq. Kerisinşe memleket­tiñ küyrewine bïlik ba­sın­da­ğılar özderiniñ sayasï maqsattarına jetw üşin halıq arasına jik salw, jaqtas­tar jïnaw arqılı, el neşe türli toptarğa, uyımdarğa bölinwdiñ nätïjesinde sebepker bolıp otırğan. «Balıq basınan şirïdi» demekşi, bïlik basındağılar eldi qalay basqaradı, memlekettiñ de ğumırı sonday boladı dep oylaymın. XX ğasırdıñ 91-jıldarında qazaq ultınıñ mañdayına täwelsiz el bolwdı mañ­dayına jazğan eken.
Elbası N.Ä.Nazarbaev «Sındarlı on jıl» kitabında: «Qazaqstan awmağında ïslam hanafïttik dep atalatın dinï-quqıqtıq mektep pen sopılıqtı nasïhattaytın ïdeologïyanıñ negizinde qalıptastı» dep atap ötedi. Mine, osı sopılıqtıñ onıñ nïetiniñ arqasında Ïslam dinin qabıldağan qazaqtar Quran jäne hadïs erejeleriniñ negizinde, ïslamğa deyingi dästürli ırım-joralğılardı orındap otırğan. Osılayşa qazaqtar özderi üşin jaña ïslam dinin qabıldağanımen, öz babaları – türkiniñ köşpeli taypalarınıñ rwhanï murasınan da köz jazğan joq.

Erzat JAQIPOV,
dintanwşı, gwmanïtarlıq
ğılımdar magïstri

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

13 − nine =